III, P. 2, Inq. 3, T. 2, S. 1, Q. 1, T. 2, M. 1, C. 2
III, P. 2, Inq. 3, T. 2, S. 1, Q. 1, T. 2, M. 1, C. 2
SECUNDUM QUAM RATIONEM ACCIPITUR DISTINCTIO PRAECEPTORUM DECALOGI.
Postea quaeritur secundum quam rationem accipitur distinctio praeceptorum Decalogi. Et circa hoc plura incidunt dubitabilia:
Utrum accipiatur secundum fidem, an secundum caritatem, an secundum timorem, ari secundum beneficentiam et innocentiam, an secundum affirmationem et negationem, an secundum iustitiam.
Ad quod sic: 1. I ad Tim. 1, 5: "Finis praecepti est caritas de corde puroet conscientia bona et fide non ficta". Ergo consummatio caritatis in praeceptis est ex fide; ergo ex fide est ratio distinctionis in praeceptis Decalogi.
2. Item, ex hoc quod homo credit quod Deus est Trinitas, debet honorem Patri et Filio et Spiritui Sancto; sed per hoc distinguuntur praecepta primae tabulae, quoniam primum per ordinationem ad Patrem, cui unitas, secundum per ordinationem ad Filium, tertium ordinat ad Spiritum Sanctum, et hoc secundum honorificentiam et reverentiam.
3. Item, ex hoc quod credo quod creavit hominem ad imaginem et similitudinem suam, debeo proximo meo honorem et teneor ei in illis quae praecipiuntur in secunda tabula, quae ordinat ad proximum. Ergo ex fide sive penes fidem sumitur ratio distinctionis Decalogi, maxime in prima tabula, quia fides distinguit inter personas. Similiter etiam ex fide sumitur ratio debendi, quae obligat in praeceptis ad proximum. Ex hoc enim quod proximus est ad imaginem, debeo ipsum honorare, debeo etiam ei benefacere et non nocere.
Ad oppositum: a. Tullius dicit, in Rhetorica, quod "religio est quae superioris cuiusdam naturae, quam divinam vocant, cultumcaerimoniamque affert". Ex religione ergo est distinctio in praeceptis de cultu divino; sed religio est de iure naturali, sicut patet ibidem ; ergo ex iure naturali est distinctio in praeceptis Decalogi quae sunt ad cultum Dei; non ergo ex fide.
b. Item, si penes fidem sumeretur haec distinctio, ergo tria praecepta primae tabulae, in quibus praecipitur honor exhibendus Trinitati, essent unum praeceptum; hoc autem falsum ; ergo, cum sint tria, penes fidem non accipitur horum distinctio. — Maior patet, quoniam fides dictat quod idem honor attribuendus sit Patri, Filio et Spiritui Sancto, et ideo dicitur Ioan. 5, 23: "Qui non honorificat Filium non honorificatPatrem". Ergo est honor communis dictatus per fidem toti Trinitati; ergo non est horum distinctio per fidem, cum idem honor ipsis personis per fidem praecipiatur; distinctus autem est honor et appropriatus in illis tribus praeceptis.
Ad quod sic: a. Dicit Augustinus et Isidorus quod in dilectione Dei et proximi pendet tota Lex. Unde super Exod. 20, dicit Glossa Isidori: "Dat Deus Moysi legem innocentiae nostrae etagnitionis suae, quae in decem verbis consistit, scripta in tabulis lapideis digito Dei; tria pertinent ad cognitionem et dilectionem Trinitatis, septem ad dilectionem proximi, quibus humana societas non laeditur". Ergo distinguuntur duae tabulae Decalogi secundum quod duplex distinguitur dilectio, Dei scilicet et proximi. Et vult etiam quod prima tabula distinguatur secundum amorem et reverentiam Trinitatis; ergo penes caritatem sumitur haec distinctio.
Ad oppositum obicitur sic: 1. Si penes caritatem vel dilectionem sumitur haec distinctio, cum non sit nisi duplex dilectio et duplex mandatum de dilectione, ergo non essent nisi duo mandata Decalogi.
