Proemium

Verbum istiid, quod' sumtum est ex. lob vige- simo octavo , diligentius consideratum nobis aperuit viam ad praecognoscendum quadruplex genus causae in libro Sententiarum , scilicet malerialis, formalis , efficientis et finalis. Causa namque materialis innui- tur in nomine fluvioriim, causa formalis in perscruta- tione profundorum , causa flnalis in revelatione ahs- conditorum, causa vero efficiens intelligitur in sup- posito duorum verborum, scilicet scrutatus est et produxit in lucem.

Innuitur ° causa materialis nomine fluvio- tcriaiif i"i'i- ''^"** pluraliter, non singulariter , ut non solum tan- brorum si- gatur libri totius materia vel subieclum in gene- "is- rali, sed etiam particularium librorum in speciali. Propter quod notandum , quod iuxta quadi-uplicem ?o"rS" proprietatem fluvii materialis quadruplex est fluvius ™ e™1- spiritualis , de quo secundum quadruplicem differen- riiuaiis. tiam sunt quatuor libri Sententiarum. Considero ' namque tluvium materialem quoad durationem , et invenio perennitatem. Nam sicut dicit Isidorus * : • Fluvius est perennis fluxus » . Considero quantum ad extensionem, et invenio spatiositatem. In hoc enim distinguitur fluvius a rivulo. Considero quan- tum ad motum , et invenio circulationem. Sicut I enim dicitur Ecclesiastis primo": Ad locum, unde exeunt flumina , revertuntur etc. Considero " elfe- ctum, et invenio emundationem. Nam fluvius pro- I pter aquarum abundantiam mundat terras, per quas currit , ita quod non inquinatur '. Et quoniam omnes transferentes secundum aliquam similitudi- nem transferunt \ ex hac quadruplici conditione sumta metaphora, quadruplex in spiritualibus flu- vius invenitur, sicut colligere possumus ex Scri- pturis.

Primo, propter perennitatem dicitur fluvius personarum emanatio, quoniam illa emanatio sola est "^'l sine principio, sine flne \ De hoc fluvio Daniel se-Ihi ptimo '": Antufuus dierum sedit, et fluvius igneus "", rapidusque egrediebatur a facie eius. .\ntiquus iste dierum est Pater aeternus, cuius antiquitas est aeternitas. Iste antiquus sedit , quia non solum in _ eo est aeternitas, sed etiam immutabilitas ". A facie illius antiqui egrediebatur fluvius igneus rapidus- que, id est, de sublimitate divinitatis eius proce- debat plenitudo amoris et plenitudo virtutis: pleni- tudo virtutis in Filio ", ideo fluvius erat rapidus; plenitudo amoris in Spiritu sancto,et ideo fluvius erat igneus.

Secundo, propter spatiositatem dicitur fluvius spauosiias rerum luundanarum productio, ob quam causaai muS^""!..-- non tantum fluvius, sed mare a Proplieta dicilui' in daoiionem. pg^^i„^Q i jgtg niundus: Hoc mare mugnum et spa- tiosum etc. De hoc fluvio Ezechielis vigesimo nono - : Ecce ego ad te Pharao, rex JEgypti, draco magtie, qui ctibas in medio fluminum et dicis: Meus est fluvius, et ego feci memetipsum. Et ponam frenum in maxillis tuis etc. Draco iste magnus, quem Do- mjnus alloqiiitur et cui comminatur in flgura et per- sona Pharaonis, diabohis est, qui est rex Mgypii %. quoniam regnat in eis, quos excaecavit tenebris erroris , ut puta sunt haeretici , ad quos •* etiam dicit: Meus est fluvius, et ego feci memetipsum, quasi ipse fecerit mundum istum et ipse non habeat. aliud principium. Hunc errorem ipse dixit et sug- gessit ' impiis Manichaeis , qui tolam machinam visibihum a Deo malo esse conditam contendunt. Huius draconis maxillas Dominus infrenabif^, quan- do ablata sibi potestate suggerendi falsa , ostendet , se esse huius fluvii conditorem; unde in eadem aucto- ritate sequitur: Scient omnes habitatores JEgypti, quoniam ego Dominus.

