Titulus 23

CAPVT I. Malum & damnum semper praesumuntur finalo animo, nisi contrarium probetur.

SICVT NOXIVS. (Mittit) manifeste(mortem) id est, vt occidat. ff. ad l. Aquil. nam lude ludem) malum enim & damnum mp praesumitur fieri malo animo, nisi contrariapraesumptio valeat: vt ff. ad l. Aquil. dotem si obstetrix. §. fi. & l. nam ludus. & l. item mela. in princip.

CAPVT II.

AEFERTE MIHI. ( Diuidite) non suadendo sed tentando loquitur, & probando praesumptiue, vt videlicet ex hoc praesumptionem possit habere, & iudices sumant inde exemplumccommota) interpositio, id est, praesumitur, quia diligit. inf. c. proxi. & 23. q ttea vindicta. circa princip.

CAPVT III. EX STVDIIS SVIS. etc.

CAPVT IIII.

NVLLVS DVPITAT. (Confitetur) confitetur quis interpretatiue. 11. quaestio. 3. rursus. 3. quaestio. 9. decerniE& mus. & hoc ore. 15. quaest. 6. c. 1. & rei euidentia. 38. dist. priusquam. C( confitetur) id est, praesumpturi contra eum, non tamen condemnatur, sed punitur in expensis, & aliquando grauius. sup. de iudic. c. 1. C. de iudic. sancimus. 11. q. 3. rursus.

CAPVT V.

NONNE BENE DICIMVS. Quia erat veritas quod esset Samaritanus aliqua praesumptio est sed non probatio tacere.

CAPVT VI.

NMANDATA COELESTIA. & infra.

CAPVT VII.

QVOSDAM. 16. dist. quod dicitis

CAPVI VIII

QVANTO. & infia.

CAPVT IX. SCRIBAM. Ironice quasi non scribam, sed supple plene, & est ar. inducias concedendas malitiose petenti. ff. de verb. ignifi. si insulam.

CAPVT X. 1 An debeat admitti, volens aliqnid non verisimile probare. 2 Quae dicatur praesumptio iuris & de iure. ludex debet temperare sententiam, maxim. in infligenda paena corporali, vbi ex praesumptionibus proceditur.

QVIA VERsmLIE. sup. de renunc. super eo. supr. de rest. spo. solicitae. ff. de prob. l. de indebito. (concesserit) id est, per ordinarium concedi fecit.

1 Verisimile) not. quod vbi aliquis vult probare aliquid, quod non est verisimile, non est super hoc eius admittenda probatio, nisi aliquid sit, quod huius praesumptionem elidat, puta fama loci, vel bonitas testium, vel alia rationabilis circumstantia. ad idem sup. de procura. in nostra. infr. de no. ope. nun. c. 2. de praesum. no. quia si est temeraria, reprobatur. 2. q. 1. primo. inf. de sen. excommuni. inquisitionis. violenta est sufficiens ad sententiandum. 32. q. 1. dixit. inf. e. literas. ff. de his qui sunt sui vel alie. iur. filium. Circa hoc tamem distingue, quia alia est iuris, & non de iure, & haec admittit probationem. contrarium. 25. q. 3. extraordinaria. 27. q. 1. nec aliqua. supr. de proba. proposuisti. C. de epis. & cler. Authent. legitimam. 12. q. 3. nulli. inf. de testi. requisisti. ff. de do. inter vir. & vxo. quintus. C. eo. tit. etiam.

