Titulus 16

Ulpianus libro primo ad edictum Verbum hoc "si quis" tam masculos quam feminas complectitur.

Paulus libro primo ad edictum "Urbis" appellatio muris, "Romae" autem continentibus aedificiis finitur, quod latius patet.

"Cuiusque diei maior pars" est horarum septem primarum diei, non supremarum.

Ulpianus libro secundo ad edictum "Itinere faciendo viginti milia passuum in dies singulos peragenda" sic sunt accipienda, ut, si post hanc dinumerationem minus quam viginti milia supersint, integrum diem occupent. Veluti viginti unum milia sunt passus: biduum eis adtribuetur. Quae dinumeratio ita demum facienda erit, si de die non conveniat.

Eius, qui apud hostes decessit, dici hereditas non potest, quia servus decessit.

Paulus libro primo ad edictum "Nominis" appellatione rem significari Proculus ait.

Paulus libro secundo ad edictum "Rei" appellatio latior est quam "pecuniae", quia etiam ea, quae extra computationem patrimonii nostri sunt, continet, cum pecuniae significatio ad ea referatur, quae in patrimonio sunt.

"Opere locato conducto": his verbis Labeo significari ait id opus, quod Graeci apotelesma vocant, non ergon, id est ex opere facto corpus aliquod perfectum.

Ulpianus libro tertio ad edictum "Nominis" et "rei" appellatio ad omnem contractum et obligationem pertinet.

Verbum "ex legibus" sic accipiendum est: tam ex legum sententia quam ex verbis.

Paulus libro secundo ad edictum "Sponsio" appellatur non solum quae per sponsus interrogationem fit, sed omnis stipulatio promissioque.

Paulus libro tertio ad edictum Verbum "oportebit" tam praesens quam futurum tempus significat.

"Actionis" verbo non continetur exceptio.

Ulpianus libro quinto ad edictum Marcellus apud Iulianum notat verbo "perisse" et scissum et fractum contineri et vi raptum.

Ulpianus libro sexto ad edictum "Creditores" accipiendos esse constat eos, quibus debetur ex quacumque actione vel persecutione, vel iure civili sine ulla exceptionis perpetuae remotione vel honorario vel extraordinario, sive pure sive in diem vel sub condicione. Quod si natura debeatur, non sunt loco creditorum. Sed si non sit mutua pecunia, sed contractus, creditores accipiuntur:

Gaius libro primo ad edictum provinciale " creditorum appellatione non hi tantum accipiuntur, qui pecuniam crediderunt, sed omnes, quibus ex qualibet causa debetur:

Ulpianus libro sexto ad edictum Ut si cui ex empto vel ex locato vel ex alio ullo debetur. Sed et si ex delicto debeatur, mihi videtur posse creditoris loco accipi. Quod si ex populari causa, ante litis contestationem recte dicetur creditoris loco non esse, postea esse.

Minus solvit, qui tardius solvit: nam et tempore minus solvitur.

Ulpianus libro septimo ad edictum "Mulieris" appellatione etiam virgo viripotens continetur.

Res "abesse" videntur (ut Sabinus ait et Pedius probat) etiam hae, quarum corpus manet, forma mutata est: et ideo si corruptae redditae sint vel transfiguratae, videri abesse, quoniam plerumque plus est in manus pretio, quam in re.

"Desinere" autem "abesse" res tunc videtur, cum sic redit in potestatem, ne amittere eius possessionem possimus.

Ob hoc, quod furto pridem subtracta est, abest et ea res, quae in rebus humanis non est.

Paulus libro septimo ad edictum Labeo et Sabinus existimant, si vestimentum scissum reddatur vel res corrupta reddita sit, veluti Scyphi collisi aut tabula rasa pictura, videri rem "abesse", quoniam earum rerum pretium non in substantia, sed in arte sit positum. Item si dominus rem, quae furto sibi aberat, ignorans emerit, recte dicitur res abesse, etiamsi postea id ita esse scierit, quia videtur res ei abesse, cui pretium abest.

"Rem amisisse" videtur, qui adversus nullum eius persequendae actionem habet.

Ulpianus libro decimo ad edictum Bona civitatis abusive "publica" dicta sunt: sola enim ea publica sunt, quae populi Romani sunt.

Gaius libro tertio ad edictum provinciale Eum qui vectigal populi Romani conductum habet, "publicanum" appellamus. Nam "publica" appellatio in compluribus causis ad populum Romanum respicit: civitates enim privatorum loco habentur.

Ulpianus libro decimo ad edictum Inter "publica" habemus non sacra nec religiosa nec quae publicis usibus destinata sunt: sed si qua sunt civitatium velut bona. Sed peculia servorum civitatium procul dubio publica habentur.

"Publica" vectigalia intellegere debemus, ex quibus vectigal fiscus capit: quale est vectigal portus vel venalium rerum, item salinarum et metallorum et picariarum.

Paulus libro nono ad edictum "Munus" tribus modis dicitur: uno donum, et inde munera dici dari mittive: altero onus, quod cum remittatur, vacationem militiae munerisque praestat inde immunitatem appellari. Tertio officium, unde munera militaria et quosdam milites munificos vocari: igitur municipes dici, quod munera civilia capiant.

Ulpianus libro 11 ad edictum Labeo libro primo praetoris urbani definit, quod quaedam "agantur", quaedam "gerantur", quaedam "contrahantur": et actum quidem generale verbum esse, sive verbis sive re quid agatur, ut in stipulatione vel numeratione: contractum autem ultro citroque obligationem, quod Graeci sunallagma vocant, veluti emptionem venditionem, locationem conductionem, societatem: gestum rem significare sine verbis factam.

Ulpianus libro 12 ad edictum Verba "contraxerunt" "gesserunt" non pertinent ad testandi ius.

Paulus libro 11 ad edictum Princeps "bona" concedendo videtur etiam obligationes concedere.

Gaius libro quarto ad edictum provinciale Plus est in restitutione, quam in exhibitione: nam "exhibere" est praesentiam corporis praebere, "restituere" est etiam possessorem facere fructusque reddere: pleraque praeterea restitutionis verbo continentur.

Ulpianus libro 14 ad edictum "Rei" appellatione et causae et iura continentur.

Gaius libro sexto ad edictum provinciale Nihil est aliud "hereditas" quam successio in universum ius quod defunctus habuit.

Paulus libro 21 ad edictum Recte dicimus eum fundum totum nostrum esse, etiam cum usus fructus alienus est, quia usus fructus non dominii pars, sed servitutis sit, ut via et iter: nec falso dici totum meum esse, cuius non potest ulla pars dici alterius esse. Hoc et Iulianus, et est verius.

Quintus Mucius ait partis appellatione rem pro indiviso significari: nam quod pro diviso nostrum sit, id non partem, sed totum esse. Servius non ineleganter partis appellatione utrumque significari.

Ulpianus libro 16 ad edictum Partum non esse partem rei furtivae Scaevola libro undecimo quaestionum scribit.

Ulpianus libro 17 ad edictum "Ager" est locus, qui sine villa est.

"Stipendium" a stipe appellatum est, quod per stipes, id est modica aera, colligatur. Idem hoc etiam "tributum" appellari Pomponius ait. Et sane appellatur ab intributione tributum vel ex eo quod militibus tribuatur.

Paulus libro 21 ad edictum "Alienationis" verbum etiam usucapionem continet: vix est enim, ut non videatur alienare, qui patitur usucapi. Eum quoque alienare dicitur, qui non utendo amisit servitutes. Qui occasione adquirendi non utitur, non intellegitur alienare: veluti qui hereditatem omittit aut optionem intra certum tempus datam non amplectitur.

Oratio, quae neque coniunctionem neque disiunctionem habet, ex mente pronuntiantis vel disiuncta vel coniuncta accipitur.

Paulus libro 66 ad edictum Coniunctionem enim nonnumquam pro disiunctione accipi Labeo ait: ut in illa stipulatione "mihi heredique meo te heredemque tuum".

Gaius libro septimo ad edictum provinciale "Silva caedua" est, ut quidam putant, quae in hoc habetur, ut caederetur. Servius eam esse, quae succisa rursus ex stirpibus aut radicibus renascitur.

"Stipula illecta" est spicae in messe deiectae necdum lectae, quas rustici cum vacaverint colligunt.

"Novalis" est terra praecisa, quae anno cessavit, quam Graeci neasin vocant.

"Integra" autem est, in quam nondum dominus pascendi gratia pecus immisit.

"Glans caduca" est, quae ex arbore cecidit.

"Pascua silva" est, quae pastui pecudum destinata est.

Ulpianus libro 18 ad edictum "Pratum" est, in quo ad fructum percipiendum falce dumtaxat opus est: ex eo dictum, quod paratum sit ad fructum capiendum.

Paulus libro 24 ad edictum "Minus solutum" intellegitur etiam si nihil esset solutum.

Ulpianus libro 21 ad edictum "Palam" est coram pluribus.

Paulus libro 24 ad edictum "Actionis" verbo etiam persecutio continetur.

Paulus libro 17 ad edictum "Restituere" autem is intellegitur, qui simul et causam actori reddit, quam is habiturus esset, si statim iudicii accepti tempore res ei reddita fuisset, id est et usucapionis causam et fructuum.

Ulpianus libro 23 ad edictum "Litis" nomen omnem actionem significat, sive in rem sive in personam sit.

Paulus libro 26 ad edictum Verbum "oportere" non ad facultatem iudicis pertinet, qui potest vel pluris vel minoris condemnare, sed ad veritatem refertur.