Tm-tio, propter circulationem dicitur fluvius circaiaiio FiUi Dei incarnatio , quoniam , sicut in circulo ulti- sigmficatin- ^^^^^^ coniuugitur principio, sic in incarnatione su- premum coniungitur imo , ut Deus hmo ' , et pri- mum postremo, ut Filius Dei aeternus homini con- dito die sexto. De hoc fluvio Ecclesiastici vigesimo quarto ° : Ego quasi fluvius Dorix , et sicut aquae- ductus exivi de paradiso. Dorix interpretatur ge- nerationis medicamentum, et est ibi figurativus sermo , ut conversim inteUigatur, id est, generatio medica- menti. Incarnatio enim Filii Dei nihil aliud fuit quam generatio medicamenti : Vere enim languores nostros ipse tulit et infirmitates nostras ipse por- tavit^. Recte igitur Filii incarnatio fluvius Dorix dicitur. Et ipse Christus " de se vere dicit : Eyo quasi fluvius Dorix , id est , medicinalis fluvius , et sicut aquaeductus exivi de paradiso. Natura aquae-^ haec " est, quod tantum ascendit, quantum descen- dit. Talis fuit exitus incarnationis , secundum quod dicitur in Psalmo " : A summo coelo egressio eius , et occwsus eius usque ad summum eius. Et Joannis decimo sexto '' : Exivi a Palre et veni in mundum: iterum relinquo mundum et vado ad Patrem, et ita fecit circulum. De hoc etiam flu- vio quantum ad egressum eius ex matre potest exponi illud , quod dicitur Esther decimo " in somnio Mardochaei : Parvulus rivulus crevit in fluvium, et in lucem solemque conversus est. Quis, obsecro , est parvulus rivulus iste nisi humillima virgo ? Haec crevit in fluvium , cum generavit Chri- stum , qui non solum fluvius per " abundantiam gratiae, sed etiam lux sapientiae et sol iustitiae dicitur, secundum quod loannes capitulo primo'" de ipso dicit: Erat lux vera etc.

Quarto, propter emundationem dicitur flu- ' vms Sacramentorum dispensatio, quae sine sui pol-" lutione mundat nos a coinquinationibus peccato- ^a rum. De hoc fluvio Apocalypsis vigesimo secundo ": Ostendit mihi fluvium aquae vivae splendidum tamquam crystallum, procedentem de sede Dei et Agni. Sacramentorum dispensatio dicitur fluvius splendidus iamquani crystallus propter claritatem et nitorem , quem relinquit in animabus, quae in hoc flumine depurantur. Dicitur etiam fluvius aquae vivae propter eflicaciam gratiae , quae vivificat animam. Hic etiam procedit de sede Dei et Agni. Nam sa- cramentalis gratia procedit a Deo tamquam ab au- ctore " et efficiente, a Christo tanquam a media- tore et a promerente. Propter quod dicuntur omnia Sacramenta eflicaciam habere a passione Christi; unde testatur Augustinus " : "De latere Christi dormientis fluxerunt Sacramenla, dum inde fluxit sanguis et aqua".

De omnibus istis fluviis simul et per ordinem habetur Genesis secundo ', ubi dicitur , quod flt(r vius egrediehatur cle loco voluptaiis , qui inde di- viditur in quatuor capita: nomen primi Phison, nomen secuiuli Gehon, nomen tertii Tigris et no- men quarti Euphrates. Fluvius iste egrediens de AppiicatioadParadiso est totius iibri huius materia. Quatuor iiibrossent. jj^^jj ^^ j^j.^ procedeutes sunt speciales materiae quatuor librorum, sicut facile potest aptare, qui praedictorum nominum interpretationes vult diligen- ter exponere '. Phison enim interpretatur oris mu- tatio, et in hoc significatur personarum emanatio. Sicut enim ex ore materiali procedit verbum et spi- ritus, ita ex ore Patris Filius et Spiritus sanctus, Ecclesiastici vigesimo quarto ^ : Ego ex ore Altissimi prodii , primoge^iita ante omnem creaturam. Hoc dicit ipse Filius, qui est Verbum et Sapientia Patris. Et in Psalmo*: Verbo Domini caeli firmaii sunt: et spiritu oris eius etc. Gehon interpretatur arena, et in hoc significatur rerum mundanarum productio. Sicut enim universitas creaturarum comparatur mari propter spatiositatem , ita arenae propter numerosi- tatem, Ecclesiastici primo ° : Arenam maris ei pluviae guttas quis dinumeravit? Tigris interpre- tatur sagitta, et in hoc signiflcatur Fiiii Dei incar- natio. Sicut enim in sagitta ferrum coniunctum est ligno, sic in Christo fortitudo divinitatis coniuncta est mollitiei humanitatis. Et sicut sagitta ex arcu et ligno volat ad percutiendum adversarios, sic Christus de cruce saliens confregit adversarium. Haec est illa sagitta, de qua dicitur quarti Regum decimo tertio " : Sagitta salutis Domini, et sagitta salutis contra Syriam. Euphrates interpretatur frugifer, in quo signiflcatur Sacramentorum dispensatio, quae non tantum animam purgant a culpa, sed etiam fecun- dant in gratia. Quod signiflcatum est Apocalypsis ul- timo, ' ubi dicitur, quod iuxta fluvium crystallinum e}-at lignum afferens fructum, cuius folia erant in medicinam.