Est autem praesumptio iuris, & de iure st quando quis aliquid statuit super certo facto, & contra hanc non admittitur probatio. inf. de spon. ad id. & c. is qui. inf. de condi. appo. per tuas. & c. de illis. infr. qui ma. accu. poss. insuper. & de spon. commissum. 34. di. fraternitatem. 27. dist. quod interrogasti. 27. q. 1. viduae. inf. de reg. vidua. C. de rei vxo. act. l. 1. in prin. ff. de statu. ho. qui in vtero. insti. de excu. tut. §. filii. ff. de lib. & posth. Titius testamento. §. Lucius. ff. de ver. signi. quod mortui. Probabilis, quando semiplenam probationem inducit. inf. de sen. excom. inquisitionis. inf. de resti. spo. solicitae. Quandoque sufficit ad inducendam purgationem. sup. de pur. ca. si quis de gradu. 2. q. 5. presby ter. Item quandoque requirit probationes contra se. ff. quod met. cau. non est verisimile. C. de contrahem. stip. optimam. Quandoque nullas admittit, nisi sit fama vel alia circunstantia contra eam, vt hic. Quandoqe infundit probationem in reum. infr. vt eccle. benefi. vt nostrum. vbi no. C. de proba. siue. Quandoque etiam adducit secum sententiam. inf. e. illud literas. sup. eo. afferte. de stipu. seruo. l. quod si seruus. not. tamen quod vbi ex praesumptionibus proceditur, multum debet iudex temperare sententiam, & maxime ne condemnet, nisi raro & modice ad poenam, nec pecuniariam, nec corporalem, quod potes bene colligere ex sen¬ tentia Salomonis, supra eodem, afferte. vbi licet ex praesumptione voluit adiudicari vni mulieri filium, non tamen voluit aliam condemnare ad mortem, ad quam iustissime erat condemnanda, si legitime esset probatum contra eam, quod filium alterius clam surripuisset.

Quidam tamen has praesumptiones, quas diximus probabiles dicunt violentas: sed hic non est vis, nisi in verbo, quae est pertinacibus relinquenda (fama) fama enim supradictam praesumptionem diminuit.

CAPVT XI. 1 Donatio propter nuptias locum non babet, nisi vbi est matrimonium. 2 Nunquid per productionem instrumeti propter nuptias probetur matrimonium. Fama vicinae multum probat, vt matrimonium praesumatur. 3 Ansi quu probet se multo tempore stetisse in ecclesia, vel tum vxore, per boc debeat in causa vbtmere.

ILLVD QVOQVE. ( Vendicas) adiecta causa de iure canonico sicut & filius petitur pro rei vendicatione adiecta causa de iure quiritum. arg. ff. de r e vendi. l. 1. §. 1. (instrumentum) instrumento autem soli non statur quia confectum est super dote & non super matrimonio (nominant) quae nominatio praer sumptionem inducit. 32. quaestio. 4. dicat. ff. de probatio. l. vlti. sed non sufficientem probationem. C. de probatio. non nudis. (donationem) quod solis liberis conuenit & non seruis. C. de lati. liber. tol. l. 1. §. sed & si quis. ff. de iure do. si mulier. §. eius nomine. (vitiosum) id est, ad hoc confectum vt dominus videns & tacens seruum nupsisse consensisse, quod esset liber videatur. C. de lati. liber. tollen. Authem. ad haec & si negaret dominus eum nupsisse appareret instrumentum.

(llle) seruus mulieris (morae) praesumptio elidens praesumptionem ( attendi) ad conseruationem matrimonij, vbi non fit praeiudicium alii matrimonio. de hoc sup. de test. praeterea. cum quis. & licet fama plurimum adiuuet, tamen per eam non adiudicarunt matrimonium, sed per instrumentum quo continetur donatio propter nuptias, & quo se coniuges nominabant, donatio enim propter nuptias non habet locum, nisi vbi est matrimonium. inf. de do. inter vir. & vxo. c. & si necesse. & quod obiiciebatur contra instrus mentum, quod fraudulenter erat confectum, non probabatur, nec praesumebatur si notarius consueuit fideliter suum officium exercere. inf. e. c. in fi.

