I, P. 2, Inq. 1, Tract. 1, Q. 2, c. 3

Ad primum: 1. Augustinus, V De Trinitate: "Quidquid Deus ad se ipsum dicitur, secundum substantiam dicitur". Ergo in divinis accipitur modus dicendi secundum praedicamentum substantiae.

2. Item, in eodem, Augustinus: "Est sine dubitatione substantia, vel, si melius appellatur, essentia, quam Graeci usiam vocant".

3. Item, ratio substantiae est ens per se ; sed Deo maxime convenit ens per se; ergo maxime ei convenit nomen substantiae.

Contra,: a. Augustinus, VII libro De Trinitate: "Nefas est dicere ut subsistat Deus et subsit bonitati suae atque illa bonitas non substantia sit, sed in illo sit tamquam in subiecto. Unde manifestum est Deum abusive substantiam dici".

b. Item, idem, in eodem: "Res mutabiles neque simplices proprie dicuntur substantiae; Deus autem si subsistit, ut substantia proprie dici possit, inest in eo aliquid tamquam in subiecto et non est simplex": quod est falsum. Relinquitur igitur quod non dicitur in eo substantia proprie.

c. Item, Boethius, in libro De Trinitate: "Deus non est substantia, sed supra omnem substantiam est ponendus".

Respondeo: Substantia dicitur dupliciter: vel a proprietate substandi formae vel accidenti: sic. non potest Deus dici substantia, quia nec est in eo accidens cui subsistat, vel forma quae differat a substantia; vel a per se existendo, ut dicatur substantia ens per se non indigens alio ut sit: sic dicitur de Deo.

Ad obiecta ergo respondendum, secundum Dionysium, De mystica theologia ; dicit enim: "In ipsa oportet omnium existentium affirmare positiones velut omnium causas, et omnes eas potentius negare, tamquam super omnia existente, et non existimare depulsiones oppositas esse intentionibus". Ex quo derelinquitur quod convenienter dicitur Deus est substantia et Deus non est substantia. Nam si ipsa accipiatur ab eo quod est sub, quod a materia est, non dicetur substantia; si vero ratione eius quod est esse per se et causaliter, dicetur substantia. Et ita non erit negatio opposita affirmationi.

Consequenter quaeritur utrum quidquid dicitur in divinis, dicatur secundum intentionem substantiae.

Ad quod 1. ponit obiectionem Arianorum Augustinus, V De Trinitate: "Quidquid de Deo dicitur vel intelligitur, non secundum accidens, sed secundum substantiam dicitur. Quapropter ingenitum essePatrisecundum substantiam est, et genitum esseFiliosecundum substantiam est; diversa est ergo substantia Patris et Filii". Contra quos ex eadem propositione obicit Augustinus: "Si quidquid de Deo dicitur, secundum substantiam dicitur, ergo quod dictum est: "Ego et Pater unum sumus", secundum substantiam dictum est; una igitur est substantia Patris et Filii". — Sed tamen obicitur: omne quod dicitur de aliquo, aut dicitur secundum substantiam aut secundum accidens ; si ergo de Deo nihil dicitur secundum accidens, ergo quidquid de Deo dicitur, dicitur secundum substantiam.

2. Item, immediata est oppositio: omne quod est aut est ens per se aut non ens per se, sed ens in alio; sed omne non ens per se, sed in alio, est accidens, omne ens per se, non in alio, est substantia; immediata igitur est oppositio entis quod est substantia et entis quod est accidens. Si ergo in Deo nihil est vel intelligitur quod sit ens secundum accidens, ergo quidquid est vel intelligitur vel dicitur de Deo, dicitur ut ens substantia.

3. Item, Boethius, in libro De Trinitate, dicit quod praedicamenta, quae sunt secundum accidens, "cum quis in divinam praedicationem verterit, cuncta mutantur quae praedicari possunt" Quaeritur ergo: aut praedicamentum relationis cum assumitur ad divinam praedicationem, ut cum dicitur Deus est Pater aut Deus est generans, aut manet in ratione propria aut mutatur. Si manet: sed in ratione propria est accidens; ergo de Deo diceretur aliquid secundum accidens: quod est falsum. Si mutatur: ergo sicut alia mutantur in praedicamentum substantiae, ut cum dicitur Deus magnus, praedicatur magnitudo secundum substantiam, cum dicitur Deus bonus, bonitas secundum substantiam ; ergo ad aliquid, dictum de Deo, mutabitur in substantiam.

Contra: a. Damascenus: "Pater et Filius non sunt nomina significantia substantiam, sed habitudinesad invicem et significant existentiae modum". Relinquitur igitur, cum Pater et Filius dicantur in Trinitate et non significent substantiam, quod non quidquid dicitur in Trinitate, dicitur secundum substantiam.

b. Item, Augustinus, V De Trinitate: "Illud praecipue teneamus: quidquid ad se dicitur praestantissima illa et divina sublimitas, substantialiter dici; quod autem ad aliquid, non substantialiter, sed relative". Relative autem dicitur Pater et relative dicitur Filius et Spiritus Sanctus ; ergo etc. - Quod concedendum est.