Cum igitur quatuor sint fluvii , quatuor sunt causa for- fluviorum profunda praedictis fluviis corresnon- flcamr per- , . ^ ^ scrutatiooe dentia. profundo-

Profundum aeternae emanationis est sublimitas '™ , ,. . . , ... Profundum esse divmi, de quo potest mtelhgi illud Ecclesia- ae'ernae e- stici septimo": Alta profunditas , quis inveniet'"' eam? Vere profunditas aita et altitudo profunda, ita ut exclamet Apostolus ad Romanos undecimo et dicat : "altitudo divitiarum sapientiae ei scientiae Dei , quam incomprehensibilia sunt iudicia eius , et investigabiles viae eius". Vere iudicia incompre- hensibilia, quia profunda. ludicia enim Dei abyssus multa '°, et Ecclesiastici primo '': Profundum abijssi quis dimensus est? Haec profunditas innuitur lob xmAmmo^^: Forsitan vestigia Dei comprehendes et usque ad perfectum Omnipoteniem reperies? Excelsior coelo est, ei quid facies? profundior inferno, ei unde cognosces? quasi dicat: ex te non potes; ideo consuht Apostolus ad Ephesios tertio": In caritaie radicaii ei fundati , ut possiiis com- prehendere etc.

Et hoc profundum perscrutatur Magister in M^gister primo hbro. Sublimitas enim divini esse consistit in «"''"too!'^ duobus, sciUcet in nobilissimis emanaft'o?i?6M5, quae sunt generatio et processio, et"* in nobihssimis condiiionibus , quae sunt summa sapientia, omnipo- tentia et perfecta voluntas, de quibus est primus liber. Nam in prima parte agit de sacratissima Uni- tate et Trinitate, in secunda vero '" speciali tractatu agit de supradicta eius triplici conditione sive pro- prietate.

Profundum creaiionis est vanitas esse creati. Creatura enim quanto magis evanescit, tanto magis in profundum tendit , sive evanescat per culpam sive per poenam. Propter hoc dicitur per Prophetam in persona hominis, qui evanuit per culpam, in Psalmo '°: Infixus sum in limo profundi, et non esi subsiantia. Et rursus orans Propheta, ne evanescat per poenam: Non me demergat, inquit, tempesias aquae, neque absorheai me profundum etc.

Hoc profundum scrutatur Magister in secundo libro. Nani vanitas esse creali in (Inohus consistit, videlicet in mutatione de non me in esse et rursum in reversione in iiov. esse. Et quamvis nulla crea- tura omnino cedat in non ens pernaturam, tamen, sicut dicit Augustinus ' , peccator tendit ad non esse per culpam. Et de his duobus est totus secun- dus. Nam in prima parte agit de rerum egressu, in secunda vero parte ^ agit de lapsu , ut de tenta- tione diaboli, de peccato originali et actuali, usque in finem.

