Proemium

Sollicite consideranti praesentis libri, scilicet se- cundi Sententiarum principalera intentionera et to- talem continentiam ° , illud occurrit , ad quod suam inquisitionem dicit Sapiens esse perductam , Ecclesia- stis septimo, in verbo proposito. Cum enim cuncta tentassel in sapientia et plus defecisset , quam pro- fecisset; tandem hoc se invenisse fatetur, quod Deus fecerit hominem rectum etc. In auo verbo duo nuoinhoc clauduntur, scilicet quod hominis recta formatio Qii^^a^^^^- rectitudo est a Deo; et hoc tangitur, cumdicitur: Deus fecit hominem rectum. .\liud est, quod hoini- nis misera obliquatio'^ est a se ipso; et hoc tan- gitnr, cum dicitur: el ipse se infinitis immiscuit quaestionibus. — In his autem duobus clauditur ter- mimis totins Imrnanae comprehensionis , ut cogno- scat origmem boni et cognoscendo reqnirat et ad illani perveniat et ibi requiescat: et ut cognoscat originem et principiuin mali, et illud vitet et ca- veat. In liis etiam clauditur tota intentio tractatus libri praesentis , qui ' circa duo versatur , scilicet circa hominis condilionem , et eius devialionem.

Hominis autem conditio tangitur, cum dicitur : Recta homi- Deus fccit hominem rectim. Qualiter autem illud '"*°°° "'°' intelligitur, quod Deus fecerit liominem rectum, explicat Ecclesiasticus, decimo septimo capitulo -, ubi dicit : Deus creavit hominem de terra — hoc dicil quantum ad corpus — et secundum imaginem suam fecit illimi — hoc dicil quantum ad animae naturam — et iterum convertit ilhim in ipsam — lioc dicit quantum ad gratiam superadditam , quae animam convertit ad Deum per virtutum habitus; et ideo subiungit : et secundum se vesiivit illum virtute. In hoc verbo osteniitur, quod Deus non tanlum fecit hominem possibilem ad rectitudiuem, suara ei ima- ginem conferendo', sed etiam fecit hominem rectum, ipsum ad se convertendo. Tunc enim homo rectus Rectitiidc est, quando intelligentia adaequatur summae veri- iria."^^' tati in cognoscendo , voluntas conformatur summae bonitati in diUgendo, et idm-^ms continuatur suramae potestati in operando. Hoc autem est , quando homo ad Deum converlitur ex se toto.

Primo igilur homo reclus est, cum intelli- inteuiscntiii gcutia summae veritati aequatur ; aequari aulera quari M- dico uou pcr omnimodam impletionem , sed per quandain iraitationera. Si enira veritas, ut dicit AnselrausS est rectitudo sola mente perceplibilis'), et rectitudini non potest aequari nisi rectuni ; cum intellectus noster aequatur veritati, necessario re- ctificatur. Tune autera aequatur, quando actualiter se convertit ad veritateiu. Veritas enira in actu de- finitur, quod "est adaequatio rei et intellectus ^*". Intelligentia aiUem nostra ad veritateni conversa verificatur, ac pei' hoc veritali aequatur, et duin aequatur reclitudini, rectificatur; unde "sine veri- tate nullns recte iudicat", ut dicitur in libro de Vera Religione ", et qui aspicit ad veritatem iudicat recte, secundum quod Doininus dicit Simoni, Lucae septimo: Recte iudicasti, id est recte decrevisti.

Siiuiliter horao rectificatur , dum voluntas sum- voiunias ... debet con- mae bonitati conformatur. Summa enuu bonitas esl formari bo- . . nitatt. suraina aequitas sive uistitia; tanto enim quis me- lior, quanto iustior. Sed, ut dicit Anselinus ', "iu- stitia esl rectitudo voluntatis": nihil autera confor- matur rectitudini nisi rectum. Dum ergo voluntas bonitati sumraae et aequitati conforiuatur , necessa- rio rectificatur. Tunc antem conformatur, cum ad ipsam convertitur diligendo. UndeHugo": "Scio, anima mea, quod, dum afiquid diligis, in eius si- miUtudinem transforraaris". Qui enira diligit boni- tatem rectus est. Et hoc est quod dicitur Cantico- rum prirao^: Recti diligunt te; recti enim ad tuara bonitatem sunt conversi , et tua bonitas ad eos in- clinatur. Unde anima experta clamat et dicit: Quam bonus Israel Deus his qui recto sunt corde "\ Et quia soli recti experiuntur, ideo rectos decet col- laudatio.