2. Item, Augustinus, in VIII libro De Trinitate: "Qui proximum diligit, consequens est ut Deum praecipue diligat". Et hoc dicit quia proximus est imago Dei; unde ratio diligendi proximum provenit ex Deo; eadem ergo est ratio diligendi Deum et proximum; ergo mandatum de dilectione Dei et mandatum de dilectione proximi unum mandatum sunt; si ergo penes ista esset distinctio Decalogi, ergo totus Decalogus esset unum mandatum.
Ad quod ste: 1. Rom. 8, 15: "Non accepisti; spiritum servitutis iterum in timore, sed accepistis spiritum adoptionis filiorum", volens per hoc distinguere inter Legem et Evangelium penes timorem et amorem, quia in Lege erat timor, in Evangelio amor. Timor ergo movebat in Lege; ergo secundum motus qui sunt ex timore accipitur distinctio mandatorum Decalogi.
Ad oppositum sic: a. Timor non cohibet nisi manum et non animum sive voluntatem; ergo secundum hoc Decalogus non prohiberet nisi manum et non voluntatem; ergo secundum hoc istud praeceptum "non concupisces" non esset praeceptum Decalogi.
b. Praeterea, timor non movet nisi ad declinationem a malo; ergo in Decalogo non essent praecepta iaciendi bonum.
IV. Quarto quaeritur utrum secundum beneficentiam et innocentiam sumatur distinctio praeceptorum Decalogi.
Ad quod sic: a. Hoc praeceptum "honora patrem" est praeceptum beneficentiae, alia autem ad innocentiam pertinent, maxime de illis quae erant ad proximum; ergo penes beneficentiam et innocentiam sumitur distinctio horum.
Ad oppositum: 1. Eadem est virtus oppositorum: unius sicut faciendi, alterius sicut vitandi; ergo et eadem lex; ergo illo praecepto quo prohibetur moechia, praecipitur castimonia, et illo, quo praecipitur honor et beneficentia patris, prohibetur inhonoratio et maleficentia erga ipsum; eodem ergo mandato praecipitur beneficentia et innocentia; non est ergo penes haec distinctio.
V. Quinto quaeritur utrum secundum affirmationem et negationem, hoc est iussionem et prohibitionem, sumatur haec distinctio.
Ad quod sic: 1. Cuilibet affirmationi opponitur sua negatio et e converso ; ergo cuilibet praecepto affirmativo erit prohibitio opposita et e converso; si ergo hoc facit distinctionem, erunt viginti mandata in Decalogo et non solum decem, quod est falsum.
Ad quod sic: a. iustitia movet ad debitum: unde debitum est de intentione iustitiae; praecepta autem penes debitum distinguuntur; si ergo ex iustitia venit, ex iustitia venit distinctio mandatorum.
Contra: 1. Si intentio iustitiae reperta in praeceptis, scilicet quia facit debitum, facit distinctionem praeceptorum, ergo similiter, eum intentio prudentiae reperiatur in mandatis, scilicet electio, et sit in intentione praeceptorum Decalogi, ergo penes prudentiam sumetur distinctio Decalogi ; et si non, ergo nec secundum iustitiam. - Minor patet, scilicet quod electio sit de intentione Legis, quoniam Augustinus, in Quaestionibus Novi et Veteris Testamenti, dicit: "Lex a lectione dicta est, ut de multis quid eligas scias".
2. Item, haec iustitia aut dicetur iustitia generalis aut specialis. Si iustitia generalis, sed eius actus est declinare a malo et facere bonum; ergo sic esset distinctio Decalogi quod quaedam mandata solum tacerent declinare a malo, quaedam solum ordinarent ad bonum, quod falsum est, immo utrumque faciunt praecepta Decalogi; ergo non secundum iustitiam generalem sumitur distinctio. Item, nec secundum iustitiam specialem, quoniam iustitia specialis sive particularis solum ordinat ad proximum; ergo non secundum eam accipitur distinctio Decalogi.
