Ia-IIae, Inq. 2, Tract. 3, S. 2, Q. 3, T. 2, M. 3, C. 4

Circa primum sic: 1. Custodia angelica est propter supplendos defectus; sed in Adam in statu innocentiae nullus erat defectus; ergo non necesse habebat custodiri. — Media patet per hoc quod dicitur II libro Sententiarum, 25 dist., "Et notari possunt" etc.: "Ante peccatum ad malum nil impellebat, non habuit infirmitatem ad malum et habuit adiutorium ad bonum; tunc sine errore ratio iudicare et voluntas sine difficultate bonum appetere poterat".

Si hoc concedatur contra: a. Ante peccatum angelus malus tentavit hominem, et, si perstitisset, angelus iste fuisset ei in exercitium, quia homo fecisset suum bonum ex diaboli tentatione et per eam plus meruisset quam si non tentaretur; ergo competebat ut e contrario haberet angelum bonum ad custodiam, iuxta illud Eccli. 33,15: "Contra bonum malum et contra vitam mors, et sic intuere in omnibus operibus Altissimi unum contra unum et duo contra duo".

b. Item, in nobis sic est in statu naturae corruptae quod contra illud quod interius inclinat ad malum, scilicet fomitem, est semper interius inclinans e contrario ad bonum, scilicet synderesis: sic videtur [quod] exterius contra illud quod semper inclinat ad malum vel trahit, scilicet diabolum, est retrahens a malo et trahens ad bonum, scilicet angelus bonus; sed in primo statu, quamvis non esset inclinans ad malum interius, erat tamen inclinans exterius, ut patet ex eventu; ergo iuxta nunc dictam sententiam, quae habetur in Eccli. 33, 15, indigebat Adam quodam exterius inclinante vel promovente ad bonum.

c. Item, Matth. 18, 10, super illud: "Angeli eorum", Glossa: "Magna dignitas animarum ut unaquaeque ab ortu nativitatis suae habeat angelum sibi ad custodiamdeputatum" ; ita autem se habebat creatio ad primum hominem, sicut nunc nativitas ad posteros; cum igitur non minus esset digna anima primi hominis quam posteriorum, sed potius dignior, constat quod non defuit ei haec custodia ab instanti creationis.

d. Item, angelus datur ad custodiam propter retractionem a malo; sed quamvis anima Adae posset stare, tamen habuit possibilitatem cadendi; ergo quoad hoc, scilicet ne caderet, indiguit custodia angelica, quamvis non tantum sicut nos.

e. Praeterea, habuit possibilitatem proficiendi in bono, non dico potestatem, quia non per se, sed adiutorio gratiae proficeret, quamvis per se cadere posset.

Solutio: Dicimus quod primi parentes in primo statu indiguerunt custodia angelica. Et huius est ratio quod, licet in primis parentibus fuerit tunc rectitudo naturae, non tamen rectitudo illa fuit inflexibilis, immo anima primo creata est vertibilis ad utrumlibet, scilicet bonum et malum, nec si vertatur in unum, statim confirmatur, immo adhuc potest regredi. Licet autem angelus similiter vertibilis fuerit in utrumlibet de natura sua, tamen ubi vertitur, in eo stat et confirmatur, sine regressu. Et propter hoc in bonis qui steterunt est natura stans per gratiam, et propter huiusmodi stabilitatem habet potestatem revocandi naturam lapsam, revocabilem tamen, scilicet animam sicut nunc est, vel etiam conservandi ipsam naturam labilem ne labatur, ne scilicet ad libertatem sequatur lapsus. Et hoc modo fuit ratio custodiae ex parte angeli respectu hominis, scilicet in primo statu.

[Ad obiecta]: 1. Ad id quod contra obicitur quod homo nullum defectum habuerit tunc: dicimus quod, etsi nullum habuerit defectum, habuit tamen defectibilitatem, et propter hoc, ne ad defectibilitatem sequeretur defectus vel actus deficiendi, indiguit custodia; cum autem anima venerit ad statum, in quo non erit nec defectus nec defectibilitas, scilicet ad statum gloriae, non indigebit, sicut supra proximo explanatum est.