Profundum incarnationis est meritum huma- iimnitatis' Cliristi, quod tantum.fuit, utvere possitdici profundum , quasi non habens terminum nec fundum. De quo potest intelligi illud lonae secundo*: Pro- iecisli Yiw iii profiuiduni in corde maris , et flumen circumdi-ilii nic Hoc potest dici de Christo, qui i tantum luunilialus est, ut vere possit dki proiectus I et ahiectus, Isaiae quinquagesimo tertio"*: Et vidi- I mus eum , et non erat ei aspectus , et desideravimm eum: despectum et novissimum virorum etc. Vere igitur dicit se proiectum , sed ubi ? in profundmn maris et fluminis. Nam passio Christi coniparatur I mari propter poenalitatis amaritudinera , sed et " fliimini propter carilatis dulcedinem. Dulcissimum enim cor lesu Christi tanta circa ' nos afliciebatur teneritudine amoris, ut non videretur ei grave pro nobis sustinere extremum et acerbissimum genus mortis.

Et hoc profundum perscrutatur Magister in tertio. Nam meritum Christi in duobus consistil, scilicet in ""â–  passione , per quam nos redemit, et in acftone , per quam nos informavit , quae consistit in operibus vir- tutum , donorum et praeceptorum , de quibus duobus est tertius liber. Nam in prima parte agitur de incarnatione et passione, in qua consistit nostra re- demptio , in secunda * de virtutibus , donis et prae- ceptis, in quibus consistit nostra informatio.

Prolimdum sucranieiitalis dispeiisalioiiis est ef- ,!,';!°1"I|,'J,'J''! ficacia perfecti medicamenli. Tanla enim est eflii-iicia lioi^fi'*'""'"' medicinae sacramenlalis, (piod Imnianam mentem excedit, ut vere profuudum possil dici. De hoc Isaiae quinquagesimo primo " : Posuisti profundum inaris viam luam-, ut transirml Hberati. Profundum istud, in qud .Kjivptii ilenit'ri,'nntur et fdii Israel '° libe- rali Iraiiscuiil rl siilvaiilur. est efficacia Sacramen- toruui. iii qiiilius ilcslruuutur opera tenebrarum et conferuntur arma lucis et dona gratiarum , per quae homo transfertur de potestate tenebrarum in regnum filii caritatis Dei. Haec eflicacia Sacramento- rum est profundum maris et fluminis: maris ", in quantum primo liberat a culpa et introducit in ama- ritudinein poenitentiae ; fluminis , in quantum liberat a miseria et introducit in dulcedinem gloriae '^ Quod optime praesignatum fuit in filiis Israel, quibus exeuntibus ex ^Egypto siccatum est mare, et tran- sierunt per siccum in medio eius , sicut dicitur Exodi decimo quinto " ; et introeuntibus in terram promissionis siccatus est fluvius, et transierunt per medium eius , sicut dicitur losue quarto ".

Hoc profundum perscrutatur Magister in quartoii'iv. iibro. libro. Nam efficacia perfecti medicamenti in duobus consistit , scilicet in sanatione a varietate infirmita- tum deprimentium et in liberatione ab universitate miseriarum aggravantium; et de his duobus est totus quartus liber. Nam in prima parte agit de multi- plici sanatione, quam efficiunt septem Sacramenta. In secunda '" agit de perfecta sanitate, ad quam perducunt, sicut de gloria resurgentium , qui ve- raciter et fldeliter Sacramenta Ecclesiae perceperunt ; et per oppositum de poena malorum, qui Sacra- menta Ecclesiae contempsernnt.

Ex perscrutatione autem quatuor profundorum ,.^»"|'> /';=>- in quatuor libris elicitur finis , scilicet revelatio i"!'» '> ai- ' ' scoridiloruin. quatuor absconditorum.

Primum est magnitudo divinae substantiae , ''cSam " ^^ ^^^ Isaiae quadragesimo quinto ' : Vere tu es inagiiimdo Oeus absconditus , Deus Israel Salvator. Vere ma- divinae suti. siauiinc. gnitudo divinae substantiae est abscondita secundum illud lob vigesimo sexto ^: Cum vix parvulam stillam sermonis eius audierimus , magnitudinem tonitrui eius quis poterit intueri? Certe nullus potest in- tueri, nisi ille, cum quo sapientia Dei inhabifat. Propter hoc petebat ille sapientiae amator , nono Sapientiae " : Mitte illam de caelis sanctis tuis et a sede magnitudinis tuae.

Hoc absconditum Magister, repletus sapientia de Bcveiaiurinsupernis, per primi libri perscrutationem produxit in lucem. Nam visis et intellectis nobilissimis emana- tionibus et nobilissimis proprietatibus , inuotescit no- bis , secundum quod possibile est viatodbus, divinae substantiae magnitudo.