Solutio: Dicendum quod secundum formam boni ut debiti penes animam, secundum scilicet quod ipsa est debitrix boni, venit Lex et praecepta moralia, quia Lex nihil aliud dicit nisi debitum boni actus. Secundum vero formam boni ut boni penes animam est radix virtutum: unde ex virtute est actus bonus, ex Lege autem fit debitus. Et sic secundum intentionem boni ut debiti est accipere distinctionem praeceptorum moralium.
Nota igitur quod est debitum Deo et est debitum imagini Dei, quae est proximus: eo enim quod est ad imaginem, debemus ei beneficentiam et innocentiam. Debitum vero Deo respiciunt mandata ordinantia ad Deum, debitum vero imagini respiciunt mandata ordinantia ad proximum. Secundum ergo multiplicationem debiti ad Deum est multiplicatio praeceptorum ordinantium ad Deum. Haec autem intentio debiti tripliciter est. Creatura enim, eo quod est effectus, debet se Deo, quia effectus debet se totum suae causae; causa autem, quae Deus est, in triplici habitudine causae se habet: est enim ut principium sive ut causa efficiens, item se habet ut causa formalis exemplaris, item se habet ut causa finalis. Efficiens causa est ipse Deus sive principium ratione potentiae; causa formalis sive exemplaris ratione veritatis; causa vero finalis in ratione bonitatis. Sic ergo est debitum, quo debet se creatura Deo sicut principio vel causae efficienti; et debitum, quo debet se ei sicut causae formali vel exemplari; et debitum quo debet se Deo in quantum est causa finalis. Et secundum triplex debitum sunt tria mandata primae tabulae ordinantia ad Deum. Primum ostendit debitum Deo sicut principio et causae efficienti, quia illud mandatum est de latria vel adoratione divinae maiestatis et unitatis et cognitione eiusdem, et hoc est illud mandatum "non habebis deus alienas". — Penes vero debitum, quo debet se homo Deo sicut veritati vel causae exemplari, sumitur secundum mandatum, scilicet "non assumes nomen Dei tui in vanum" ; nomen illud dicitur ipsa veritas, quam non debemus affirmare aliquo modo in testimonium nostrae locutionis sine causa. — In tertio praecepto ostenditur debitum Deo sicut causae finali, quod debitum est quantum ad appetitum et intentionem bonitatis, et hoc est praeceptum de sabbato, quod propter hoc est ut anima convertatur ad ipsam bonitatem et in ipsa quiescat. Sic igitur, quia est triplex ratio debendi quoad Deum, ideo tria sunt mandata ordinantia ad Deum.
Est etiam alia ratio distinguendi ista mandata ordinantia in Deum, quia conversio animae in Deum est triplex, scilicet corde, ore et opere. In primo ergo mandato ostenditur honor et reverentia secundum actum cordis, cum dicitur "non habebis deos alienos" etc.; in secundo, secundum actum oris; in tertio ostenditur honor et reverentia in actu exterioris operis, cum determinatur quies in sabbato, ut vacet anima Deo: haec enim est intentio sabbati.
Item, secundum appropriationem sumitur alia distinctio, quia per primum mandatum ostenditur unitas in Deo, quae appropriatur Patri; per secundum ostenditur veritas, quae appropriatur Filio; per tertium bonitas, quae appropriatur Spiritui Sancto, quia tertium praeceptum est de quiete sabbati, quies autem ipsius animae est in ipsa summa bonitate.