a-e. Alia argumenta, quae probant propositum, possumus concedere, tamen sunt ibi quaedam explananda. Dicimus enim quod iste malus angelus, qui primo tentavit hominem, non proprie fuit ad exercitium, sed ad deceptionem secundum intentionem suam. Sicut enim dicit Augustinus, Super Genesim: "Exercitium proprie est ut probetur aliqua virtus", id est probata ostendatur; probatio autem huiusmodi non est proprie nisi ubi est difficultas, secundum quod ars non est nisi circa difficile. In primo autem statu non erat difficultas: licet enim corpus esset mortale et corruptibilem, non tamen erat mortuum vel corruptum, secundum quod dicitur Rom. 8,10: "Corpus quidem propter peccatum mortuum est". Unde, licet anima ex comparatione ad corpus minus expedita esset ad bonum, non tamen proprie difficultatem habuit, immo difficultas est poena peccati, et ideo non fuit ibi proprie exercitium. Sed post peccatum, quia revocabilis est natura animae, datur ad exercitium: quamvis enim diabolus intendat decipere per tentationes, tamen Deus non intendit ut ille decipiat, sed ut homo exercitetur ; unde malum opus diaboli ordinat in bonum, sicut etiam fomes secundum se ordinat in malum, sed Deus hoc ordinat in bonum, quoniam per eum homo exercitatur: exercitari autem est de malo facere profectum suum. Est ergo is ordo, quoniam prius dabatur angelus homini ad custodiam tantum, scilicet in primo statu; secundo datur bonus ad custodiam, malus ad exercitium, scilicet in statu naturae lapsae; in tertio statu, scilicet gloriae, nec sic nec sic dabitur.

Secundo quaeritur utrum Christus habuerit custodiam angelicam.

Videtur quod sic: 1. Psalm.: "Angelis suis mandavit de te" etc. Et accipitur hoc idem Luc. 4,10, et dicit Glossa: "Hoc intelligitur de membris. Quod si de Christo intelligitur, adverteredebuit diabolus quod sequitur: Super aspidem .etc.". Unde Glossa relinquere videtur quod hoc possit intelligi de Christo; ergo habuit angelorum custodiam.

2. Idem videtur per saepe dictam auctoritatem Hieronymi: "Magna est dignitas animarum ut unaquaeque ab ortu nativitatis suaehabeat angelum sibi delegatum". Ergo [et] anima Christi, cum non minus digna sit, sed magis.

3. Item, Christus ex parte corporis mortalis erat et passibilis ; unde in hoc "minoratasest ab angelis", ut dicitur in Psalmo, et repetitur ad Hebr. 2,9. Similiter, etsi Christus in una parte animae frueretur, tamen secundum aliam tristabatur, ut dicitur Matth. 26,38: "Tristis est anima mea" etc. Unde secundum illam partem compassibilis erat, et quoad illam similiter minor erat secundum quod huiusmodi; ergo angelus habuit potestatem custodiendi eum.

4. Huic etiam concordat illud Luc. 22,43: "Adstitit angelus Domini, confortans eum" ; confortans enim ut huiusmodi praeponitur confortato. Item, super illud Luc. 22,43 dicit Beda: "In testimonium utriusque naturae et angelus eum confortasse et angelus ei ministrasse describitur, quoniam qui fuit Deus ante saecula, factus est homo in fine saeculorum, qui priusquam per gloriam resurrectionis exaltaretur, divinitate super angelos fuit, sed tamen minoratus est ab angelis: ex qua parte morti subiacuit". Ex hac auctoritate primo arguitur ex hoc quod dicitur "in testimonium utriusque naturae": cum enim ministerium sit in testimonium divinae naturae, ergo confortatio fuit in documentum humanae naturae; ergo secundum humanam naturam videtur habuisse custodem. Secundo arguitur ex secunda parte, qua dicitur "priusquam pergloriam resurrectionis" etc., quasi diceret: ante resurrectionem secundum humanitatem erat minor angelis; et inde ut prius.

5. Item, Tob. 6,2, super illud: "Piscis volebat, devorare Tobiam", Glossa: "Diabolus usquead crucem secutus est Christum". Unde ex hoc videtur quod Christus habuit angelum malum exercitatorem. Quod etiam patuit in tentationibus, Matth. 4, 4-10 et Luc. 4,1-13; ergo e contra debuit habere angelum bonum ad custodiam, secundum illud Eccli. 33,15: "Contra bonum malum" etc.