Ulpianus libro 25 ad edictum "Ostentum" Labeo definit omne contra naturam cuiusque rei genitum factumque. Duo genera autem sunt ostentorum: unum, quotiens quid contra naturam nascitur, tribus manibus forte aut pedibus aut qua alia parte corporis, quae naturae contraria est: alterum, cum quid prodigiosum videtur, quae Graeci fantasmata vocant.

Paulus libro 53 ad edictum "Subsignatum" dicitur, quod ab aliquo subscriptum est: nam veteres subsignationis verbo pro adscriptione uti solebant.

"Bona" intelleguntur cuiusque, quae deducto aere alieno supersunt.

"Detestari" est absenti denuntiare.

"Incertus possessor" est, quem ignoramus.

Ulpianus libro 56 ad edictum "Detestatio" est denuntiatio facta cum testatione.

"Servi" appellatio etiam ad ancillam refertur.

"Familiae" appellatione liberi quoque continentur.

Unicus servus familiae appellatione non continetur: ne duo quidem familiam faciunt.

Gaius libro 21 ad edictum provinciale "Armorum" appellatio non utique scuta et gladios et galeas significat, sed et fustes et lapides.

Ulpianus libro 57 ad edictum "Probrum" et obprobrium idem est. Probra quaedam natura turpia sunt, quaedam civiliter et quasi more civitatis. Ut puta furtum, adulterium natura turpe est: enimvero tutelae damnari hoc non natura probrum est, sed more civitatis: nec enim natura probrum est, quod potest etiam in hominem idoneum incidere.

Ulpianus libro 58 ad edictum Verbo "victus" continentur, quae esui potuique cultuique corporis quaeque ad vivendum homini necessaria sunt. Vestem quoque victus habere vicem Labeo ait:

Gaius libro 22 ad edictum provinciale Et cetera, quibus tuendi curandive corporis nostri gratia utimur, ea appellatione significantur.

Ulpianus libro 58 ad edictum In "stratu" omne vestimentum contineri quod iniciatur Labeo ait: neque enim dubium est, quin stragula vestis sit omne pallium, peristrwma. In victu ergo vestem accipiemus non stragulam, in stratu omnem stragulam vestem.

Ulpianus libro 59 ad edictum "Pronuntiatum" et "statutum" idem potest: promiscue enim et pronuntiasse et statuisse solemus dicere eos, qui ius habent cognoscendi.

"Matrem familias" accipere debemus eam, quae non inhoneste vixit: matrem enim familias a ceteris feminis mores discernunt atque separant. Proinde nihil intererit, nupta sit an vidua, ingenua sit an libertina: nam neque nuptiae neque natales faciunt matrem familias, sed boni mores.

Paulus libro 56 ad edictum "Liberationis" verbum eandem vim habet quam solutionis.

Gaius libro ad edictum praetoris urbani titulo qui neque sequantur neque ducantur "Solutum" non intellegimus eum, qui, licet vinculis levatus sit, manibus tamen tenetur: ac ne eum quidem intellegimus solutum, qui in publico sine vinculis servatur.

Ulpianus libro 59 ad edictum "Bonorum" appellatio aut naturalis aut civilis est. Naturaliter bona ex eo dicuntur, quod beant, hoc est beatos faciunt: beare est prodesse. In bonis autem nostris computari sciendum est non solum, quae dominii nostri sunt, sed et si bona fide a nobis possideantur vel superficiaria sint. Aeque bonis adnumerabitur etiam, si quid est in actionibus petitionibus persecutionibus: nam haec omnia in bonis esse videntur.

Ulpianus libro 61 ad edictum "Nurus" appellatio etiam ad pronurum et ultra porrigenda est.

Gaius libro 23 ad edictum provinciale Appellatione "parentis" non tantum pater, sed etiam avus et proavus et deinceps omnes superiores continentur: sed et mater et avia et proavia.

Ulpianus libro 61 ad edictum "Patroni" appellatione et patrona continetur.

Paulus libro 59 ad edictum Saepe ita comparatum est, ut coniuncta pro disiunctis accipiantur et disiuncta pro coniunctis, interdum soluta pro separatis. Nam cum dicitur apud veteres "adgnatorum gentiliumque", pro separatione accipitur. At cum dicitur "super pecuniae tutelaeve suae", tutor separatim sine pecunia dari non potest: et cum dicimus "quod dedi aut donavi", utraque continemus. cum vero dicimus "quod eum dare facere oportet", quodvis eorum sufficit probare. Cum vero dicit praetor, "si donum munus operas redemerit", si omnia imposita sunt, certum est omnia redimenda esse, ex re ergo pro coniunctis habentur:

Si quaedam imposita sunt, cetera non desiderabuntur.

Item dubitatum, illa verba "ope consilio" quemadmodum accipienda sunt, sententiae coniugentium aut separantium. Sed verius est, quod et Labeo ait, separatim accipienda, quia aliud factum est eius qui ope, aliud eius qui consilio furtum facit: sic enim alii condici potest, alii non potest. Sane post veterum auctoritatem eo perventum est, ut nemo ope videatur fecisse, nisi et consilium malignum habuerit, nec consilium habuisse noceat, nisi et factum secutum fuerit.

Ulpianus libro 62 ad edictum "Condicionales creditores" dicuntur et hi, quibus nondum competit actio, est autem competitura, vel qui spem habent, ut competat.

Paulus libro 16 brevis edicti Creditor autem is est, qui exceptione perpetua summoveri non potest: qui autem temporalem exceptionem timet, similis est condicionale creditori.

Ulpianus libro 62 ad edictum "Cognoscere instrumenta" est relegere et recognoscere: "dispungere" est conferre accepta et data.

"Liberorum" appellatione continentur non tantum qui sunt in potestate, sed omnes qui sui iuris sunt, sive virilis sive feminini sexus sunt exve feminini sexus descendentes.

Paulus libro 59 ad edictum Cui praecipua cura rerum incumbit et qui magis quam ceteri diligentiam et sollicitudinem rebus quibus praesunt debent, hi "magistri" appellantur. Quin etiam ipsi magistratus per derivationem a magistris cognominantur. Unde etiam cuiuslibet disciplinae praeceptores magistros appellari a monendo vel monstrando.

"Persequi" videtur et qui satis accepit.

Gaius libro 24 ad edictum provinciale Licet inter "gesta" et "facta" videtur quaedam esse suptilis differentia, attamen kataxrystikws nihil inter factum et gestum interest.

Paternos libertos recte videmur dicere nostros libertos: liberorum libertos non recte nostros libertos dicimus.

Ulpianus libro 68 ad edictum "Portus" appellatus est conclusus locus, quo importantur merces et inde exportantur: eaque nihilo minus statio est conclusa atque munita. Inde "angiportum" dictum est.

Ulpianus libro 69 ad edictum "Locus" est non fundus, sed portio aliqua fundi: "fundus" autem integrum aliquid est. Et plerumque sine villa "locum" accipimus: ceterum adeo opinio nostra et constitutio locum a fundo separat, ut et modicus locus possit fundus dici, si fundi animo eum habuimus. Non etiam magnitudo locum a fundo separat, sed nostra affectio: et quaelibet portio fundi poterit fundus dici, si iam hoc constituerimus. Nec non et fundus locus constitui potest: nam si eum alii adiunxerimus fundo, locus fundi efficietur.

Loci appellationem non solum ad rustica, verum ad urbana quoque praedia pertinere Labeo scribit.

Sed fundus quidem suos habet fines, locus vero latere potest, quatenus determinetur et definiatur.

Paulus libro 65 ad edictum "Satisdationis" appellatione interdum etiam repromissio continebitur, qua contentus fuit is, cui satisdatio debebatur.

Gaius libro 26 ad edictum provinciale "Tigni" appellatione in lege duodecim tabularum omne genus materiae, ex qua aedificia constant, significatur.

Ulpianus libro 71 ad edictum "Penes te" amplius est quam "apud te": nam apud te est, quod qualiterqualiter a te teneatur, penes te est, quod quodam modo possidetur.

Paulus libro 67 ad edictum "Intestatus" est non tantum qui testamentum non fecit, sed etiam cuius ex testamento hereditas adita non est.

Ulpianus libro 72 ad edictum "Heredis" appellatio non solum ad proximum heredem, sed et ad ulteriores refertur; nam et heredis heres et deinceps heredis appellatione continetur.

Ulpianus libro 74 ad edictum "Mercis" appellatio ad res mobiles tantum pertinet.

Ulpianus libro 76 ad edictum "Alienatum" non proprie dicitur, quod adhuc in dominio venditoris manet: "venditum" tamen recte dicetur.

"Donationis" verbum simpliciter loquendo omnem donationem comprehendisse videtur, sive mortis causa sive non mortis causa fuerit.

Ulpianus libro 77 ad edictum Illa verba "arbitratu Lucii Titii fieri" ius significant et in servum non cadunt.

Ulpianus libro 78 ad edictum Haec verba "cui rei dolus malus aberit afuerit" generaliter comprehendunt omnem dolum, quicumque in hanc rem admissus est, de qua stipulatio est interposita.

Paulus libro 73 ad edictum Sciendum est heredem etiam per multas successiones accipi. Nam paucis speciebus "heredis" appellatio proximum continet, veluti in substitutione impuberis "quisquis mihi heres erit, idem filio heres esto", ubi heredis heres non continetur, quia incertus est. Item in lege Aelia Sentia filius heres proximus potest libertum paternum ut ingratum accusare, non etiam si heredi heres exstiterit. Idem dicitur in operarum exactione, ut filius heres exigere possit, non ex successione effectus. Verba haec "is ad quem ea res pertinet" sic intelleguntur, ut qui in universum dominium vel iure civili vel iure praetorio succedit, contineatur.