2 Et tamen dicunt quidam, & non male, quod licet produceretur instrumentum donationes propter nuptias, vel etiam dotis, propter hoc non probaretur matrimonium, si alii matrimonio primo contracto fieret praeiudicium, in matrimonio enim necesse est interuenire verba, si loqui possunt contrahentes. inf. de spon. tuae. Item talia verbasunt necessaria, quae mutuum consensum de praesenti exprimant. inf. de spon. c. pe. & inf. de spon. duo. c. 1. item hoc diligenterattendendum est, quod si aliquis petit aliquam in vxorem, & probat quod per decem annos simul cohabitauerunt, & fama viciniae habet, quod eam tenuit in vxorem quod sententialiter obtinebit, nulla enim aeque est probatio bona in his, sicut fama viciniae. Et videtur multo fortius, quod si agat possessorio ad restitutionem possessionis vxoris, & probat tenuisse eam, & fama esset quod tenebat eam vt vxorem, quod obtinebit in possessorio, imo plus videtur quod etiam si non probaret de fama viciniae sed tantum probaret per duos vel tres testes, quod vir cum vxore iacuit, vel stetit volens & intendens in ea quaerere, vel seruare iuris possessionem: vel vinculi vxoris, & ipsa mulier hoc ipsum sciebat quod hic intendebat vir, quod iudicabitur matrimonium inter tales, & erit, si spoliatio interuenerit vxor viro restituenda, imo forte eaedem probationes sufficerent in petitorio ad probandum matrimonium verum. Item a simili eius, quod hic dicitur de matrimonio carnali, videtur idem in spirituali, quia si aliquis diu steterit in aliqua ecclesia, vt clericus vel vt rector, & probat per famam viciniae, quod ita sit quod non solum in possessorio sed et. iam non petitorio iudicabit pro clerico. ar. sup. e. quia verisimile. & si contrarium dicatur sequitur magna absurditas quod oportet semper quascunque habere probationes paratas de sua institutione canonica.

Nobis videtur, quod licet aliquis probet se multo tempore stetisse in ecclesia. vel cum vxore & famam viciniae sic se habere, quod ecclesiam tenebat pro sua, & mulierem pro vxore sua, non tamem valet sibi intantum, quod sententia feratur pro actore, nam cum vtrobique petet ecclesiam, & mulierem quasi suam, nisi probet de iure suo, rens absoluetur. C. de probat. actor. & hoc c nisi conuentus probetur in mala possessione fuisse, tunc enim ipsi conuento incumbit probatio, vt notat. per eundem sup. de his quae vi metusve cau. fiunt. in rub. Nec sequitur absurditas, quia vix aut nunquam potest contingere, quin petens ecclesiam, vel vxorem, habeat aliquod auxilium ad recuperandam possessionem, de quo contrario autem sequeretur absurditas, quia eadem ratione, si aliquis probaret quod domum vel possessionem aliquam possedisset aliquanto tempore pro sua & super hoc haberet famam viciniae, debet obtinere etiam in petitorio, quod constat esse falsum, quia debet probare legitimum titulum atque dominium. ff. de rei vendic. in rem. act. alioquin reus absoluetur. C. de rei ven. l. fi. (conditum) id est, si nihil contra instrumentum obiiciatur.

CAPVT XII.

LITERIS ERATERNI TATIS TVAE. (Locis & latebris) talia enim loca vitare debent suspecti. 35. q. . ab isto. & nisi iurauerint, imponitur eis poena. infr. de cohab. cle. si quisquam. Authent. vt lice. matri & auiae. §. is quoque. colla. §. (violenta. ) 32. quaestiou. dixit.

CAPVT XIII. 1 copula carnalis an probetur per confessionem cum fama.

TERTIO LOCO. ( Proponebat) hoc non sufficit ad probationem, sed praesumptionem (proponebat) allegat turpitudinem suam, & auditur. si. 35. q. 3. extraor. contra. inf. de do. inter dilectos. & est hioc propter periculum animae. (credere) non sufficit ad probationem, sed praesumptionem. Inuia) hanc credo violentam praesumptionem per quam iudicandus est. sup. c. proxi. 35. quaestio. 6. ab isto. Alii dixerunt nihil esse in hac decre. sufficiens ad probationem, sed omnia simul. ff. ex qui. cau. ma. necnon. 3si quis. 3. quaestio. 9. testes. 35. quaest. 6. si duo viri. ff. de testi. ob carmen. §. si testes. Cconfessi sunt) dicunt quidam hoc sufficere cum fama, vt hic. & 35. q. 6. si duo. sed contra. inf. de eo qui co. consan. vxo. super eo. & c. licet.