Contra: a. In Christo fuit divinitas unita non solum toti animae, sed etiam carni; ergo sufficiebat ad totam naturam humanam custodiendam et dirigendam prout opus erat; ergo frustra daretur angelus. Si enim alicui animae adesset unus angelus per unionem, non daretur ei alius ad custodiam; cum igitur divinitas potentior sit in infinitum omni angelo, Christo non dabatur angelus, cum habeat sibi unitam divinitatem: nihil enim frustra fit in operibus Creatoris.

b. Item, ab instanti conceptionis fuit "plenus gratiae et veritatis", ut dicitur Ioan. 1,14: "gratiae" quoad partem motivam, "veritatis" quoad cognitivam; et sic plenitudo erat quoad omnem potentiam animae, talis, inquam, plenitudo quod non plus poterat proiicere. Unde dicitur Ioan. 3, 34: "Datus est ei spiritus non ad mensuram". Nec iterum poterat cadere, quia non habuit passibilitatem ad peccatum. Ergo videtur quod frustra daretur ei angelus ad custodiam. Nec obstat illud quod dictum est Luc. 2,52, quod "proficiebat sapientia et gratia", quia hoc quod dicitur "sapientia et gratia" intelligitur non in se, sed in hominum cognitione. Sic ergo patet quod ex parte animae non indiguit custode. Item, nec ex parte corporis, quia posito quod etiam angelus aliquod nocumentum corporis prohiberet, non tamen debebat dici custos, quia nobiliorem secum habebat, scilicet divinitatem, cui haec potius attribuuntur.

Solutio: Propter illud quod dicitur Luc. 22, 43 et illud quod dicit Beda super hoc, concedimus quod Christus habuit angelos in ministerium; dicimus tamen quod non habuit angelum in custodiam. Custodia enim semper respicit indigentiam vel deiectum sive detectibilitatem, ut supra habitum est ; defectibilitatem vel defectum dico non solum poenae, sed etiam. culpae. Unde, quia Christus nullum detectum vel defectibilitatem culpae habuit, ideo nec custodiam habuit; sed ministerium non connotat huiusmodi defectum. Concedimus etiam quod, in quantum erat passibilis, minor erat angelis, sed non ideo sequitur quod angelus custodiret eum, quia custodire, ultra praeesse et ultra hoc quod est prohibere a nocumento, connotat in custodito quod habeat naturam lapsam vel labilem, in custodiente autem naturam stantem; in Christo autem non erat lapsa natura nec labilis.

[Ad obiecta]: 4. Ad id quod obicitur de confortatione, dicendum quod duplex est confortatio. Quaedam est potestativa, et de hac forte bene sequitur quod qui confortat, custodit: sed haec non fuit in Christo. Alia est ministerialis, et de illa intelligitur illud Luc. 22,43, et de hac non sequitur quod qui confortat, custodit. Et est exemplum de serviente qui dicitur confortare dominum suum, non potestative, sed ministerialiter, dicendo scilicet aliqua excitantia eum ad confortationem. Unde non est exponendum, ut quidam dicunt, "apparuit angelus Domini confortans eum", id est "ad modum confortantis se habens", quia secundum hoc fuisset ibi simulatio; sed vera fuit confortatio, ministerialis tamen ; non potestativa.

a. Ad hoc quod obicitur quod divinitas sufficiebat ad omnia: dicimus quod vere divinitas sufficiebat ad omnia tamquam potestate vel auctoritate et etiam ad confortationem potestativam, sed non ideo tollebat ministerium nec congruum erat quod tolleret.

b. Per hoc nunc ultimo dictum patet responsio ad obiecta nunc ultimo posita, non quia non concludant verum, sed quia per ea aeque posset probari quod non habuit angelum in ministerium.

