I, P. 1, Inq. 2, Tract. 1, Q. 1, Tit. 2, c. 1

Ad primum ergo arguitur hoc modo: a. Duo sunt principia diffusionis in rebus: natura et voluntas. Perfectissima autem diffusio naturae est illa quae est per generationem, perfectissima diffusio voluntatis est illa quae est per amorem sive per dilectionem: et haec est laus bonitatis in rebus; magis autem laudabile est bonum quod diftundit se secundum utrumque modum quam quod diffundit se secundum alterum tantum. Si ergo quod est laudabile et perfectum non potest deesse in summo bono: est igitur in summo bono, quod est Deus, diffusio generationis, quam consequitur differentia gignentis et geniti, Patris et Filii, et erit ibi diffusio per modum dilectionis, quam dicimus processionem Spiritus Sancti.

b. Item, sicut summo bono non deest virtus summa naturae, ita nec deest virtus summa voluntatis; sed virtus summa naturae necessario ponit diffusionem generationis ; ergo virtus summa voluntatis ponet diffusionem amoris: sicut enim inter diffusiones naturales illa summa est quae est generatio, ita inter diffusiones voluntatis vel voluntarias illa est summa quae est dilectio.

Item, summo bono essentiale est esse diffusivum et communicativum. Cum ergo duplex sit diffusio sive communicatio - naturalis, sicut generatio, et gratuita, sicut donatio — erit summo bono connaturalis diffusio sive communicatio per modum generationis, ut a Patre Filius, et per modum donationis, ut a donante Donum; erit igitur praeter illam, quae est generatio aeterna, diffusio quae est per modum donationis; diffusio autem per modum donationis est processio amoris; "amor enim estdonum primum et perfectum quo omnia alia donantur proprie: qui enim dat amorem suum alicui, omnia facit ei communia. Quod enim datur non ex amore, nonproprie datur: quod enim ex timore datur, potius redemptio est quam donatio; quod vero datur ex cupiditate alicuius rei adipiscendae, potius mercimonia est".

d. Item, "amor est donum intrinsecum in ipso dante, in quo dantur dona extrinseca; priusigitur est donum amoris quam donum aliquod extrinsecum". In summo igitur largitore prius fuit donum amoris quam aliquod donum extrinsecum conferret creaturis sive esse, antequam scilicet bonitatem creaturis distribueret; fuit igitur donum amoris in Deo ab aeterno; sed donum dicitur relative ad donatorem; necessario igitur fuit donator et donum aeternum, qui est Spiritus Sanctus.

e. Item, ad idem: in summa bonitate non potest deesse summa et praecipua caritas: summa, qua aliquis diligit alium sicut se; praecipua, qua vult alium diligi ab alio sicut se. — Probatio primae: ponamus quod Sortes diligat Sortem sicut se, Pylades etiam Orestem sicut se et velit eum diligi ab alio sicut se ; quae harum dilectionum praecipua et magis laudabilis? Constat quod dilectio Pyladis et Orestis. Sed communis est conceptio animi quod illud quod laudabilius est summo bono tribuendum est; ergo necesse est ponere, quod summum bonum diligat alium sicut se et velit illum diligi ab alio sicut se; sed hoc non potest esse in paucioribus quam in tribus personis; ergo sunt tres personae; ergo Spiritus Sanctus est; sed non habet esse nisi procedendo; ergo processio eius est.

f. Item, si essent duo bona, quorum unum diffunderet se diffusione naturali et voluntaria, aliud, quod voluntaria tantum: constat quod laudabilius esset bonum illud quod utroque modo se diffunderet quam quod altero tantum; sed quod laudabilius est, in summo bono deesse non potest; ergo in summo bono necesse est ponere utrumque modum diffusionis; sed diffusio naturalis est generatio, diffusio summi boni voluntaria processio; ergo processio est.

g. Item, Richardus de S. Victore, in libro De Trinitate: "Sicut in summa caritate non potest deesse quod maximum est, sic nec deesse poterit quod constat esse praecipuum. Praecipuumautem videtur esse in vera caritate alterum velle diligi ut se: in mutuo siquidem amore multumque fervente nihil praeclarius quam ut ab eo, quem summe diligis et a quo summe diligeris, alium aeque diligi velis; probatio itaque consummataedilectionis est votiva communio exhibitae sibi dilectionis". Ex hoc igitur relinquitur quod cum summa sive maxima caritas probet dualitatem personarum, quod praecipua caritas probet Trinitatem personarum.

h. Item, Richardus de S. Victore, in eodem: "Signum magnaeinfirmitatis est non posse pati consortium amoris, posse vero pati magnae perfectionis; maius est gratanter suscipere; maximum autemex desiderio requirere". Si enim magnum est pati posse, maius est gratanter suscipere, maximum autem ex desiderio requirere, "hinc manifesta ratione colligiturquod praecipuus gradus caritatis et eo ipso plenitudo bonitatis esse non possit, ubivoluntatis vel facultatis defectus dilectionis consortem praecipuique gaudii communionem excludit. Summe ergo dilectorum summeque diligendorum", scilicet Patris et Filii, "uterque oportet quod pari voto condilectum requirat, pari concordia pro voto possideat".

i. Item, idem, in eodem: "Dilectionis dulcedine nihil iucundius invenitur, nihil in quo animus amplius delectetur. Huiusmodi autem delicias solus possidet qui in exhibita sibi dilectione socium et condilectum habet. Communio itaque amoris non potest esse in minus quam in tribus personis; nihil autem gloriosius, nihil magnificentius quam quod habes utile et dulce in commune deducere".