Sed respondeo, ibi confessionem esse & rumorem, quod non sufficit, vt ibi, quia aliud est rumor, & minus quam sama, & hic placet. Alii dicunt, quod non sufficit confessio cum fama: vt inf. de eo qui cog. super eo. non contradicit haec decre. quia hic erat confessio partium cum fama, & vagatio per nemora, & intelligunt illud e. 35. q. 7. si duo. loqui tantum, quando confitentur ambo coniuges consanguinitatem, & fama adiuuat, in quo casu talis probatio sufficiens reputatur. Secus autem quando confiteretur turpitudinem suam, sicut hic, & in decre. praeallegat. super eo. Vel aliud est, quando partes confitentur vt maritus & vxor, vt c. si duo. aliud si adultera, quae est pars: vt inf. in decr. super eo. (separari) & hoc denegari non praesumitur.

CAPVT XIIII. LITERAS. (Impetebat) Denunciauerat enim crimen eorum Papae, vel petebat bona eorum, quia haeeticus erat. (Reseruata) que non tollitur per hoc ipsum quod arbitri eliguntur, etiam si hoc non exprimeret, quod sibi eam reseruassetcfratre) 23. q. §. leges. (Vehementem) non tamen violentam, quia bene tunc pro ea condemnaretur. 32. q. 1. dixit. ff. de reb. dub. similiter, & contra violentum admittitur probatio in contrarium. sup. de probatio. proposuisti. 23. quaestio. 3. extraordinaria (praeter) id est, omisso iureiurando, ex quo semel deierauit. 32. quaestio. 5. paruuli. 3. q. 7. non potes. Vel dic, quod iurabit, & superaddet alias cautiones.

CAPVT XV.

CVM IN IVVENTVTE. (Naturale.) C. de epise. eum quicdetulisset) id est, denun ciasset. & no. quod denunciare quis potest per procuratorem a & etiam prosequi denunciationem. sup. de testi. ex parte. A.

CAPVT XVI. uursiauis diciuur ese aula: vbi conditio non ect vera. 2 Circaofficiummeri executoris quedam scitu non indigna hic habes 2 Non licet contra prouisionem delegantiem adnersarijs se opponere 4 Pronifio factaa delegante quando teneat. 5 Potest prouisor assumere sibi partes iudicis.

DVDVM ARCHII. ( Nequaquam) non erat exceptio hic ad declinandum examem, sed in principali negotio differendo. ff. ad exhib. l. 3. §. ibidem. contra. de fo. compe. c. ex parte E. & tunc si proponeretur erat legitima. inf. de instit. c. 1. & c. authoritate. ldoneus) haec verba non sonant conditionem, sed admonitionem, vt faciat ea ad quae alias de iure tenetur. si. supr. de electi. significasti. ff. de test. tu. muto. § 1. ff. de verbo. obliga. si decem. Item haec verba non praestant nouam formam mandato, sed instruunt executorem, vt sciant qualis debet esse is, pro quo scribitur. si. sup. de ele. ecclesia vestra. & propter hoc videtur etiam, quod si minus idoneus sit teneret prouisio & sententia excommunicationis, & quaecunque alia lata contra rebelles, licet sit iniusta, quia bene habet iurisdictionem in his, sed secus esset si talis esset clausula, quae conditionem adduceret. VERPI GRATIA: Prouideatis tali de tali ecclesia, si est de illo vico oriundus, quia hic bene est conditio & certa forma adiecta mandato, & ideo si aliunde sit oriundus, non valet prouisio, nec sententia excommunicationis propter hoc lata, quia sua per his iurisdictionem non habebat, quia erat certa forma & conditione limitata, quam delegato egredi non licet. sup. de rescrip. cum dilect. Item si huic petenti, quod sua prouisio ante omnia sortiatur effectum. infr. de emp. constitutis. 2. obiiciatur, quod hoc non debet fieri, quia ille quod prouidit ei, non habuit potestatem super hoc, audiendus est autem, quod ei detur effectus prouisionis, & haec est ratio diuersitatis, quia hic contenditur de fundamento iurisdictionis, id est, an habuit potestatem ei prouidendi, & ideo de hoc inquirendum est, antequam prouisio quae iurisdictioni accessoria est sortiatur effectum. ar. sup. de offi. dele. cum in iure. sup. de fi. instr. cum dile. §. caeterum. cum suis concor. sed ibiclsct in decr. constitutis, non contendebatur de fundamento, quia constabat quod episcopus potestat em habebat confirmandi, sed dicebatur, quod confirmatio erat iniusta, secus est ergo in quaestione proposita.