Item, alia distinctio sumitur respiciendo divinam latriam, et haec distinctio quasi secundum allegoriam sumitur ab Hugone de S. Victore, in libro De sacramentis. Deus enim est reverendus tripliciter: est enim reverendus in sua natura, est etiam reverendus in humana natura: et est reverendus in propria conscientia. Primum mandatum, quod est de adoratione, respicit quod reverendus sit Deus in propria natura. Secundum mandatum respicit quod reverendus sit in humana natura assumpta; unde sensus est, secundum Glossam: "Non assumasnomen Dei tui in vanum", id est "non credas Christum purum hominem". Item, reverendus est in propria conscientia, et ad hoc est tertium mandatum de sabbato. Et hoc est quod dicit Hugo: " "Audi Israel", hic nota obedientiam; "Deus tuus", hic nota gratiam; "Deus unus est", hic doctrinam, quasi dicat: obedientiam exhibe, gratiam intellige, veritatem agnosce. "Ipsum adorabis", hoc pertinet ad fidem; "et ei soli servies", hoc pertinet ad operationem". Et subdit: "Deum adorare est totam mentem ad devotionem ei substernere et ipsum principium et finem omnis boni credere". Et sic vult quod primum ostendit Deum reverendum in natura propria, secundum in humana natura. Unde dicit: "Non assumas nomen Dei tui in vanum". "In vanum, ut dicit Hugo, assumere nomen Dei est Filium Dei, visibilem per humanitatem factum, creaturam aestimare. In vanum quoque nomen Dei assumunt qui Filium Dei, ad se missum et pro sua salute incarnatum, contemnunt. Quid est ergo dicere "nonassumes nomen Dei tui in vanum"? Id est: sicut veneraris et adoras, propter hoc quod ab eo factus es; sic adora et venerare, propter hoc quod ab eo redemptus es, in quo admonemur ut intelligamus eum non solum adorandum in sua deitate, sedetiam in humanitate qua nos redemit. Tertium praeceptum est illud: Observa sabbatum. Sabbatumhominis, quod ei exterius servandumpraecipitur, sacramentum est interioris, ubi mens sancta per bonam conscientiam a servitute peccati quiescens, in gaudio Spiritus Sancti iucundatur".
Secundum autem rationem debiti ad proximum sumitur distinctio mandatorum ordinantium ad proximum. Nota igitur quod in natura hominis sive proximi, qui factus est ad Dei imaginem, est duplex ratio debiti secundum duo in quibus est expressio divini esse in homine, quia sicut in divino esse est natura et ordo naturae — natura est ipsa divina essentia, ordo naturae est secundum quod una persona oritur ab alia — sic in homine est natura et ordo naturae, secundum quem unus homo oritur ab alio; sed in angelis non est ita: nam unus ex alio non oritur; et sic in homine divinum esse exprimitur, et quantum ad esse essentiale vel naturale et quantum ad esse personale.
Est igitur debitum ad proximum duplex. Unum ratione originis vel principii, et quantum ad hoc est filius debitor patri, quia scilicet ab ipso oritur, et penes hoc debitum sumitur primum mandatum ordinans ad proximum, quod est "honora patrem" ; ex hoc enim quod filius a patre est, debet patri et non pater filio. Et hoc dicit magister Hugo de S. Victore, in libro De sacramentis: "Primum praeceptum secundae tabulae ad patrem pertinet hominem sicut primum primae ad Patrem Deum. Utrobique paternitas praeponitur, utrobique principii dignitas honoratur". — Est aliud debitum ad proximum ratione naturae, et penes istius multiplicationem sumuntur alia mandata. Debitum autem istud dupliciter est, quia debitum istud vel est ex parte debitoris vel ex parte eius cui debet. Ex parte debitoris respicitur actus triplex, scilicet actus interior, qui est actus cordis, et actus exterior, scilicet actus operis exterioris, et actus medius, et hic est actus oris, scilicet loqui, quia loqui consistit ex interiori intentione et exteriori prolatione: loqui enim est cum intentione proferre. Propter hoc est debitum triplex ex parte debentis, quia est debitum ex parte actus cordis, et ex parte istius debiti sumuntur