Ulpianus libro 79 ad edictum Aliud est "capere", aliud "accipere". Capere cum effectu accipitur: accipere, et si quis non sic accepit, ut habeat. Ideoque non videtur quis capere, quod erit restituturus: sicut pervenisse proprie illud dicitur, quod est remansurum.

Haec verba "his rebus recte praestari" hoc significant, ne quid periculum vel damnum ex ea re stipulator sentiret.

Paulus libro 76 ad edictum Appellatione "rei" pars etiam continetur.

Ulpianus libro 80 ad edictum

Haec verba in stipulatione posita "eam rem recte restitui" fructus continent: "recte" enim verbum pro viri boni arbitrio est.

Paulus libro secundo ad edictum aedilis curulis Signatorius anulus "ornamenti" appellatione non continetur.

Paulus libro 50 ad edictum "Restituere" is videtur, qui id restituit, quod habiturus esset actor, si controversia ei facta non esset.

Paulus libro 51 ad edictum "Dedisse" intellegendus est etiam is, qui permutavit vel compensavit.

Paulus libro 49 ad edictum "Frugem" pro reditu appellari, non solum frumentis aut leguminibus, verum et ex vino, silvis caeduis, cretifodinis, lapidicinis capitur, Iulianus scribit. "Fruges" omnes esse, quibus homo vescatur, falsum esse: non enim carnem aut aves ferasve aut poma fruges dici. "Frumentum" autem id esse, quod arista se teneat, recte Gallum definisse: lupinum vero et fabam fruges potius dici, quia non arista, sed siliqua continentur. Quae servius apud alfenum in frumento contineri putat.

Paulus libro tertio ad Plautium Interdum proprietatem quoque verbum "possessionis" significat: sicut in eo, qui possessiones suas legasset, responsum est.

Paulus libro sexto ad Plautium "Impensae necessariae" sunt, quae si factae non sint, res aut peritura aut deterior futura sit.

"Utiles impensas" esse fulcinius ait, quae meliorem dotem faciant, non deteriorem esse non sinant, ex quibus reditus mulieri adquiratur: sicuti arbusti pastinationem ultra quam necesse fuerat, item doctrinam puerorum. Quorum nomine onerari mulierem ignorantem vel invitam non oportet, ne cogatur fundo aut mancipiis carere. In his impensis et pistrinum et horreum insulae dotali adiectum plerumque dicemus.

"Voluptariae" sunt, quae speciem dumtaxat ornant, non etiam fructum augent: ut sint viridia et aquae salientes, incrustationes, loricationes, picturae.

Paulus libro nono ad Plautium In generali repetitione legatorum etiam datae libertates continentur ex mente legis duodecim tabularum.

Paulus libro decimo ad Plautium Cum praetor dicat "ut opus factum restituatur", etiam damnum datum actor consequi debet: nam verbo "restitutionis" omnis utilitas actoris continetur.

Paulus libro 14 ad Plautium Verbum "amplius" ad eum quoque pertinet, cui nihil debetur: sicuti ex contrario "minus" solutum videtur etiam, si nihil esset exactum.

Iavolenus libro quinto ex Plautio Proprie "bona" dici non possunt, quae plus incommodi quam commodi habent.

Paulus libro secundo ad Vitellium "Filii" appellatione omnes liberos intellegimus.

Marcellus libro primo digestorum Neratius Priscus tres facere existimat "collegium", et hoc magis sequendum est.

Celsus libro quinto digestorum Quid aliud sunt "iura praediorum" quam praedia qualiter se habentia: ut bonitas, salubritas, amplitudo?

Marcellus libro 12 digestorum Ut Alfenus ait, "urbs" est "Roma", quae muro cingeretur, "Roma" est etiam, qua continentia aedificia essent: nam Romam non muro tenus existimari ex consuetudine cotidiana posse intellegi, cum diceremus Romam nos ire, etiamsi extra urbem habitaremus.

Celsus libro 18 digestorum Propemodum tantum quisque pecuniae relinquit, quantum ex bonis eius refici potest: sic dicimus centies aureorum habere, qui tantum in praediis ceterisque similibus rebus habeat. Non idem est in fundo alieno legato, quamquam is hereditaria pecunia parari potest. Neque quisquam eum, qui pecuniam numeratam habet, habere dicit quidquid ex ea parari potest.

Pomponius libro sexto ad Sabinum "Boves" magis "armentorum" quam "iumentorum" generis appellantur.

Hoc sermone "dum nupta erit" primae nuptiae significantur.

Inter "edere" et "reddi rationes" multum interest: nec is, qui edere iussus sit, reliquum reddere debet: nam et argentarius edere rationem videtur, etiamsi quod reliquum sit apud eum, non solvat.

Ulpianus libro 27 ad Sabinum Qui "uti optimae maximaeque sunt" aedes tradit, non hoc dicit servitutem illis debere, sed illud solum ipsas aedes liberas esse, hoc est nulli servire.

Paulus libro secundo fideicommissorum "Meorum" et "tuorum" appellatione actiones quoque contineri dicendum est.

Paulus libro septimo quaestionum "Proximus" est, quem nemo antecedit: "supremus" est, quem nemo sequitur.

Celsus libro 19 digestorum "Moventium", item "mobilium" appellatione idem significamus: si tamen apparet defunctum animalia dumtaxat, quia se ipsa moverent, moventia vocasse. Quod verum est.

Celsus libro 20 digestorum Verbum "reddendi" quamquam significatum habet retro dandi, recipit tamen et per se dandi significationem.

Marcellus libro 14 digestorum Potest "reliquorum" appellatio et universos significare.

Celsus libro 25 digestorum Litus est, quousque maximus fluctus a mari pervenit: idque Marcum Tullium aiunt, cum arbiter esset, primum constituisse.

Praedia dicimus aliquorum esse non utique communiter habentium ea, sed vel alio aliud habente.

Celsus libro 32 digestorum Cum stipulamur "quanta pecunia ex hereditate Titii ad te pervenerit", res ipsas quae pervenerunt, non pretia earum spectare videmur.

Celsus libro 39 digestorum Cum bisextum kalendis est, nihil refert, utrum priore an posteriore die quis natus sit, et deinceps sextum kalendas eius natalis dies est: nam id biduum pro uno die habetur. Sed posterior dies intercalatur, non prior: ideo quo anno intercalatum non est sexto kalendas natus, cum bisextum kalendis est, priorem diem natalem habet.

Cato putat mensem intercalarem additicium esse: omnesque eius dies pro momento temporis observat extremoque diei mensis februarii adtribuit Quintus Mucius.

Mensis autem intercalaris constat ex diebus viginti octo.

Ulpianus libro primo de officio consulis "Notionem" accipere possumus et cognitionem et iurisdictionem.

"Continentes provincias" accipere debemus eas, quae Italiae iunctae sunt, ut puta Galliam: sed et provinciam Siciliam magis inter continentes accipere nos oportet, quae modico freto Italia dividitur.

"Instrumentorum" appellatione quae compraehendantur, perquam difficile erit separare: quae enim proprie sint instrumenta, propter quae dilatio danda sit, inde dinoscemus.

Si in praesentiam personae, quae instruere possit, dilatio petatur (puta qui actum gessit, licet in servitute, vel qui actor fuit constitutus), putem videri instrumentorum causa peti dilationem.

Ulpianus libro secundo de officio consulis "Speciosas personas" accipere debemus clarissimas personas utriusque sexus, item eorum, quae ornamentis senatoriis utuntur.

Modestinus libro nono differentiarum Inter "stuprum" et "adulterium" hoc interesse quidam putant, quod adulterium in nuptam, stuprum in viduam committitur. Sed lex Iulia de adulteriis hoc verbo indifferenter utitur.

"Divortium" inter virum et uxorem fieri dicitur, " repudium" vero sponsae remitti videtur. Quod et in uxoris personam non absurde cadit.

Verum est "morbum" esse temporalem corporis inbecillitatem, "vitium" vero perpetuum corporis impedimentum, veluti si talum excussit: nam et luscus utique vitiosus est.

Servis legatis etiam ancillas deberi quidam putant, quasi commune nomen utrumque sexum contineat.

Modestinus libro septimo regularum "Derogatur" legi aut "abrogatur". Derogatur legi, cum pars detrahitur: abrogatur legi, cum prorsus tollitur.

Modestinus libro octavo regularum Licet "capitalis" Latine loquentibus omnis causa existimationis videatur, tamen appellatio capitalis mortis vel amissionis civitatis intellegenda est.

Modestinus libro secundo excusationum Hy twn teknwn prosygoria kai epi tous eggonous ekteinetai. [id est: Liberorum nomen ad nepotes quoque pervenit.]

Modestinus libro 11 responsorum Modestinus respondit his verbis "libertis libertabusque meis" libertum libertae testatoris non contineri.

Modestinus libro singulari de praescriptionibus "Dimissoriae litterae" dicuntur, quae volgo apostoli dicuntur. Dimissoriae autem dictae, quod causa ad eum qui appellatus est dimittitur.

Modestinus libro tertio pandectarum "Adsignare libertum" hoc est testificari, cuius ex liberis libertum eum esse voluit.

Modestinus libro quarto pandectarum "Debitor" intellegitur is, a quo invito exigi pecunia potest.