1-4. Per alia praedicta patet responsio. Ad primum argumentum et quartum, quod fit de textu Psalmi et est in Glossa Luc. 4,10: "Ut custodiant te" etc., dicimus quod illud non potest totum intelligi de Christo; quod potest intelligi per hoc quod sequitur: "Ne forte offendas" etc. Per lapidem enim ibi intelligitur Christus, secundum quod dicitur Isai. 8,14: "Erit in lapidem offensionis" etc.; constat autem quod Christus ad se ipsum non potest offendere, immo nec ad alium, quia ibi intelligitur offensio peccati; unde dicimus quod illa series tota non de Christo, sed, de membris eius intelligitur. Unde super illud Matth. 4,6 dicit Glossa: "Quod bene de membris intelligitur, diabolus male interpretatus est de capite". Quod ergo dicit Glossa "quod si de Christo intelligitur" etc., quasi per hoc relinquens quod de Christo possit intelligi, dicimus quod hoc dicit propter hoc quod in parte de Christo possit intelligi, scilicet quoad illud quod sequitur: "Super aspidem" etc., quod tamen fraudulenter diabolus subticebat. Unde ita dicit Glossa: "Haec prophetia est, non de Christo, sed de viro sancto. Quod si de Christo esset, meminisse debuerat eius quod sequitur: "Super aspidem"etc. Sed de auxilio angelorum quasi ad infirmum loquitur, de sua conculcatione quasi tergiversatortacet". Similiter quod sequitur: "In manibus portabunt te", potest de Christo intelligi quoad ascensionem. Unde Glossa: "Manibus angelorum sublatus est Christus in caelis, non quia sine eis rueret, sed quia obsequebantur Regi, et melior est qui portatur quam iumentum portans". Quod autem dicitur ibi: "Ut custodiant te in omnibus viis tuis", de Christo non potest intelligi pro se, sed pro membris suis, sicut etiam dicunt aliqui intelligi illud quod dicitur Luc. 22,43: "Adstitit angelus Domini, confortans eum". Unde Beda, in fine Glossae magnae supra positae, sic dicit: "Si autem plaudat haereticus etinfirmum affirmet cui opus fuerit angeli confortantis auxilio, meminerit Creatorem creaturae praesidio non eguisse. Sed quomodocontristatus est etconfortatus? Propter nos contristatus est et confortatus".

5. Ad ultimo obiectum de angelo qui videtur ei datus ad exercitium: dicimus quod non sequitur si fuit ei angelus malus quasi ad exercitium, quod propter hoc daretur .ei angelus bonus ad custodiam, sed bene sequitur quod ad custodiam vel ad ministerium, et verum est quod ad ministerium fuit ei; et verum est quod angeli boni habent potestatem cohibendo malos et malorum potestatem et cohibendo ministrant. Non tamen hoc fuit ex indigentia quae esset in Christo, sed ex quadam congruitate. Unde Matth. 4,11: "Accesserunt angeli et ministrabant ei". Dicimus tamen amplius quod non fuit angelus malus deputatus Christo ad exercitium. Exercitium enim, ut dictum est, est circa difficile sicut ars; Christus autem, etsi assumpsit quasdam poenalitates, non tamen assumpsit ignorantiam ex parte intellectus aut difficultatem exparte affectus; unde, quia non erat in eo difficultas, ideo nec exercitium, quia exercitium proprie respicit naturam corruptam corruptione vitiosa: ex hac enim corruptione est difficultas de qua loquimur.

Sed tunc quaerimus: Si non est datus iste angelus ad exercitium, ad quid ergo? — Respondeo: Sicut dicit ibi Glossa, tentatus est Christus, ut in eo tentatorem vincere discamus. Unde tentatus est pro nobis, non pro se. Et notandum quod est tentatio intra: et sic non fuit Christus tentatus et quoad hanc proprie est exercitium; et est tentatio extra: et hac fuit Christus tentatus, secundum duplicem viam, scilicet via cupiditatis, Matth. 4 et Lucae 4, via timoris in passione, quia habuit timorem mortis secundum sensualitatem. Unde ad instructionem nostram voluit habere malum angelum, non vere exercitatorem.

2. Ad illud quod obicitur ex auctoritate Hieronymi, dicimus quod illa auctoritas accipitur tantum de animabus illorum hominum qui ab Adam descenderunt seminaliter vel originaliter. Quod notatur, cum dicitur "unaquaeque ab ortunativitatis suae", faciendo vim in verbo; Christus autem non sic, id est non originaliter vel seminaliter descendit ab Adam, sed solum per corpulentam substantiam: unde non indiguit angelo custode sicut alii.

Tertio quaeritur utrum parvulis detur custodia angelica.

Videtur quod sic: a. Per auctoritatem supra positam, quae est super Matth. 18,10, quae dicit quod "unaquaeque anima ab ortu nativitatis" etc.

Contra: 1. Videtur quod non indigeant custodia, et loquamur de illis qui statim post Baptismum vel paulo post moriuntur. Constat enim quod illi nondum possunt deficere per culpam nec in melius proficere per bonum opus, cum nondum habeant usum rationis; ergo, cum custodia sit vel ad faciendum proficere vel ad cavendum defectum, videtur quod tempore illo non indigeant custodia sive quod frustra esset ibi custos. Item, ex parte corporis idem videtur, quia statim anima separatur, et sic corpori inanimato non competit custodia.