[Ad obiecta]: 1. Ad primo ergo obiectum dicendum, secundum Augustinum, V De Trinitate: "Nihil in Deo secundum accidens dicitur, quia nihil ei accidit; nec tamen omne quod dicitur, secundum substantiam dicitur — in rebus enim creatis et mutabilibus, quod non secundum substantiam dicitur, restat ut secundum accidens dicatur" — "quia nihil in eo mutabile est nec tamen omne quod dicitur, secundum substantiam dicitur. Dicitur enim ad aliquid, sicut Pater ad Filium et Filius ad Patrem: quod non est accidens, quia ille semper est Pater et ille semper est Filius". Per hoc patet responsio ad primum.

Sed si obiciatur contra hanc solutionem quia in creaturis sunt accidentia inseparabilia et semper sunt in subiectis, manentibus subiectis, sicut nigredo in corvo et vita in anima, et ita sunt inamissibilia; ergo quamvis Pater in divinitate semper sit Pater et Filius semper Filius, et non dicantur secundum substantiam, videntur dici secundum accidens — ad quod respondet Augustinus, V De Trinitate, quod in accidentibus intelligitur semper mutabilitas aut per destructionem formae, sicut in separabilibus accidentibus, aut per mutationem subiecti, ut in inseparabilibus corporalibus, sicut in nigredine corvi, aut per diminutionem vel augmentum, sicut in vita animae: anima enim "magis vivit cum sapit, minus cum desipit" ; et ideo "neque secundum accidens dicitur quod dicitur Pateret quod dicitur Filius, quia aeternum et incommutabile est."

2. Ad secundum dicendum quod in creaturis haec divisio est sufficiens omne quod est aut est ens per se, non in alio, aut est ens non per se, sed in alio, hoc est omne quod est aut est substantia aut accidens. Non sic autem est in divinis, quia ut dicit Boethius, De Trinitate: "Nihil est subiectum in Trinitate" ; et ideo cum accidens dicat esse in subiecto, nihil est vel dicitur in Deo secundum accidens. Intelligitur ergo haec divisio ens aut est ab alio aut non ab alio: si non ab alio, sic est ens divinum; si ab alio, sic est ens creatum, quod subdividitur in ens in alio et ens non in alio. Non habet igitur locum dicta distinctio in divinis.

3. Ad ultimum dicendum quod quemadmodum substantia, secundum quod dicitur unum de decem generibus, non continet divinam essentiam — quoniam huiusmodi substantia dicitur subiectum et habet intentionem compositionis — sed substantia, si abstrahatur ab intentione subiecti et compositionis, dicitur de divina essentia, sicut dictum est: similiter dicendum quod relatio, secundum quod dicitur unum de decem generibus, non continet relationes divinas, sed secundum quod abstrahit a ratione accidentis, sic dicitur in divinis; mutatur igitur secundum intentionem qua accipitur in genere accidentis, manet tamen secundum intentionem veritatis respectus vel habitudinis, sicut iam plenius patebit.

Consequenter quaeritur utrum in divinis ponendum sit praedicamentum relationis.

Ad quod sic: 1. Boethius, De Trinitate 1: " Ad aliquidomnino praedicari non potest" ; sed nihil ponendum est in divinis quod praedicari non potest ; ergo ad aliquid in divinis ponendum non est pro praedicamento.

2. Item, genera praedicamentorum sunt impermixta, ita quod unum genus non est aliud nec unum praedicamentum est aliud; unde in Philosophia nulla verior est ista: nullum ad aliquid est substantia ; sed in divinis nulla falsior: nullum ad aliquid est substantia, quoniam Pater est essentia divina. Relinquitur igitur quod in divinis substantia et ad aliquid sive relatio non faciunt differre praedicamenta.

3. Item, Boethius, in libro De Trinitate, dicit quod omnia praedicamenta, cum assumuntur "in divinam praedicationem, mutantur" ; ergo aeque mutantur substantia et ad aliquid, sicut alia praedicamenta; ergo vel omnia praedicamenta erunt ponenda in Trinitate vel nulla; sed non omnia; ergo nulla; ergo nec praedicamentum substantiae nec relationis.

4. Item, ad aliquid secundum suam intentionem dicit idem quod ad aliud quid ; ergo, cum nihil in Trinitate possit dici se habere ut aliud ad aliud quid, ergo in Trinitate non poterit vere poni ad aliquid.