Modestinus libro quinto pandectarum "Bonae fidei emptor" esse videtur, qui ignoravit eam rem alienam esse, aut putavit eum qui vendidit ius vendendi habere, puta procuratorem aut tutorem esse.

Modestinus libro sexto pandectarum "Sequester" dicitur, apud quem plures eandem rem, de qua controversia est, deposuerunt: dictus ab eo, quod occurrenti aut quasi sequenti eos qui contendunt committitur.

Iavolenus libro sexto ex Cassio "Censere" est constituere et praecipere. Unde etiam dicere solemus "censeo hoc facias" et "semet aliquid censuisse". Inde censoris nomen videtur esse tractum.

Iavolenus libro 11 ex Cassio Litus publicum est eatenus, qua maxime fluctus exaestuat. Idemque iuris est in lacu, nisi is totus privatus est.

Iavolenus libro 14 ex Cassio "Morbus sonticus " est, qui cuique rei nocet.

Iavolenus libro 15 ex Cassio Solvendo esse nemo intellegitur, nisi qui solidum potest solvere.

Iavolenus libro quarto epistularum Quaestio est, fundus a possessione vel agro vel praedio quid distet. "Fundus" est omne, quidquid solo tenetur. "Ager" est, si species fundi ad usum hominis comparatur. "Possessio" ab agro iuris proprietate distat: quidquid enim adprehendimus, cuius proprietas ad nos non pertinet aut nec potest pertinere, hoc possessionem appellamus: possessio ergo usus, ager proprietas loci est. "Praedium" utriusque supra scriptae generale nomen est: nam et ager et possessio huius appellationis species sunt.

Iavolenus libro septimo epistularum "Quisquis mihi alius filii filiusve heres sit": Labeo non videri filiam contineri, Proculus contra. Mihi Labeo videtur verborum figuram sequi, Proculus mentem testantis. Respondit: non dubito, quin Labeonis sententia vera non sit.

Iavolenus libro nono epistularum Non potest videri "minus solvisse" is, in quem amplioris summae actio non competit.

Pomponius libro secundo ad Quintum Mucium "Hostes" hi sunt, qui nobis aut quibus nos publice bellum decrevimus: ceteri "latrones" aut "praedones" sunt.

Pomponius libro tertio ad Quintum Mucium "Hereditatis" appellatio sine dubio continet etiam damnosam hereditatem: iuris enim nomen est sicuti bonorum possessio.

Pomponius libro quinto ad Quintum Mucium Verbis legis duodecim tabularum his "uti legassit suae rei, ita ius esto" latissima potestas tributa videtur et heredis instituendi et legata et libertates dandi, tutelas quoque constituendi. Sed id interpretatione coangustatum est vel legum vel auctoritate iura constituentium.

Pomponius libro sexto ad Quintum Mucium Usura pecuniae, quam percipimus, in fructu non est, quia non ex ipso corpore, sed ex alia causa est, id est nova obligatione.

Pomponius libro octavo ad Quintum Mucium Servius ait, si ita scriptum sit: "Filio filiisque meis hosce tutores do", masculis dumtaxat tutores datos, quoniam a singulari casu hoc "filio" ad pluralem videtur transisse continentem eundem sexum, quem singularis prior positus habuisset. Sed hoc facti, non iuris habet quaestionem: potest enim fieri, ut singulari casu de filio senserit, deinde plenius omnibus liberis prospexisse in tutore dando voluerit. Quod magis rationabile esse videtur.

Pomponius libro 26 ad Quintum Mucium Verbum "erit" interdum etiam praeteritum nec solum futurum tempus demonstrat. Quod est nobis necessarium scire et cum codicilli ita confirmati testamento fuerint: "quod in codicillis scriptum erit", utrumne futuri temporis demonstratio fiat an etiam praeteriti, si ante scriptos codicillos quis relinquat. Quod quidem ex voluntate scribentis interpretandum est. Quemadmodum autem hoc verbum "est" non solum praesens, sed et praeteritum tempus significat, ita et hoc verbum "erit" non solum futurum, sed interdum etiam praeteritum tempus demonstrat. Nam cum dicimus "Lucius Titius solutus est ab obligatione", et praeteritum et praesens significamus: sicut hoc "Lucius Titius alligatus est". Et idem fit, cum ita loquimur "Troia capta est": non enim ad praesentis facti demonstrationem refertur is sermo, sed ad praeteritum.

Proculus libro secundo epistularum Haec verba "ille aut ille" non solum disiunctiva, sed etiam subdisiunctivae orationis sunt. Disiunctivum est, veluti cum dicimus "aut dies aut nox est", quorum posito altero necesse est tolli alterum, item sublato altero poni alterum. Ita simili figuratione verbum potest esse subdisiunctivum. Subdisiunctivi autem genera sunt duo: unum, cum ex propositis finibus ita non potest uterque esse, ut possit neuter esse, veluti cum dicimus "aut sedet aut ambulat": nam ut nemo potest utrumque simul facere, ita aliquis potest neutrum, veluti is qui accumbit. Alterius generis est, cum ex propositis finibus ita non potest neuter esse, ut possit utrumque esse, veluti cum dicimus "omne animal aut facit aut patitur": nullum est enim quod nec faciat nec patiatur: at potest simul et facere et pati.

Proculus libro quinto epistularum Nepos Proculo suo salutem. Ab eo, qui ita dotem promisit: "cum commodum erit, dotis filiae meae tibi erunt aurei centum", putasne protinus nuptiis factis dotem peti posse? Quid si ita promisisset: "cum potuero, doti erunt?" quod si aliquam vim habeat posterior obligatio, "possit" verbum quomodo interpretaris, utrum aere alieno deducto an extante? Proculus: cum dotem quis ita promisit: "cum potuero, doti tibi erunt centum", existimo ad id quod actum est interpretationem redigendam esse: nam qui ambigue loquitur, id loquitur, quod ex his quae significantur sensit. Propius est tamen, ut hoc eum sensisse existimem "deducto aere alieno potero". Potest etiam illa accipi significatio "cum salva dignitate mea potero": quae interpretatio eo magis accipienda est, si ita promissum est "cum commodum erit", hoc est "cum sine incommodo meo potero".

Proculus libro sexto epistularum Si, cum fundum tibi darem, legem ita dixi "uti optimus maximusque esset" et adieci "ius fundi deterius factum non esse per dominum, praestabitur", amplius eo praestabitur nihil, etiamsi prior pars, qua scriptum est "ut optimus maximusque sit" liberum esse significat eoque, si posterior pars adiecta non esset, liberum praestare deberem. Tamen inferiore parte satis me liberatum puto, quod ad iura attinet, ne quid aliud praestare debeam, quam ius fundi per dominum deterius factum non esse.

Callistratus libro quarto de cognitionibus "Vestis" appellatione tam virilis quam muliebris et scaenica, etiamsi tragica aut citharoedica sit, continetur.

Ulpianus libro primo ad legem Iuliam et Papiam Spadonum generalis appellatio est: quo nomine tam hi, qui natura spadones sunt, item thlibiae thlasiae, sed et si quod aliud genus spadonum est, continentur.

Paulus libro primo ad legem Iuliam et Papiam Qui mortui nascuntur, neque nati neque procreati videntur, quia numquam liberi appellari potuerunt.

Ulpianus libro secundo ad legem Iuliam et Papiam Lege obvenire hereditatem non inproprie quis dixerit et eam, quae ex testamento defertur, quia lege duodecim tabularum testamentariae hereditates confirmantur.

Ulpianus libro tertio ad legem Iuliam et Papiam Aliud "fraus" est, aliud "poena": fraus enim sine poena esse potest, poena sine fraude esse non potest. Poena est noxae vindicta, fraus et ipsa noxa dicitur et quasi poenae quaedam praeparatio.

Inter "multam" autem et "poenam" multum interest, cum poena generale sit nomen omnium delictorum coercitio, multa specialis peccati, cuius animadversio hodie pecuniaria est: poena autem non tantum pecuniaria, verum capitis et existimationis irrogari solet. Et multa quidem ex arbitrio eius venit, qui multam dicit: poena non irrogatur, nisi quae quaque lege vel quo alio iure specialiter huic delicto imposita est: quin immo multa ibi dicitur, ubi specialis poena non est imposita. Item multam is dicere potest, cui iudicatio data est: magistratus solos et praesides provinciarum posse multam dicere mandatis permissum est. Poenam autem unusquisque inrogare potest, cui huius criminis sive delicti exsecutio competit.

Paulus libro tertio ad legem Iuliam et Papiam "Anniculus" amittitur, qui extremo anni die moritur. Et consuetudo loquendi id ita esse declarat: "ante diem decimum kalendarum", "post diem decimum kalendarum": neutro enim sermone undecim dies significantur.

Falsum est eam peperisse, cui mortuae filius exsectus est.

Ulpianus libro quarto ad legem Iuliam et Papiam Si quis sic dixerit "ut intra diem mortis eius aliquid fiat", ipse quoque dies, quo quis mortuus est, numeratur.

Paulus libro secundo ad legem Iuliam et Papiam "Anniculus" non statim ut natus est, sed trecentesimo sexagensimo quinto die dicitur, incipiente plane, non exacto die, quia annum civiliter non ad momenta temporum, sed ad dies numeramus.

Ulpianus libro quarto ad legem Iuliam et Papiam Quaeret aliquis si portentosum vel monstrosum vel debilem mulier ediderit vel qualem visu vel vagitu novum, non humanae figurae, sed alterius, magis animalis quam hominis, partum, an, quia enixa est, prodesse ei debeat? Et magis est, ut haec quoque parentibus prosint: nec enim est quod eis imputetur, quae qualiter potuerunt, statutis obtemperaverunt, neque id quod fataliter accessit, matri damnum iniungere debet.