2. Item, si parvulus ante usum liberi arbitrii indiget custodia ratione dignitatis animae, eadem ratione videtur indigere in utero materno; si ergo tunc non indiget, ut videtur, ergo eadem ratione nec post ortum, donec habeat usum rationis.

Solutio: Dicimus quod parvuli habent angelum custodem, secundum quod dicit auctoritas, "ab ortu nativitatis" etc., et intelligitur tum de nativitate quae est ex utero, tum de nativitate quae est in utero. Accipitur autem ratio huius custodiae tum ex parte angeli custodieritis, tum ex parte hominis custoditi. Ex parte angeli est ratio meritum: meretur enim praemium accidentale ex custodia huiusmodi. Ex parte vero parvuli accipitur ratio tum ex parte corporis, ut scilicet bonus angelus custodiat corpus pueri a vexatione contrariae potestatis, tum ex parte animae, et hoc dupliciter, quia sumitur ratio ex parte animae secundum se et ex coniunctione animae ad corpus. Ex parte animae in se, quia quam cito anima creatur, vertibilis est sive ad bonum sive ad malum et potest proficere non tunc, sed postmodum, et ideo datur ei custos angelus non pro tempore isto, id est non ut tunc faciat eam proficere vel retrahere a malo, sed ut ordinet eam et disponat et habilitet ad hoc ut postmodum proficiat, quando tempus erit utendi ratione. Ex parte autem animae prout coniungitur corpori, potest accipi ratio custodiae in parvulo, quia anima, quam cito unitur corpori, corrumpitur corruptione vitiosa et exinde contrahit corruptionem; unde anima, quam cito coniuncta est corpori, semper procedit in aliqua habilitatione sive ad bonum sive ad malum, quamvis non sit nota huiusmodi habilitatio, et ad huiusmodi habilitationem bonam iuvat et ordinat angelus bonus, qui datur ei custos, sicut forte illa corruptio, quam contrahebat ex corpore, iuvabat ad habilitandum ad malum.

[Ad obiecta]: 1. Per nunc dicta patet responsio ad id quod primo obicitur, quod scilicet parvulus non potest nec proficere nec deficere: etsi non potest pro isto tempore, potest pro consequenti, et ad hoc habilitat angelus. Praeterea, sciendum quod anima, quam cito unitur corpori, non est ita otiosa in corpore quod non faciat nisi vitam vel sensum; immo, cum anima rationalis plus potens sit quam sensibilis vel vegetabilis, et istae, quam cito sunt, aliquem actum habent in corpore —— quia vegetabilis facit in eo vitam vel vivere, sensibilis sensum vel sentire — multo magis ergo anima rationalis aliquem actum ibi habet, quam cito infunditur, quamvis iste actus non sit nobis notus: et quantum ad illum actum vel respectu illius actus potest attendi custodia angeli.

2. Quod etiam angeli ita habeant potestatem super animam dum adhuc puer est in utero, potest persuaderi a simili vel a minori sic: constat enim quod corpora superiora tunc aliquam potestatem habent supra corpus pueri; ergo similiter angeli, qui sunt lux spiritualis superior, habent potestatem super animas, quae sunt lux spiritualis inferior.

Consequenter quaeritur de Antichristo utrum habebit angelum deputatum in custodiam.

Et videtur quod non: 1. Dicit enim Damascenus quod carebit praesidio angelorum; sed angelus custodiens est praesidium custoditi; ergo carebit custodia angelorum.

2. Item, sicut dictum est, quia Christus non potuit decidere in malum culpae nec proficere in bonum, non indiguit custodia angelorum; sed e contra Antichristus ita adhaerebit malo quod non revocabitur ab eo nec etiam proficiet in bono; ergo nullus esset effectus custodiae; cum ergo nihil otiosum fiat a summa sapientia, non habebit angelum in custodiam.

3. Item, videtur quod nec ad exercitium: Quia exercitare est de malo elicere bonum, utpote de tentatione diaboli; sed hoc non faciet Antichristus; ergo nullus erit ibi effectus custodiae nec exercitii; ergo nullo modo habebit angelum sibi deputatum.