Secundum absconditum est ordo divinae sa- secundniu pientiae , de quo Job vigesimo octavo * : Ubi in- ordodiviii.ieyewtor sapientia? et quis est locus intelligentiae? ' abscondita est ab oculis oninium viventium. Vere abscondita , quia , sicut dicitur ibidem % sapientia trahitur de occultis; ita, ut cognoscatur, indiget perscrutatione profunditatis non in se, sed in ope- ribus, in quibus ipsa relucet. Unde dicitur Ecclesia- stici primo % quod unus est altissimus Creator , qui effudit illam super omnia opera sua.

Hoc igitur absconditum manifeslat Magister in Beveiaiiirinperscrutatione secundi. Nam viso ordine bonorum et malorum, patet nobis, quomodo ab aeterno sapientia Dei ordinata est et ex antiquis, aritequam terra fi.eret \

Tertium absconditum est fortitudo diuinaepo- Tenimnsh-tentiae, de qua Habacuc tertio': Cornua in ma- scniiditnin, , ., . , , . f. . , . ioriitviio ii- mbus eius: ibt abscondita est fortitudo eius; lo- 'lenKar quitur de Christo pendente in cruce , ubi latuit fortitudo virtutis sub pallio inflrmitatis. Et hoc est sacramentum absconditum. a saeculis, de quo ad Ephesios tertio': Mihi omnium Sanctorum mi- nimo data est gratia haec in gentihus evangeli- zare investigabiles divitias Chrisli et iUuminare omnes, qude sit dispensatio sacramenti absconditi a saeculis in Deo. Hoc est sacramentum abscondi- tum, sacrum secretum, quod '° Deus fortis, ut ho- stem vinceret , indutus est armis nostrae infirmitatis ; quod est inauditum a saeculis.

In perscrutatione tamen " tertii libri, ubi osten- ditur, quod Christus in sua infirmitate vicit con- trariam potestatem , manifestatur fortitudo divinae potentiae. Si enim vicit per infirinitatem , quid fe- cisset, si pugnasset per virtutem? Et si injirmmn Dei fortius est hominibus , brachium Dei quis po- terit infirmare ^- ? Vere patet, quod inenarrabilis fortitudo eius , cuius tam fortis infirmitas.

Quartum absconditum est dulcedo divinae mi- sericordiae , de quo in Psalmo " : Quam magna multitudo dulcedinis tuae, Domine, quam abscon- disti timentibus te. Vere abscondita et reservata timentibus dulcedo misericordiae , quia , sicut dicitur in Psalmo " : Misericordia Domini ab aeterno et usque in aeternum super timentes eum, et in eis , qui sperant super misericordia eius.

Haec dulcedo manifestatur in perscrutatione . quarti libri. Nam viso, qualiter Deus dimittit peccata in praesenti, et quaha " nostris vulneribus adhibet medicamina, et qualia in futuro dabit praemia , nobis dulcedo divinae misericordiae aperitur.

Horum igitur absconditorum propalatio est finis , libri generalis, ad quem perduci et perducere volens Magister sententiarum perscrutatus esi profunda fluvioritm praevia gratia Spiritus sancti. Ille enim est praecipuus perscrutator secretorum et profun- dorum , secundum quod dicitur primae ad Corinthios secundo '": Spiriius omnia perscruiatur , etiam pro- funda Dei. Huius spiritus caritate agitatus et luce et claritate illustratus , composuit Magister hoc opus et scrutatus est profunda fluviorum ; hoc etiam spiritu adiuvante, factus est revelator absconditorum. Ipse enim est,de quo scribitur Danielis secundo ": Ipse revelat profunda et abscondita: et novit in praecedentem propositionem sic exhibel : Hoc enim est sacra- mentum absconditum , id est sacrmn secretum. te^iebrk coiutiluta. Et haec fuit intentio et finis Magistri , secunduni quod ipse dicit in Prologo : "Lucernam , inquit , veritatis in candelabro exaltare volentes, in sudore ac labore multo lioc volumen, Deo praestante , compegimus ex testimoniis veritatis in aeternum fundatis". Et paulo ante dixerat , quod propositum suum est "theologicarum inquisitio- num abdita pandere".

Patet igitur in verbo proposito praesentis libri causa materialis, formalis, efficiens et finalis.