Ulpianus libro quinto ad legem Iuliam et Papiam "Generi" appellatione et neptis et proneptis tam ex filio quam ex filia editorum ceterarumque maritos contineri manifestum est.

Paulus libro secundo ad legem Iuliam et Papiam "Ter enixa" videtur etiam quae trigeminos pepererit.

Paulus libro quarto ad legem Iuliam et Papiam "Hereditatis" appellatione bonorum quoque possessio continetur.

Ulpianus libro septimo ad legem Iuliam et Papiam Aedificia "Romae" fieri etiam ea videntur, quae in continentibus romae aedificiis fiant.

"Perfecisse" aedificium is videtur, qui ita consummavit, ut iam in usu esse possit.

Paulus libro sexto ad legem Iuliam et Papiam "Cepisse" quis intellegitur, quamvis alii adquisiit.

Ulpianus libro octavo ad legem Iuliam et Papiam Etiam ea mulier cum moreretur creditur filium habere, quae exciso utero edere possit. Nec non etiam alio casu mulier potest habere filium, quem mortis tempore non habuit, ut puta eum qui ab hostibus remeabit.

Paulus libro sexto ad legem Iuliam et Papiam Triplici modo coniunctio intellegitur: aut enim re per se coniunctio contingit, aut re et verbis, aut verbis tantum. Nec dubium est, quin coniuncti sint, quos et nominum et rei complexus iungit, veluti "Titius et Maevius ex parte dimidia heredes sunto", vel ita "Titius Maeviusque heredes sunto", vel "Titius cum Maevio ex parte dimidia heredes sunto". Videamus autem, ne etiam si hos articulos detrahas "et" "que" "cum", interdum tamen coniunctos accipi oporteat, veluti "Lucius Titius, Publius Maevius ex parte dimidia heredes sunto", vel ita "Publius Maevius, Lucius Titius heredes sunto. Sempronius ex parte dimidia heres esto", ut Titius et Maevius veniant in partem dimidiam et re et verbis coniuncti videantur. "Lucius Titius ex parte dimidia heres esto. Seius ex parte, qua Lucium Titium heredem institui, heres esto. Sempronius ex parte dimidia heres esto". Iulianus dubitari posse, tres semisses facti sint an Titius in eundem semissem cum Gaio Seio institutus sit. Sed eo, quod Sempronius quoque ex parte dimidia scriptus est, verisimilius esse in eundem semissem duos coactos et coniunctim heredes scriptos esse.

Ulpianus libro nono ad legem Iuliam et Papiam Id "apud se" quis "habere" videtur, de quo habet actionem: habetur enim quod peti potest.

Paulus libro decimo ad legem Iuliam et Papiam Libro memorialium Massurius scribit "pellicem" apud antiquos eam habitam, quae, cum uxor non esset, cum aliquo tamen vivebat: quam nunc vero nomine amicam, paulo honestiore concubinam appellari. Granius Flaccus in libro de iure Papiriano scribit pellicem nunc volgo vocari, quae cum eo, cui uxor sit, corpus misceat: quosdam eam, quae uxoris loco sine nuptiis in domo sit, quam pallakyn Graeci vocant.

Ulpianus libro decimo ad legem Iuliam et Papiam "Virilis" appellatione interdum etiam totam hereditatem contineri dicendum est.

Clementius libro secundo ad legem Iuliam et Papiam "Soceri" " socrus" appellatione avum quoque et aviam uxoris vel mariti contineri respondetur.

Clementius libro tertio ad legem Iuliam et Papiam Qui in continentibus urbis nati sunt, "Romae" nati intelleguntur.

Gaius libro octavo ad legem Iuliam et Papiam Non est sine liberis, cui vel unus filius unave filia est: haec enim enuntiatio "habet liberos" "non habet liberos" semper plurativo numero profertur, sicut et pugillares et codicilli:

Gaius libro decimo ad legem Iuliam et Papiam Nam quem sine liberis esse dicere non possumus, hunc necesse est dicamus liberos habere.

Gaius libro nono ad legem Iuliam et Papiam Si ita a te stipulatus fuero: "quanto minus a Titio consecutus fuero, tantum dare spondes ?", non solet dubitari, quin, si nihil a Titio fuero consecutus, totum debeas quod Titius debuerit.

Clementius libro quinto ad legem Iuliam et Papiam "Delata " hereditas intellegitur, quam quis possit adeundo consequi.

Gaius libro decimo ad legem Iuliam et Papiam "Hominis" appellatione tam feminam quam masculum contineri non dubitatur.

Clementius libro 11 ad legem Iuliam et Papiam Intellegendus est mortis tempore fuisse, qui in utero relictus est.

Macer libro primo ad legem vicensimam Mille passus non a miliario urbis, sed a continentibus aedificiis numerandi sunt.

Licinius libro septimo regularum "Proximi" appellatione etiam ille continetur, qui solus est.

Licinius libro decimo regularum "Maiore parte anni" possedisse quis intellegitur, etiamsi duobus mensibus possederit, si modo adversarius eius aut paucioribus diebus aut nullis possederit.

Gallus libro primo de verborum significatione "Paries" est, sive murus sive maceria est.

Item "via" est, sive semita sive iter est.

Celsus libro 25 digestorum In usu iuris frequenter uti nos Cascellius ait singulari appellatione, cum plura generis eiusdem significare vellemus: nam "multum hominem venisse Romam" et "piscem vilem esse" dicimus. Item in stipulando satis habemus de herede cavere "si ea res secundum me heredemve meum iudicata erit" et rursus "quod ob eam rem te heredemve tuum": nempe aeque si plures heredes sint, continentur stipulatione.

Ulpianus libro primo ad Sabinum Etiam aureos nummos "aes" dicimus.

Ulpianus libro secundo ad Sabinum "Ceterorum" et "reliquorum" appellatione etiam omnes continentur, ut Marcellus dixit circa eum, cui optio servi legata est, ceteri Sempronio: nam temptat, si non optet, omnes ad Sempronium pertinere.

Ulpianus libro septimo ad Sabinum Non est "pupillus", qui in utero est.

Pomponius libro secundo ad Sabinum In vulgari substitutione, qua ei qui "supremus" morietur heres substituitur, recte substitutus etiam unico intellegitur, exemplo duodecim tabularum, ex quibus "proximus" adgnatus et solus habetur.

Si quis ita in testamento scripserit "si quid filio meo acciderit, dama servus meus liber esto", mortuo filio dama liber erit. Licet enim "accidunt" et vivis, sed vulgi sermone etiam mors significatur.

Paulus libro secundo ad Sabinum Illa verba "optimus maximusque" vel in eum cadere possunt, qui solus est. Sic et circa edictum praetoris "supremae tabulae" habentur et solae.

"Pueri" appellatione etiam puella significatur: nam et feminas puerperas appellant recentes ex partu et Graece paidion communiter appellatur.

Ulpianus libro 15 ad Sabinum Nomen "filiarum" et in postumam cadere quaestionis non est, quamvis "postumae" non cadere in eam, quae iam in rebus humanis sit, certum sit.

"Partitionis" nomen non semper dimidium significat, sed prout est adiectum. Potest enim iuberi aliquis et maximam partiri: posse et vicensimam et tertiam et prout libuerit. Sed si non fuerit portio adiecta, dimidia pars debetur.

"Habere" sicut pervenire [pervobire] cum effectu accipiendum est.

Pomponius libro quinto ad Sabinum Venisse ad heredem nihil intellegitur nisi deducto aere alieno.

Pomponius libro sexto ad Sabinum "Urbana familia" et "rustica" non loco, sed genere distinguitur: potest enim aliquis dispensator non esse servorum urbanorum numero: veluti is, qui rusticarum rerum rationes dispenset ibique habitet. Non multum abest a vilico insularius: autem urbanorum numero est. Videndum tamen est, ipse dominus quorum loco quemque habuerit: quod ex numero familiae et vicariis apparebit.

"Pernoctare extra urbem" intellegendus est, qui nulla parte noctis in urbe est: "per" enim totam noctem significat.

Ulpianus libro 25 ad Sabinum "Carbonum" appellatione materiam non contineri: sed an "lignorum?" et fortassis quis dicet nec lignorum: non enim lignorum gratia habuit. Sed et titiones et alia ligna cocta ne fumum faciant utrum ligno an carboni an suo generi adnumerabimus? Et magis est, ut proprium genus habeatur. Sulpurata quoque de ligno aeque eandem habebunt definitionem. Ad faces quoque parata non erunt lignorum appellatione comprehensa, nisi haec fuit voluntas. Idem et de nucleis olivarum, sed et de balanis est, vel si qui alii nuclei. De pinu autem integri strobili ligni appellatione continebuntur.

Paulus libro quarto ad Sabinum Pali et perticae in numerum materiae redigendi sunt, et ideo "lignorum" appellatione non continentur.

Paulus libro quinto ad Sabinum Non tantum in traditionibus, sed et in emptionibus et stipulationibus et testamentis adiectio haec "uti optimus maximusque est" hoc significat, ut liberum praestetur praedium, non ut etiam servitutes ei debeantur.

Ulpianus libro 33 ad Sabinum "Heredis" appellatione omnes significari successores credendum est, etsi verbis non sint expressi.