Item iurisdictio data nulla est, nisi conditio sit vera. ff. de ver. sig. cedere. vnde hic constat, quod prouisio a tali executore facta, est ipso facto nulla, & ex hoc quod non obstante tali prouisione tenet electio facta ab illis, ad quos alias pertinet de iure communi, vel ex delegatione superioris eligere, sed si alias nulla fit electio, puta quia facta est scienter de indigno, dummodo facta sit ab illis, qui iurisdictionem, vel potestatem habent prouidendi, non transfertur potestas eligendi, neque ad primos, ad quos iure communi pertinebat, neque ad illos delegatos qui similem potestatem prouidendi habebant, imo tantum ad delegantem redit potestas, haec vt nota. inf. de exces. praela. inter.

2 Item super huiusmodi mandatis not. quod si vtroque praedictorum modorum scribatur, merus executor est, si vult vnde sine vlla causae cognitione statim de vacante praebenda prouidere potest. Item licet mere sit executor, potest assumere officium iudicis, vt inquirat, an pro quo scribitur sit idoneus, vel sit de loco oriundus, & hanc inquisitionem per se potest facere sine partibus, vel etiam conuocatis partibus, vel his quos res tangit, dummodo ille qui prouisionem committit iurisdictionem habeat, quia commissa prouisione, videtur etiam commisisse ea, sine quibus prouisio non potest fieri commode, vel recte. sup. de offic. deleg. praeterea. ff. de iur. om. iud. l. 2. Item cum ipse delegans vtroque praedictorum modorum poterit procedere. eodem modo & delegatus. ar. 93. dist. c. fi. 94. dist. c. 1.

Sed si processisset primo modo, scilicet, prouidendo sine causae cognitione, etiam sine appellatione, & post 10. dies poterit obiici contra huiusmodi prouisionem. inf. de ap. constitutus. & not. sup. de causa pos. & propri. & cum olim.

Si autem processit secundum modum, secundum, scilicet, inquirendo de meritis personae, & postea prouidendo sine causae cognitione, tunc nisi illi quos res tangit, appellent a prouisione intra 10. dies. fit sibi praeiudicium, vt super his de quibus inquisitum est vlterius dicere non possint sup. de elect. cum dilecti. vbi not. Item videtur, quod eodem modo possit sibi assumere inde officium, etiam si simpliciter sic mandatum sit, prouideatis tali de tali praebenda, etiam si non sit ibi aliqua clausula talis, scilicet, si est idoneus vel consimilis, & hoc ratione supra dicta, scilicet. & cui committitur principale & accessorium. sup. de offic. deleg. prudentiam. S. 6. in fi. Secus autem est, si tantum ministerium esset commissum vel executio meravt patet. sup. de of. dele. pastoralis. §. quia vero. & c. quoniam apostolica.

Alii melius distinguunt in secundo easu. scilicet, vbi verba non sonant in monitione, sed in conditione, vt ibi prouideas tali, si est de tali loco oriundus, vel si docuit in theologia, nam si per huiusmodi literas tollitur ius alicuius, vel fit praeiudicium, vt puta quia ad episcopum vel capitulum pertinebat prouisio, non valet prouisio ab huiusmodi executore facta, nisi vocatis partibus siue his, quos res tangit praecedat cognitio super conditione. 25. q. 2. & si non. & de rescrip. cum dilecta. & idem videtur dicendum, vbi aliquis mandat alicui aliquem citari ad extraordinarium iudicem, vel vltra duas dietas, quia eo quod coram ordinario iudice timet litigare propter potentiam aduersarij, & idem est vbi mandatur fieri inquisitio, si praecedat infamia. inf. de accu: cum oportet. & idem est in similibus, nisi forte esset notoria conditio, quia tunc non est seruandus ordo, sed hoc ipsum debet exprimere, vel in relatione, vel in interlocutoria, vt si praesentibus partibus expedita sit, vlterius non sit ei facultas contradicendi, nisi appellaret. 2 quaestio. 6. biduum. Sed si per huiusmodi literas non tollitur ius alterius, nec fit alii praeiudicium, vt si ille ad quem pertinet prouisio mandet alicui, prouideas tali, si est de tali loco oriundus, bene tenet prouisio, etiam si non praecessit vlla inquisitio super conditione, & etiam si partes non vocentur, quia nec partes in hoc esse possunt cum nullus contendat ad se pertinere prouisionem.