Contra: a. Sicut probatum est supra, in divino esse est unitas in pluribus. Constans est quod ex parte unitatis accipitur vere intentio substantiae, secundum quod supra dictum est ; ex parte pluralitatis non potest accipi intentio substantiae, sicut probatum est supra, De unitate divinae naturae, nec pluralitas alicuius intentionis quae non maneat cum summa simplicitate; nulla autem intentio alicuius generis nec qualitatis nec quantitatis et ceterorum est quae non addat aut minuat aut mutet respectu substantiae, praeter solam intentionem relationis, quae, sicut probat Boethius, in libro De Trinitate, non addit aut mutat aut minuit substantiam; pluralitas ergo divina accipietur secundum intentionem relationis. Unde Boethius, in libro De Trinitate: "Substantia continet unitatem, relatio multiplicat Trinitatem".

b. Item, sicut supra probatum est Quaestione de ordine divinarum personarum, in divino esse necessario ponitur natura et ordo naturae secundum rationem originis; sed dicit Augustinus, Ad Maximinum: Cum dicitur Pater et Filius, non indicatur substantia, sed origo, sive genitus et ingenitus, id est non quid sit, sed unde quisque sit vel non sit: ita in Deo Patre et Deo Filio, si utriusque natura quaeratur, uterque Deus nec magis alter altero Deus; si autem origo, Pater est Deus de quo Filius Deus, de quo autem Pater, nullus est Deus; et haec nomina propinquitatis sunt nomina, non naturae, et ideo ad aliquid dicta vel relativa dicuntur. Relinquitur igitur quod vere est ponere in divinis intentionem ad aliquid sive relationis.

[Solutio]: Quod concedendum est. Dicendum igitur quod in divinis accipitur praedicatio secundum relationem nec tamen relatio illa intelligitur ut accidens sicut in creatura: intentio enim relationis est accidens, quae consequitur substantiam compositam sicut est in creatura. Nam in principiis substantiae, quae sunt materia et forma, accipitur relatio quae non est accidentalis, sed connaturalis: sicut in esse materiae coaccipitur intentio potentiae, unde materia dicit possibile ad formam; in essentia formae coaccipitur intentio actus, secundum quem est perfectio potentiae materiae. Relationes ergo potentiae et actus accipiuntur in principiis substantiae connaturaliter; multo ergo magis in infinitum relatio in divinis accipietur connaturalis, non accidentalis.

Unde nota quod ad aliquid prius est intentione accidentis simpliciter, tamen in creaturis mutabilibus consequitur. — Quod sic manifestatur: tria haec accipit intellectus: esse et esse ad et adesse. Esse, quod accipit absolute et ut per se, accipit secundum intentionem substantiae; adesse vero accipit secundum intentionem accidentis: accidens enim est "quod adest et abest" ; sed esse ad accipit secundum intentionem relationis sive ad aliquid, quoniam ad aliquid dicitur secundum esse suum ad aliud se habens. Cum ergo intentio eius quod est esse ad sit prior quam intentio eius quod est adesse, prior est simpliciter intentio ad aliquid sive relationis quam intentio accidentis, quamvis in creaturis, propter esse quod est mutabile, esse ad cadat in intentionem accidentis.

[Ad obiecta]: 1. Respondendum igitur ad primum quod illud quod dicit Boethius quod " ad aliquidomnino non praedicatur", intelligitur quia non praedicatur universaliter — et hoc est quod dicit: "non praedicatur omnino" — sed de uno solo, sicut Pater, Filius de uno solo praedicantur, non sicut essentialia quae dicuntur secundum substantiam, ut Deus, bonus, et praedicantur universaliter de tribus personis.

2. Ad secundum dicendum quod in Trinitate ad aliquid est substantia propter summam simplicitatem, secundum quam verum est quod Deus est omnia sua; unde Pater est Deus et Pater est divina essentia. Sed in creaturis, ubi est compositio et mutabilitas, nec secundum rem nec secundum rationem ad aliquid et substantia idem esse possunt ; non tamen ex hoc sequitur quod in divinis non sit differens praedicamentum substantiae et ad aliquid. Quod enim in divinis dicitur ad aliquid esse substantia, istud habet veritatem propter indifferentiam simplicitatis in essendo; quod vero dicitur differens praedicamentum substantiae et ad aliquid, istud habet veritatem propter differentiam rationis in dicendo ; cui tamen differentiae subest veritas, quia est ibi veritas substantiae, veritas relationis et aliquid dicitur de uno quod non de altero: unitas enim de substantia, pluralitas vero de relatione vere intelligitur.

3. Ad illud vero quod dicit Boethius quod "omnia praedicamenta mutantur": dicendum quod omnia mutantur, sed tamen dissimiliter. Alia enim praedicamenta a substantia et relatione mutantur dupliciter: secundum rationem sui generis et secundum rationem qua sunt in creatura, sicut patet in singulis. Substantia vero et ad aliquid mutantur uno modo: mutantur enim a ratione qua sunt in creatura, sed manent secundum intentionem primam sui generis. Nam substantia ut est in creatura, subsistens scilicet accidentibus, non est in divinis; tamen in divinis est substantia ut ens per se. Item, in creatura ad aliquid est accidens, quo modo non est in divinis; sed tamen in divinis est ad aliquid, hoc est ad aliud se habens vel potius ad alium se habens.

4. Ad ultimum dicendum quod intentio eius quod est ad aliquid comprehendit esse ad in respectu. ad aliud quid vel in respectu ad alium quem. Secundum quod ad aliquid dicitur in respectu ad aliud quid, per quod ponitur differentia substantiae, est in creatura; ad aliquid vero, secundum quod dicitur in respectu ad alium quem, per quod ponitur differentia personae, non substantiae, ponitur in divinis, sicut probatum est supra, Quaestione de veritate divinarum personarum.