Pomponius libro 16 ad Sabinum "Pervenisse ad te" recte dicitur, quod per te ad alium pervenerit, ut in hereditate a liberto per patronum filium familias patri eius adoptivo adquisita responsum est.

Ulpianus libro 38 ad Sabinum "Liberti" appellatione etiam libertam contineri placuit.

Ulpianus libro 39 ad Sabinum "Collegarum" appellatione hi continentur, qui sunt eiusdem potestatis.

Qui extra continentia urbis est, "abest": ceterum usque ad continentia non abesse videbitur.

Ulpianus libro 42 ad Sabinum Aliud est promittere "furem non esse", aliud "furto noxaque solutum": qui enim dicit furem non esse, de hominis proposito loquitur, qui furtis noxaque solutum, nemini esse furti obligatum promittit.

Pomponius libro 22 ad Sabinum "Faciendi" verbo reddendi etiam causa continetur.

Ulpianus libro 45 ad Sabinum "Solutionis" verbo satisfactionem quoque omnem accipiendam placet. "Solvere " dicimus eum, qui fecit quod facere promisit.

Ulpianus libro 47 ad Sabinum Natura cavillationis, quam Graeci swrityn appellaverunt, haec est, ut ab evidenter veris per brevissimas mutationes disputatio ad ea, quae evidenter falsa sunt, perducatur.

Ulpianus libro 49 ad Sabinum "Pecuniae" verbum non solum numeratam pecuniam complectitur, verum omnem omnino pecuniam, hoc est omnia corpora: nam corpora quoque pecuniae appellatione contineri nemo est qui ambiget.

"Hereditas" iuris nomen est, quod et accessionem et decessionem in se recipit: hereditas autem vel maxime fructibus augetur.

"Actionis" verbum et speciale est et generale. Nam omnis actio dicitur, sive in personam sive in rem sit petitio: sed plerumque "actiones" personales solemus dicere. "Petitionis" autem verbo in rem actiones significari videntur. "Persecutionis" verbo extraordinarias persecutiones puto contineri, ut puta fideicommissorum et si quae aliae sunt, quae non habent iuris ordinarii exsecutionem.

Hoc verbum "debuit" omnem omnino actionem comprehendere intellegitur, sive civilis sive honoraria sive fideicommissi fuit persecutio.

Ulpianus libro 51 ad Sabinum Inter haec verba "quanti ea res erit" vel "quanti eam rem esse paret" nihil interest: in utraque enim clausula placet veram rei aestimationem fieri.

Pomponius libro 30 ad Sabinum "Tugurii" appellatione omne aedificium, quod rusticae magis custodiae convenit quam urbanis aedibus, significatur.

Ofilius ait tugurium a tecto tamquam tegularium esse dictum, ut toga, quod ea tegamur.

Pomponius libro 35 ad Sabinum Verbum illud "pertinere" latissime patet: nam et eis rebus petendis aptum est, quae dominii nostri sint, et eis, quas iure aliquo possideamus, quamvis non sint nostri dominii: pertinere ad nos etiam ea dicimus, quae in nulla eorum causa sint, sed esse possint.

Ulpianus libro 27 ad edictum Pater familias liber "peculium" non potest habere, quemadmodum nec servus "bona".

Ulpianus libro 28 ad edictum "Tabernae" appellatio declarat [delarat] omne utile ad habitandum aedificium, non ex eo quod tabulis cluditur.

Paulus libro 30 ad edictum Inde tabernacula et contubernales dicti sunt.

Ulpianus libro 28 ad edictum "Instructam" autem tabernam sic accipiemus, quae et rebus et hominibus ad negotiationem paratis constat.

Ulpianus libro 30 ad edictum "Commendare" nihil aliud est quam deponere.

Ulpianus libro 32 ad edictum Verbum "exactae pecuniae" non solum ad solutionem referendum est, verum etiam ad delegationem.

Paulus libro 33 ad edictum "Habere" duobus modis dicitur, altero iure dominii, altero optinere sine interpellatione id quod quis emerit.

"Cautum" intellegitur, sive personis sive rebus cautum sit.

Paulus libro 34 ad edictum "Facere oportere" et hanc significationem habet, ut abstineat quis ab eo facto, quod contra conventionem fieret, et curaret ne fiat.

Ulpianus libro 34 ad edictum

"Provinciales" eos accipere debemus, qui in provincia domicilium habent, non eos, qui ex provincia oriundi sunt.

Paulus libro 35 ad edictum Inter "divortium" et "repudium" hoc interest, quod repudiari etiam futurum matrimonium potest, non recte autem sponsa divortisse dicitur, quod divortium ex eo dictum est, quod in diversas partes eunt qui discedunt.

Ulpianus libro 37 ad edictum Haec adiectio "plurisve" non infinitam pecuniam continet, sed modicam, ut taxatio haec "solidos decem plurisve" ad minutulam summam referatur.

Ulpianus libro 38 ad edictum Haec verba "quanti eam rem paret esse" non ad quod interest, sed ad rei aestimationem referuntur.

Ulpianus libro 43 ad edictum

Inter "donum" et "munus" hoc interest, quod inter genus et speciem: nam genus esse donum Labeo a donando dictum, munus speciem: nam munus esse donum cum causa, ut puta natalicium, nuptalicium.

Ulpianus libro 46 ad edictum Pronuntiatio sermonis in sexu masculino ad utrumque sexum plerumque porrigitur.

"Familiae" appellatio qualiter accipiatur, videamus. Et quidem varie accepta est: nam et in res et in personas deducitur. In res, ut puta in lege duodecim tabularum his verbis "adgnatus proximus familiam habeto". Ad personas autem refertur familiae significatio ita, cum de patrono et liberto loquitur lex: "ex ea familia", inquit, "in eam familiam": et hic de singularibus personis legem loqui constat.

Familiae appellatio refertur et ad corporis cuiusdam significationem, quod aut iure proprio ipsorum aut communi universae cognationis continetur. Iure proprio familiam dicimus plures personas, quae sunt sub unius potestate aut natura aut iure subiectae, ut puta patrem familias, matrem familias, filium familias, filiam familias quique deinceps vicem eorum sequuntur, ut puta nepotes et neptes et deinceps. Pater autem familias appellatur, qui in domo dominium habet, recteque hoc nomine appellatur, quamvis filium non habeat: non enim solam personam eius, sed et ius demonstramus: denique et pupillum patrem familias appellamus. Et cum pater familias moritur, quotquot capita ei subiecta fuerint, singulas familias incipiunt habere: singuli enim patrum familiarum nomen subeunt. Idemque eveniet et in eo qui emancipatus est: nam et hic sui iuris effectus propriam familiam habet. Communi iure familiam dicimus omnium adgnatorum: nam etsi patre familias mortuo singuli singulas familias habent, tamen omnes, qui sub unius potestate fuerunt, recte eiusdem familiae appellabuntur, qui ex eadem domo et gente proditi sunt.

Servitutium quoque solemus appellare familias, ut in edicto praetoris ostendimus sub titulo de furtis, ubi praetor loquitur de familia publicanorum. Sed ibi non omnes servi, sed corpus quoddam servorum demonstratur huius rei causa paratum, hoc est vectigalis causa. Alia autem parte edicti omnes servi continentur: ut de hominibus coactis et vi bonorum raptorum, item redhibitoria, si deterior res reddatur emptoris opera aut familiae eius, et interdicto unde vi familiae appellatio omnes servos comprehendit. Sed et filii continentur.

Item appellatur familia plurium personarum, quae ab eiusdem ultimi genitoris sanguine proficiscuntur (sicuti dicimus familiam Iuliam), quasi a fonte quodam memoriae.

Mulier autem familiae suae et caput et finis est.

Gaius libro 16 ad edictum provinciale Familiae appellatione et ipse princeps familiae continetur.

Feminarum liberos in familia earum non esse palam est, quia qui nascuntur, patris familiam sequuntur.

Ulpianus libro 50 ad edictum "Indicasse" est detulisse: "arguisse" accusasse et convicisse.

Ulpianus libro secundo de omnibus tribunalibus "Urbana praedia" omnia aedificia accipimus, non solum ea quae sunt in oppidis, sed et si forte stabula sunt vel alia meritoria in villis et in vicis, vel si praetoria voluptati tantum deservientia: quia urbanum praedium non locus facit, sed materia. Proinde hortos quoque, si qui sunt in aedificiis constituti, dicendum est urbanorum appellatione contineri. Plane si plurimum horti in reditu sunt, vinearii forte vel etiam holitorii, magis haec non sunt urbana.

Ulpianus libro octavo de omnibus tribunalibus "Absentem" accipere debemus eum, qui non est eo loci, in quo loco petitur: non enim trans mare absentem desideramus: et si forte extra continentia urbis sit, abest. Ceterum usque ad continentia non abesse videbitur, si non latitet.

Abesse non videtur, qui ab hostibus captus est, sed qui a latronibus detinetur.

Iulianus libro secundo digestorum Haec stipulatio "noxis solutum praestari" non existimatur ad eas noxas pertinere, quae publicam exercitionem et coercitionem capitalem habent.

Iulianus libro 81 digestorum Iusta interpretatione recipiendum est, ut appellatione "filii", sicuti filiam familias contineri saepe respondebimus, ita et nepos videatur comprehendi, et "patris" nomine avus quoque demonstrari intellegatur.

Alfenus libro secundo digestorum Cum in testamento scriptum esset, ut heres in funere aut in monumento "dumtaxat aureos centum" consumeret, non licet minus consumere: si amplius vellet, licet neque ob eam rem contra testamentum facere videtur.