k. Item, idem, in eodem: "Notandum in divinis illis personis quod perfectio unius exigit adiunctionem alterius et consequenter in geminis perfectio utriusque requiritcohaerentiam tertiae". Nam cum "in alterutra persona aequa benevolentia existat, necesse est ut pari voto, ratione consimili, praecipui gaudii sui consortem utraque requirat", videlicet Spiritum Sanctum.

l. Item, idem, in eodem: "Quamdiu iste ab alio solus diligitur, praecipuae suae dulcedinisdelicias solus possidere videtur; similiter et alius, quamdiu condilectum non habet, praecipui gaudii sui communione caret. Ut autem uterque possit istiusmodi delicias communicare, oportet eos condilectum habere", videlicet Spiritum Sanctum.

Contra: 1. Quod per superabundantiam dicitur uni soli convenit ; sed summum bonum sive optimum dicitur per superabundantiam ; ergo uni soli convenit; ergo in Deo est solitudo personalis, alioquin summum bonum pluribus conveniret: quod est contra naturam superlativi.

2. Item, bonum est diffusivum sui esse ; sed Spiritus Sanctus est summe bonus; ergo est diffusivus sui esse et summe. Nam si bonum est diffusivum et summe bonum summe diffusivum, ergo Spiritus Sanctus summe diffundit suum esse; sed summa diffusio est diffusio suae substantiae totaliter; ergo Spiritus Sanctus dat alii totam substantiam suam; ergo alia persona ab ipso est; ergo est quarta persona in Trinitate ; sed eadem ratione illa diffundet suam substantiam ad aliam et illa iterum ad aliam, et sic in infinitum; ergo sequetur infinitas personarum, quod est inconveniens, vel stabit summa bonitas in una persona. — Si dicatur quod Spiritus Sanctus non diffundit se alii personae, sed creaturis: unde non diffundit suam substantiam ut sit id quod ipse — contra: ex hoc videtur sequi quod Spiritus Sanctus non fuit bonus ab aeterno, quia non diffundit se creaturis ab aeterno, cum creaturae non fuerint ab aeterno.

3. Item, eadem est ratio summae bonitatis in tribus personis; ergo sicut Pater, quia summe bonus, diffundit suam substantiam, similiter Spiritus Sanctus diffundet suam substantiam, cum summa bonitas sit in eo secundum eamdem rationem et secundum eumdem modum sicut in Patre.

4. Item, videtur quod summa caritas non ponat pluralitatem personarum de necessitate. Caritas enim sive caritativa dilectio potest esse in uno solo: dicit enim Augustinus quod "ex caritate primo debemus diligere quae supra nos sunt, secundo quae nos sumus" ; ergo aliquis potest diligere se ipsum ex caritate.

5. Praeterea, divina essentia diligit se, et constat quod nobiliori modo diligendi; ergo diligit se caritate; ergo posita summa caritate, non est necesse ponere plures personas.

Respondeo: Confitendum secundum Scripturam processionem Spiritus Sancti esse.

[Ad obiecta]: 1. Ad primum autem dicendum quod optimum uni soli convenit, scilicet bonitati divinae vel bono neutraliter, tamen convenit pluribus personis quae sunt unum summum bonum.

2. Ad secundum dicendum quod summa bonitas intelligitur cum summa diffusione et cum ordine: unde summa bonitas prohibet confusionem et infinitatem. Si ergo ponitur summa diffusio, erit ipsam ponere in tribus personis tantum: in una sicut in principio, et hoc in Patre; in alia sicut in medio, et hoc in Filio ; in alia sicut in termino, et hoc in Spiritu Sancto.

3. Ad tertium quod obicit quod eadem est bonitas in tribus personis et eodem modo se habens: dicendum quod verum est, tamen est in personis aliter se habentibus. Est enim in Patre se habente per modum principii, in Filio se habente per modum medii, in Spiritu Sancto se habente per modum termini, secundum quemdam modum dicendi, ut dictum est. Unde non potest esse diffusio a persona Spiritus Sancti, quia hoc esset contra modum personae quae habet modum termini.

4. Ad aliud dicendum quod caritate potest quis diligere se ipsum, sed non in plena ratione caritatis: "dilectio enim ut caritas fiat", scilicet in ratione plena caritatis, "necesse est ut inalterum tendat", sicut dicit Gregorius.

5. Ad aliud dicendum quod si intelligatur divina essentia diligere se praeter personas, non diligit se nobiliori modo, scilicet communi amore, sed privato. Si autem intelligatur in personis, tunc summe diligit, nec est talis dilectio sine pluribus personis, ut ostensum est. — Quod autem personae stant in tribus, ostenditur hoc modo: si ponatur quarta persona, cum non sit nisi duplex modus productionis, scilicet per modum naturae et per modum voluntatis, illa quarta persona aut producetur per modum naturae aut per modum voluntatis. Si per modum naturae: cum iste modus sit idem quod generatio, ergo genita est illa persona, ergo est Filius; ergo sunt duo filii in Trinitate: quod est inconveniens. Si per modum voluntatis: cum iste modus idem sit quod processio per modum doni vel amoris, et sic procedit Spiritus Sanctus, ergo eodem modo procedit quod Spiritus Sanctus, ergo non differt a Spiritu Sancto, quia nec essentia nec relatione.