duo mandata, scilicet "non concupisces uxorem proximi tui" etc., "non desiderabis domum eius". Est etiam debitum ex parte oris, quod est loqui. et penes illud sumitur unum mandatum, scilicet "non falsum testimonium dices". Est etiam debitum ex parte actus exterioris, et penes istud sumuntur alia, scilicet "non occides, non furtum facies, non moechaberis". Et distinguuntur ista penes naturam cui debemus. Debitum enim ex parte naturae, cui debemus, sic procedit, quia circa naturam est esse et bene esse. Ad esse est coniunctio animae cum corpore, et contra hoc est mors et occisio, et quantum ad hoc debet homo proximo conservationem esse, et penes istud debitum sumitur hoc mandatum "non occides", quod scilicet prohibet mortem vel occisionem sive destructionem naturae in proximo, et sic in illo praecepto est expressio debiti quantum ad esse naturae, ut salvetur in proximo. — Secundum autem quod debitum respicit bene esse naturae in proximo, sunt alia duo: nam bene esse duo respicit, scilicet multiplicationem et sustentationem. Multiplicatio naturae est per ordinatam et debitam coniunctionem viri et mulieris, sustentatio vero est per victum. Penes ergo debitum quantum ad bene esse, quod respicit multiplicationem naturae per debitam et ordinatam coniunctionem viri et mulieris, sumitur illud praeceptum "non moechaberis", quia hoc praeceptum prohibet inordinationem, quae est contra huiusmodi multiplicationem. Penes autem debitum quantum ad bene esse quoad sustentationem naturae sumitur istud praeceptum "non furaberis", quod prohibet contrectationem rei alienae. Nam ipsa anima misera per peccatum cecidit in duplicem miseriam, mortis scilicet et defectus sive indigentiae. Quia cecidit in miseriam mortis, ex hoc habet quod non potest salvari in se ipsa, sed requirit in alio salvari per coniunctionem viri et mulieris. Quia vero cecidit in defectum et indigentiam, ex hac parte venit appropriatio temporalium, quibus ipsa indiget ad sui sustentationem, alioquin ipsa deficeret; et inordinationem contra huiusmodi appropriationem prohibet in hoc mandato "non furtum facies".
Quia ergo in genere non est accipere debitum nisi aut ad Deum aut ad proximum, et ad Deum tribus modis, ad proximum aut ratione originis aut ratione naturae, et hoc aut quantum ad esse aut quantum ad bene esse, ex parte debitoris vel cui debet, ideo tot sunt praecepta in universo. Et se habent istae distinctiones ex parte debitoris et ex parte eius cui debet ita quod una includit aliam et est sicut causa alterius, et ideo una accipitur per subdivisionem unius membri alterius. Quia vero natura post lapsum in duplicem cecidit miseriam, scilicet corruptionis et vitae, ideo habet pronitatem in nobis ut salvet se in alio, et ad hoc est motus concupiscentiae, nec sumus domini istius motus. Et quia cecidit in miseriam vitae, oportuit quod haberet domum et terras et alia temporalia, per quae sustentaretur. Et quia in has duas miserias cecidit homo, ideo mirabilis est inclinatio ipsius concupiscentiae, ut se salvet in alio et ad habenda temporalia, per quae sustentetur; et ideo geminatur mandatum contra appetitum vis generativae, per quam salvat se in alio, et contra appetitum temporalium, ita quod prohibetur voluntas et actus in utroque, scilicet "non concupisces uxorem proximi tui", hic voluntas; "non moechaberis", hic actus generativae; "non desiderabis domum" etc., hic prohibetur voluntas vel appetitus temporalium in voluntate solum; "non furtum facies", hic prohibetur actus illius pronitatis, scilicet rapacitas, ut dicit Glossa in Exodum 20, 15.
I. Ad illud ergo quod quaeritur "an penes fidem accipitur distinctio mandatorum", dicendum quod nec penes fidem nec penes alia accipitur, sed solum penes rationem debiti, ut visum est. Nec secundum aliquam rationem vel differentiam virtutis accipitur, quia ex alia ratione est intentio et differentia virtutum et praeceptorum.