Alfenus libro septimo digestorum In lege censoria portus Siciliae ita scriptum erat: "Servos, quos domum quis ducet suo usu, pro is portorium ne dato". Quaerebatur, si quis a Sicilia servos Romam mitteret fundi instruendi causa, utrum pro his hominibus portorium dare deberet nec ne. Respondit duas esse in hac scriptura quaestiones, primam quid esset "domum ducere", alteram, quid esset "suo usu ducere". Igitur quaeri soleret, utrum, ubi quisque habitaret sive in provincia sive in Italia, an dumtaxat in sua cuiusque patria domus esse recte dicetur. Sed de ea re constitutum esse eam domum unicuique nostrum debere existimari, ubi quisque sedes et tabulas haberet suarumque rerum constitutionem fecisset. Quid autem esset "usu suo", magnam habuisse dubitationem. Et magis placet, quod victus sui causa paratum est, tantum contineri. Itemque de servis eadem ratione quaeri, qui eorum usus sui causa parati essent? Utrum dispensatores, insularii, vilici, atrienses, textores, operarii quoque rustici, qui agrorum colendorum causa haberentur, ex quibus agris pater familias fructus caperet, quibus se toleraret, omnes denique servos, quos quisque emisset, ut ipse haberet atque eis ad aliquam rem uteretur, neque ideo emisset, ut venderet? Et sibi videri eos demum usus sui causa patrem familias habere, qui ad eius corpus tuendum atque ipsius cultum praepositi destinatique essent, quo in genere iunctores, cubicularii, coci, ministratores atque alii, qui ad eiusmodi usum parati essent, numerarentur.

Paulus libro secundo epitomarum Alfeni digestorum "Pueri" appellatio tres significationes habet: unam, cum omnes servos pueros appellaremus: alteram, cum puerum contrario nomine puellae diceremus: tertiam, cum aetatem puerilem demonstraremus.

Paulus libro quarto epitomarum Alfeni digestorum Qui fundum vendidit, "pomum " recepit: nuces et ficos et uvas dumtaxat duracinas et purpureas et quae eius generis essent, quas non vini causa haberemus, quas Graeci trwcimous appellarent, recepta videri.

Iulianus libro sexto ex Minicio "Vinaria" vasa proprie vasa torcularia esse placet: dolia autem et serias tamdiu in ea causa esse, quamdiu vinum haberent, cum sine vino esse desinerent, in eo numero non esse, quoniam ad alium usum transferri possent, veluti si frumentum in his addatur. Eandem causam amphorarum esse, ut, cum vinum habeant, tum in vasis vinariis, cum inanes sint, tum extra numerum vinariorum sint, quia aliud in his addi possit.

Africanus libro tertio quaestionum "Mercis" appellatione homines non contineri Mela ait: et ob eam rem mangones non mercatores sed venaliciarios appellari ait, et recte.

Africanus libro quarto quaestionum "Bonorum" appellatio, sicut hereditatis, universitatem quandam ac ius successionis et non singulas res demonstrat.

Florentinus libro decimo institutionum "Coram titio" aliquid facere iussus non videtur praesente eo fecisse, nisi is intellegat: itaque si furiosus aut infans sit aut dormiat, non videtur coram eo fecisse. Scire autem, non etiam velle is debet: nam et invito eo recte fit quod iussum est.

Marcianus libro septimo institutionum Is, qui natus est ex mancipiis urbanis et missus est in villam nutriendus, in urbanis servis constituetur.

Florentinus libro octavo institutionum "Fundi" appellatione omne aedificium et omnis ager continetur. Sed in usu urbana aedificia "aedes", rustica "villae" dicuntur. Locus vero sine aedificio in urbe "area", rure autem "ager" appellatur. Idemque ager cum aedificio "fundus" dicitur.

Ulpianus libro primo de adulteriis "Praevaricatores" eos appellamus, qui causam adversariis suis donant et ex parte actoris in partem rei concedunt: a varicando enim praevaricatores dicti sunt.

Ulpianus libro primo regularum "Cedere diem" significat incipere deberi pecuniam: "venire diem" significat eum diem venisse, quo pecunia peti possit. Ubi pure quis stipulatus fuerit, et cessit et venit dies: ubi in diem, cessit dies, sed nondum venit: ubi sub condicione, neque cessit neque venit dies pendente adhuc condicione.

"Aes alienum" est, quod nos aliis debemus: "aes suum" est, quod alii nobis debent.

"Lata culpa" est nimia neglegentia, id est non intellegere quod omnes intellegunt.

Marcianus libro primo publicorum iudiciorum "Munus" proprie est, quod necessarie obimus lege more imperiove eius, qui iubendi habet potestatem. "Dona" autem proprie sunt, quae nulla necessitate iuris officiis et sponte praestantur: quae si non praestentur, nulla repraehensio est et, si praestentur, plerumque laus inest. Sed in summa in hoc ventum est, ut non quodcumque munus, id et donum accipiatur, at quod donum fuerit, id munus recte dicatur.

Paulus libro singulari ad legem Fufiam Caniniam "Potestatis" verbo plura significantur: in persona magistratuum imperium: in persona liberorum patria potestas: in persona servi dominium. At cum agimus de noxae deditione cum eo qui servum non defendit, praesentis corporis copiam facultatemque significamus. In lege Atinia in potestatem domini rem furtivam venisse videri, et si eius vindicandae potestatem habuerit, Sabinus et Cassius aiunt.

Ulpianus libro primo ad legem Aelia Sentia Verum est eum, qui in carcere clusus est, non videri neque "vinctum" neque "in vinculis" esse, nisi corpori eius vincula sint adhibita.

Iavolenus libro primo ex posterioribus Labeonis Inter illam condicionem "cum fari potuerit" et "postquam fari potuerit" multum interest: nam posteriorem scripturam uberiorem esse constat, "cum fari potuerit" artiorem et id tantummodo tempus significari, quo primum fari possit.

Item ita data condicione "illud facito in diebus", si nihil praeterea fuisset adiectum, in biduo condicionem impleri oportet.

Papinianus libro 27 quaestionum Verbum "facere" omnem omnino faciendi causam complectitur dandi, solvendi, numerandi, iudicandi, ambulandi.

Papinianus libro secundo responsorum In conventionibus contrahentium voluntatem potius quam verba spectari placuit. Cum igitur ea lege fundum vectigalem municipes locaverint, ut ad heredem eius qui suscepit pertineret, ius heredum ad legatarium quoque transferri potuit.

Callistratus libro secundo quaestionum "Liberorum" appellatione nepotes et pronepotes ceterique qui ex his descendunt continentur: hos enim omnes suorum appellatione lex duodecim tabularum comprehendit. Totiens enim leges necessariam ducunt cognationem singulorum nominibus uti (veluti filii, nepotes, pronepotis ceterorumve qui ex his descendunt), quotiens non omnibus, qui post eos sunt, praestitum voluerint, sed solis his succurrent, quos nominatim enumerent. At ubi non personis certis, non quibusdam gradibus praestatur, sed omnibus, qui ex eodem genere orti sunt, liberorum appellatione comprehenduntur.

Sed et Papirius Fronto libro tertio responsorum ait praedio cum vilico et contubernali eius et filiis legato nepotes quoque ex filiis contineri, nisi voluntas testatoris aliter habeat: filii enim appellatione saepe et nepotes accipi multifariam placere.

Divus quoque Marcus rescripsit non videri sine liberis defunctum, qui nepotem suum heredem reliquit.

Praeter haec omnia natura nos quoque docet parentes pios, qui liberorum procreandorum animo et voto uxores ducunt, filiorum appellatione omnes qui ex nobis descendunt continere: nec enim dulciore nomine possumus nepotes nostros quam filii appellare. Etenim idcirco filios filiasve concipimus atque edimus, ut ex prole eorum earumve diuturnitatis nobis memoriam in aevum relinquamus.

Paulus libro decimo responsorum Paulus respondit falsum tutorem eum vere dici, qui tutor non est, sive habenti tutor datus est sive non: sicut falsum testamentum, quod testamentum non est, et modius iniquus, qui modius non est.

Hermogenianus libro secundo iuris epitomarum "Pecuniae" nomine non solum numerata pecunia, sed omnes res tam soli quam mobiles et tam corpora quam iura continentur.

Paulus libro secundo sententiarum Latae culpae finis est non intellegere id quod omnes intellegunt.

"Amicos" appellare debemus non levi notitia coniunctos, sed quibus fuerint in iura cum patre familias honestis familiaritatis quaesita rationibus.

Venonius libro septimo stipulationum "Vinculorum" appellatione vel privata vel publica vincula significant, "custodiae" vero tantum publicam custodiam.

Tryphoninus libro primo disputationum "Fugitivus" est non is, qui solum consilium fugiendi a domino suscepit, licet id se facturum iactaverit, sed qui ipso facto fugae initium mente deduxerit. Nam et furem adulterum aleatorem quamquam aliqua significatione ex animi propositione cuiusque sola quis dicere posset, ut etiam is, qui numquam alienam rem invito domino subtraxerit, numquam alienam matrem familias corruperit, si modo eius mentis sit, ut occasione data id commissurus sit, tamen oportere eadem haec crimina adsumpto actu intellegi. Et ideo fugitivum quoque et erronem non secundum propositionem solam, sed cum aliquo actu intellegi constat.

Paulus libro primo manualium Magna neglegentia culpa est: magna culpa dolus est.

Paulus libro secundo manualium Ex illa parte edicti "tum quem ei heredem esse oportet" heredis heredibus bonorum possessio non defertur.