3 Et si dicat imo fit praeiudicium ecclesiae, cui magis expediebat habere ortum de loco quam aliunde. Respondeo, quod hoc non pertinet dicere aduersarijs se opponentibus contra prouisionem delegati, sicut non licet eis opponere contra prouisionem delegantis, vel dicit quod nos non negamus, quin nulla sit prouisio, si non sit seruata forma mandati, sed illud tantum negamus, quod non est necesse vocari partes. Item dicimus etiam in praemisso casu, scilicet, quando partes vocandae sunt, quod tantum de plano procederet in examinatione conditionis vel clausulae, nec dabitur libellus, nec alius ordo seruabitur. infr. de spon. cum in tua dioce. Tu dic, quod siue verba sonent in monitione siue in conditione, semper tenet prouisio facta a delegante etiam cognitione nulla praemissa, quia non fungitur in prouisione vice iudicis, sed prouisoris supede elect.e. venerabilem. S obie¬ ctioni. & idem est in citatore, cui mandatur quod citet aliquem si propter potentiam aduersarii non potest coram ordinario iustitiam habere, hic enim potius fungi officio citatoris, quam iudicis, & idem est in caeteris similibus, & ideo nullum ordinem iudiciarium seruare tenetur, tamen si conditio vel monitio non est vera cassabitur, vel cassum denunciabitur, quod per huiusmodi prouisionem factum est tanquam per obreptionem obtentum: vt patet. inf. de sen. & re iud. c. cum olim. §. fin.

Item videtur quod si iste prouisor assumat sibi partes iudicis, quod potest: vt no. inf. de conces. praeben. proposuit. tunc si proposita hac exceptione quod conditio vel monitionon est vera, non audiatur accipimns, iuste poterit appellari ex ea causa, quia cum procedat vt iudex & non admittat, quod admittere debet non seruat iuris ordinem.

Alii autem contrarium dicunt. cict quod ex ea causa non potest appellari, quia non seruat ordinem, cum non debeat seruare, quia hanc examinationem tantum ad suam instructionem facit, & quia tantum summarie cognoscit. ff. de re iudi. a diuo. §. si super, & ideo etiam non est ibi necessaria sententia, contra id quod est. ff. de iud. de qua re. & sup. de cau. pos. cum super. in fi. Si autem in litera diceretur, si tibi constiterit, quod sit de tali loco oriundus, tunc quia non potest constare, nisi partibus praesentibus, vbi per prouisionem detrahitur iuri alterius, & quia vice iudicis fungitur, non valebit quod fiet, nisi praemissa cognitione, licet aliqui contradicant. Si autm per prouisionem nullius iuri detrahitur, puta quia ad eum qui mandat pertinebat prouisio, tunc valet, quod facit etiam si nulla praecedat cognitio, quia praedictam cognitionem videtur ei committere, non tanquam iudici, seom tanquam viro discreto. Quando autem iudex velut inquisitor procedit cum debeat seruare ordinem iudiciarium, primo de conditione inquirere debet, quam procedat in causa principaliter commissa. inf. de accus. cum oportet. sup. de rescr. c. cum dilecta. & idem est in similibus. Aliqui contradicunt in clausula, quae autem in literis consueuit apponi, scilicet, quod si non omnes, etc. certa forma conditionis data intelligitur. sup. de rescript. sciscitatus. ff. de offi. deleg. prudentiam. ( probandi,inf. de verbo. signifi. dudum. supr. de scru. c. 1.