1-3. Ad rationes vero quibus ostenditur quod penes fidem accipiatur haec distinctio, dicendum quod in praeceptis duo attendenda sunt, scilicet distinctio et executio. Distinctio consequitur differentiam debiti actus Deo vel proximo, et ideo penes rationem debiti accipitur. Ad executionem autem ipsorum requiritur fides, prudentia, timor, caritas, iustitia. Sed differenter, quia fides et prudentia movent ad executionem ipsorum ex parte cognitivae practicae; differenter tamen, quia fides movet ad impletionem praeceptorum ratione finis, scilicet ostendendo finem; prudentia vero, quae est virtus politica, respicit ducentia ad illum finem, scilicet circumstantias actuum. Ex parte autem affectivae movent alia, sed differenter, quoniam timor movet [in] inchoatione, Sap. 1: "Initium sapientiae timor Domini", iustitia vero movet sicut in progressu vel executione; caritas vero movet in consummatione, quia ista tria attenduntur in impletione mandatorum, scilicet inchoatio, progressus vel executio, consummatio, et sic ex istis non dependent mandata quantum ad distinctionem, sed quantum ad impletionem, scilicet quantum ad inchoationem, progressum et consummationem, et sic virtus non efficit distinctionem mandatorum, sed impletionem. — Quod ergo obicitur quod ex fide est distinctio personarum et honoris Trinitatis, dicendum quod cum hoc est ratio debiti, quae huiusmodi distinctionem facit, et non fides, nisi ex consequenti. Unde ratio honoris ut debiti respectu maiestatis in Patre, veritatis in Filio, bonitatis in Spiritu Sancto facit huiusmodi distinctionem per se.
II. 1. Ad illud quod obicitur de caritate, dicendum quod caritas movet ad praecepta quantum ad consummationem, non quantum ad distinctionem.
2-3. Ad illud quod obicitur quod non sit nisi unum praeceptum caritatis, quia una dilectio est ratio alterius, dicendum quod virtus respicit formam boni ut boni; et quia forma boni eadem est in dilectione Dei et proximi, ideo una est virtus caritas quae respicit dilectionem Dei et proximi; non tamen unum praeceptum, quia praeceptum respicit rationem debiti; debitum autem unum non est, sed duplex, quia alio est amor debitus Deo et proximo debitus; et licet unus sit ratio alterius, tamen ex alia ratione debet homo artiorem Deo et proximo, quia Deo debet amorem sicut causae, proximo vero sicut effectui facto ad imaginem; quia ergo debitum duplex, ideo praeceptum duplex.
III. 1. Ad illud quod obicitur de timore, dicendum quod timor non movet ad praecepta nisi quantum ad impletionem, et hoc in inchoatione.
IV. Ad illud quod quaeritur an penes beneficentiam et innocentiam sumatur, dicendum quod non in quantum huiusmodi, sed in quantum beneficentia et innocentia cadunt sub debito vel contrario.
1. Ad quod obicitur quod illo quo praecipitur honor et beneficentia patris prohibetur inhonoratio et imbeneficentia erga ipsum, dicendum quod hoc verum est, sed ex hoc non sequitur quod non distinguuntur praecepta secundum innocentiam et beneficentiam, quia praecepta beneficentiae et innocentiae non dantur respectu eiusdem. Praeceptum enim de innocentia, quae est in prohibitione furti, non est respectu eius praecise respectu cuius est praeceptum de beneficentia honoris parentum.
VI. Ad illud quod quaeritur an penes iustitiam sumatur haec distinctio, dicendum quod iustitia et est lex et est virtus, nec est eadem ratio ipsius secundum quod est lex et secundum quod virtus. Iustitia enim, secundum quod est lex, dicit debitum actus; iustitia autem, secundum quod virtus, dicit executionem debiti actus. Et sic debitum non consequitur iustitiam virtutem, sed secundum quod est lex, et ideo non penes iustitiam virtutem sumitur distinctio praeceptorum. Et propter hoc non valet ulterius oppositio quod penes prudentiam debet accipi, quia fundatur super hoc quod distinctio horum accipiatur penes iustitiam virtutem. Et sic patet solutio.