Item in substitutione his verbis "quisquis mihi heres erit" proximus heres tantum significatur: immo non tantum proximus heres, sed etiam scriptus.

Paulus libro singulari de cognitionibus "Municipes" intellegendi sunt et qui in eodem municipio nati sunt.

Paulus libro singulari de tacitis fideicommissis "Transacta finitave" intellegere debemus non solum quibus controversia fuit, sed etiam quae sine controversia sint possessa:

Paulus libro singulari ad senatus consultum Orfitianum Ut sunt iudicio terminata, transactione composita, longioris temporis silentio finita.

Paulus libro singulari ad senatus consultum Tertullianum Quod dicimus eum, qui nasci speratur, pro superstite esse, tunc verum est, cum de ipsius iure quaeritur: aliis autem non prodest nisi natus.

Gaius libro primo de verborum obligationibus Haec enuntiatio "quae sunt pluris aureorum triginta" simul et quantitatis et aestimationis significativa est.

Gaius libro primo ad legem duodecim tabularum "Si calvitur": et moretur et frustretur. Inde et calumniatores appellati sunt, quia per fraudem et frustrationem alios vexarent litibus: inde et cavillatio dicta est.

Post kalendas ianuarias die tertio pro salute principis vota suscipiuntur.

"Telum" volgo quidem id appellatur, quod ab arcu mittitur: sed non minus omne significatur, quod mittitur manu: ita sequitur, ut et lapis et lignum et ferrum hoc nomine contineatur: dictumque ab eo, quod in longinquum mittitur, Graeca voce figuratum apo tou tylou [id est: ab eo quod est procul]. Et hanc significationem invenire possumus et in Graeco nomine: nam quod nos telum appellamus, illi belos appellant: apo tou ballesvai [id est: a iaciendo]. Admonet nos xenophon, nam ita scribit: kai ta bely homose efereto, logxai toceumata sfendonai, pleistoi de kai livoi [id est: et tela simul coniciebantur, iacula sagittae glandes, etiam plurimi lapides]. Et id, quod ab arcu mittitur, apud Graecos quidem proprio nomine toceuma vocatur, apud nos autem communi nomine telum appellatur.

Gaius libro secundo ad legem duodecim tabularum Quos nos hostes appellamus, eos veteres "perduelles" appellabant, per eam adiectionem indicantes cum quibus bellum esset.

"Locuples" est, qui satis idonee habet pro magnitudine rei, quam actor restituendam esse petit.

Verbum "vivere" quidam putant ad cibum pertinere: sed Ofilius ad Atticum ait his verbis et vestimenta et stramenta contineri, sine his enim vivere neminem posse.

Gaius libro tertio ad legem duodecim tabularum "Ferri" proprie dicimus, quae quis suo corpore baiulat: "portari" ea, quae quis iumento secum ducit: "agi" ea, quae animalia sunt.

"Fabros tignarios" dicimus non eos dumtaxat, qui tigna dolarent, sed omnes qui aedificarent.

Gaius libro quarto ad legem duodecim tabularum Qui "venenum" dicit, adicere debet, utrum malum an bonum: nam et medicamenta venena sunt, quia eo nomine omne continetur, quod adhibitum naturam eius, cui adhibitum esset, mutat. Cum id quod nos venenum appellamus, Graeci farmakon dicunt, apud illos quoque tam medicamenta quam quae nocent, hoc nomine continentur: unde adiectione alterius nomine distinctio fit. Admonet nos summus apud eos poetarum Homerus: nam sic ait: farmaka, polla men esvla memigmena, polla de lugra [id est: venena multa quidem egregia, multa item noxia].

"Glandis" appellatione omnis fructus continetur, ut Iavolenus ait, exemplo Graeci sermonis, apud quos omnes arborum species akrodrua appellantur.

Gaius libro quinto ad legem duodecim tabularum Duobus negativis verbis quasi permittit lex magis quam prohibuit: idque etiam servius animadvertit.

Gaius libro sexto ad legem duodecim tabularum "Plebs" est ceteri cives sine senatoribus.

"Detestatum" est testatione denuntiatum.

"Pignus" appellatum a pugno, quia res, quae pignori dantur, manu traduntur. Unde etiam videri potest verum esse, quod quidam putant, pignus proprie rei mobilis constitui.

"Noxiae" appellatione omne delictum continetur.

Pomponius libro singulari enchiridii "Pupillus" est, qui, cum impubes est, desiit in patris potestate esse aut morte aut emancipatione.

"Servorum" appellatio ex eo fluxit, quod imperatores nostri captivos vendere ac per hoc servare nec occidere solent.

"Incola" est, qui aliqua regione domicilium suum contulit: quem Graeci paroikon appellant. Nec tantum hi, qui in oppido morantur, incolae sunt, sed etiam qui alicuius oppidi finibus ita agrum habent, ut in eum se quasi in aliquam sedem recipiant.

"Munus publicum" est officium privati hominis, ex quo commodum ad singulos universosque cives remque eorum imperio magistratus extraordinarium pervenit.

"Advena" est, quem Graeci apoikon appellant.

"Decuriones" quidam dictos aiunt ex eo, quod initio, cum coloniae deducerentur, decima pars eorum qui ducerentur consilii publici gratia conscribi solita sit.

"Urbs" ab urbo appellata est: urbare est aratro definire. Et varus ait urbum appellari curvaturam aratri, quod in urbe condenda adhiberi solet.

"Oppidum" ab ope dicitur, quod eius rei causa moenia sint constituta.

"Territorium" est universitas agrorum intra fines cuiusque civitatis: quod ab eo dictum quidam aiunt, quod magistratus eius loci intra eos fines terrendi, id est summovendi ius habent.

Verbum "suum" ambiguum est, utrum de toto an de parte significat. Et ideo qui iuret suum non esse, adicere debet neque sibi communem esse.

Paulus ex libris sex libro primo imperialium sententiarum in cognitionibus prolatarum Cum quaerebatur, an verbum "soluto matrimonio dotem reddi" non tantum divortium, sed et mortem contineret, hoc est an de hoc quoque casu contrahentes sentirent, et multi putabant hoc sensisse, et quibusdam aliis contra videbatur: secundum: hoc motus imperator pronuntiavit id actum eo pacto, ut nullo casu remaneret dos apud maritum.

Quintus Mucius Scaevola libro singulari "dpwn" In "rutis caesis" ea sunt, quae terra non tenentur quaeque opere structili tectoriove non continentur.

Iavolenus libro secundo ex posterioribus Labeonis Malum navis esse partem, artemonem autem non esse Labeo ait, quia pleraeque naves sine malo inutiles essent, ideoque pars navis habetur: artemo autem magis adiectamento quam pars navis est.

Inter "proiectum" et "immissum" hoc interesse ait Labeo, quod proiectum esset id quod ita proveheretur ut nusquam requiesceret, qualia maeniana et suggrundae essent: immissum autem, quod ita fieret, ut aliquo loco requiesceret, veluti tigna trabes quae immitteretur.

Plumbum, quod tegulis poneretur, aedificii esse ait Labeo: sed id, quod hypaethri tegendi causa poneretur, contra esse.

"Viduam" non solum eam, quae aliquando nupta fuisset, sed eam quoque mulierem, quae virum non habuisset, appellari ait Labeo: quia vidua sic dicta est quasi vecors, vesanus, qui sine corde aut sanitate esset: similiter viduam dictam esse sine duitate.

Straturam loci alicuius ex tabulis factis, quae aestate tollerentur et hieme ponerentur, aedium esse ait Labeo, quoniam perpetui usus paratae essent: neque ad rem pertinere, quod interim tollerentur.

Scaevola libro 18 digestorum Scaevola respondit: semper acceptum est, ut libertorum appellatione etiam hi contineri intellegantur, qui eodem testamento vel posteriore loco manumitterentur, nisi manifeste is, a quo peteretur, contra defuncti voluntatem doceret peti.

Labeo libro quarto pithanon a Paulo epitomarum Si qua poena est, multa est: si qua multa est, poena est. Paulus: utrumque eorum falsum est. Namque harum rerum dissimilitudo ex hoc quoque apparet, quod de poena provocatio non est: simul atque enim victus quis est eius maleficii, cuius poena est statuta, statim ea debetur. At multae provocatio est, nec ante debetur, quam aut non est provocatum aut provocator victus est: nec aliter quam si is dixit, cui dicere licet. Ex hoc quoque earum rerum dissimilitudo apparere poterit, quia poenae certae singulorum peccatorum sunt, multae contra, quia eius iudicis potestas est, quantam dicat, nisi cum lege est constitutum quantam dicat.

Pomponius libro decimo epistularum Statuae adfixae basibus structilibus aut tabulae religatae catenis aut erga parietem adfixae aut si similiter cohaerent lychni, non sunt aedium: ornatus enim aedium causa parantur, non quo aedes perficiantur. Idem Labeo ait.

Prothyrum, quod in aedibus iterum qui fieri solet, aedium est.

Pomponius libro 16 epistularum Apud Labeonem pithanon ita scriptum est: exhibet, qui praestat eius de quo agitur praesentiam. Nam etiam qui sistit, praestat eius de quo agitur praesentiam, nec tamen eum exhibet: et qui mutum aut furiosum aut infantem exhibet, non potest videri eius praestare praesentiam: nemo enim ex eo genere praesens satis apte appellari potest.

Restituit non tantum, qui solum corpus, sed etiam qui omnem rem condicionemque reddita causa praestet: et tota restitutio iuris est interpretatio.