4. Item, quia Christus plenus erat Deo, non indigebat custodia angeli; ergo e contra Antichristus, quia plenus erit diabolo, non habebit angelum. — Probatio mediae: II Thessal. 2,9: "Cuius adventus secundum operationem Satanae", Glossa: "Diabolo cooperante, qui illum totum possidebit". Item, Damascenus: "Ex fornicatione genitus suscipiet omnem actum Satanae; praesciens enim Deus iniquitatem suae futurae voluntatis, concedit in eo habitarediabolum". Si ergo nihil supervacuum est in operibus Dei, videtur quod non det ei angelum custodem.

Contra: a. Hieronymus: "Unaquaeque anima ab instanti nativitatis habet angelum sibi delegatum". Ergo angelum custodem habebit anima Antichristi.

b. Item, Eccli. 33,15: "Contra malam bonum" ; ergo contra maius malum necessarium est contraponi maius bonum; sed in Antichristo maior erit invalescentia angeli mali quam in alio homine; ergo magis necessarius erit ei angelus bonus ad custodiam in resistendo malo.

c. Item, medicus corporalis, etsi infirmus habet infirmitatem incurabilem, non tamen penitus dimittit eum, sed adhuc dat ei aliqua ad mitigationem morbi, ut prolongetur vita eius; ergo similiter nec medicus spiritualis penitus dimittit infirmum suum, etsi incurabilis ei videatur; huiusmodi autem medicus est bonus angelus; unde super illud Ierem. 51,9: "Curavimus Babylonem", Glossa: "Angeli sunt medici sub magno Medico constituti, volentes animas nostras a vitiis curare" ; ergo angelus bonus non dimittet Antichristum propter magnitudinem iniquitatis suae. Et hoc est contra illos qui ponunt quod in principio habebit angelum custodem, sed post, cum viderit eum obstinatum, derelinquet eum.

d. item, non est in potestate daemonis dare ei ab instanti nativitatis usum liberi arbitrii; sed ante usum liberi arbitrii non demeretur praesidium bonorum angelorum; ergo tunc habebit angelum in custodiam.

Respondeo: Notandum quod multiplex est effectus custodiae angelicae circa animas: unus est ut proficiat anima in bonum gratiae; alius, ut non cadat in malum culpae; tertius est quod, si cadit, ut postmodum resurgat vel ne totiens cadat vel non in tantum malum cadat. Dicimus ergo quod Antichristus habebit custodiam angelicam, non ad primos effectus, sed tantum ultimum, scilicet ut non totiens cadat quotiens caderet sine angelo custode vel ut non in tantum malum cadat in quantum caderet sine angelo custode. Nulli enim viatori, in quantum viator est, deficit misericordia Dei, quae est in dando angelum custodem.

[Ad obiecta]: 1. Ad primo obiectum, scilicet quod carebit praesidio angelorum: respondeo quod Damascenus loquitur tantum de bonis angelis. Et hoc patet, quia praesidium, quod est in exercitando, non dicitur praesidium mali angeli, sed Dei, quia diabolus non intendit in hoc iuvare, sed decipere; unde, cum dicit "carebit praesidio angelorum", patet quod intelligit tantum de bonis. Sed notandum quod praesidium potest accipi dupliciter: vel communiter, scilicet pro adiutorio quocumque, et sic non est verum quod carebit praesidio, id est adiutorio angelico, immo habebit, ut patuit iam. Vel praesidium potest accipi proprie, secundum quod praesidium dicitur a praesidendo, et sic intelligit Damascenus. Illi enim proprie praesidere dicitur angelus bonus, qui movetur ad nutum eius; sic autem non erit in Antichristo, immo potius movebitur ad nutum diaboli et nullo modo acquiescet angelo bono.

2-4. Ad illud quod obicitur per contrarium de Christo, dicimus quod non est similis plenitudo Dei in Christo et diaboli in Antichristo. Christus enim dicitur plenus Deo, quia in isto homine humana natura unitur divinae in unitate personae, secundum illud Col. 2,9: "In eo habitat plenitudo divinitatis corporaliter" ; non sic unitur diabolus Antichristo, quia daemon in nullo homine sive in nulla anima est, sed per operationem et suggestionem, et non per essentiam: unde Antichristus dicitur plenus diabolo, non plenitudine essentiae, sed plenitudine dominii, quia inclinabitur eius voluntas ad nutum diaboli. Et sic intelligitur quod dicit Glossa quod "illum totum possidebit", et id quod dicit Damascenus quod "suscipiet omnem actum Satanae". Sed nota quod dicit "omnem" quoad genera singulorum, non quoad singula generum.