Nihilominus homo rectiflcatur , dum virlus vinus de- summae potestati contmuatur. "Rectura enim est nuari pote- cuius raedium non exit ab extremis"". Extrema sunt primum et ultimum, alpha et omega, prin- cipium et finis. Medium inter haec est operatio, per quam efficiens pervenit in flnera. Illa ergo virtus recta est, cuius operatio est a principio primo et ad finem ultirauin. Quoniam ergo divina virtus orania operatur'- et propter Deum, hinc est, quod rectissima est in operando. Nihil autera con- tinuatur reclo nisi rectum; cum ergo virtus no- stra sunimae potestati continuatur, absque dubio rectificatnr: et ex hoc homo non solum rectus , sed etiam rector et rex efficitur, Deuteronomii penultimo '': Et eril apud rectissimum i-ex con- gregatis principibus populi cum tribubus Israel. Hoc erit in gloria, quando virtus nostra continuabitur divinae virtuti ; tunc eriinus oranipotentes voluntalis nostrae , sicut et Deus suae, et ideo omnes reges; et ideo omnibus promittitur regnum caelorum.

Fecit igitur Deus lioraineiii rectum , dum ipsum fecit ad se conversum '. In conversione enim hominis ad Deum non tantum rectificabatur ad id quod sursum, sed etiam ad id quod deorsum. Houio enim in medio constitutus, dum factus est ad Deum conversus et subiectus, cetera sunt ei subiecta, ita quod Deus omnem veritatem creatam subiecerat eius intellectui ad diiudicandum , omnem bonitatem eius affectui ad utendum, omnem virtu- tem eius potestati ad guhernandum.

Ex lioc namque , quod intelligenlia conversa est ad divinam verilatem, vindicat sapientiam, per quam omnia diiudicat , secundum quod dicitur Sa- pientiae septimo " : Ipsa dedit mihi omnium quae sunt scientiam, ut sciam dispositionem 0}-bis ter- rarum et virtutes elementorum : initium, et con- summationem, et medietatem temporum, vicissitu- dinum permutationes et comnmtationes temporum, anni cursus et stellarum dispositiones , naturas animalium et iras hestiarum, vim ventorum et cogitationes hominum , differentias virgultorum, et virtutes radicum , cl quaecumqiie sunt absconsa et improvisa. Unde et Adam omnibus nomina im- posuit '.

Subiecit nihiiominus volunlati omnia ad uten- dum, ut possit omnia in usum et utilitatem suam convertere. Unde in Psalnio'': Omnia subiecisti sub pedibus eius. Unde Apostolus ad Deum conversis, primae ad Corinthios tertio: Omnia vestra sunt.

Subiecit etiam virtuti omnia ad guhernandum, Genesis primo'*: Subiicite eam, et dominamini piscibus maris ei volatilihus caeli.

Ista autem recta hominis conditio quantum ad superius et inferius simul tangitur in illo verbo : Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram,, et praesit" etc. — Fecit igitur Deus ho- minem rectum , dum ad se convertendo siiji eum assimilavit, et per hoc omnibus praeposuit; et sic patet recta hominis" conditio.

Et sequitur miseruhilis deviatio in hoc quod subiicitur: Et ipse se infinitis immiscuit quaestio- nibus. In quo potest notari et modus labendi , et status, in qnem cecidil. Modus labendi in his tri- Jiodua la- bus, quae dicit secundum tria, quae in peccato considerantur, et tria, quae in hoc verbo propo- nunlur. In peccato namque est aversio , est con- versio , est honorum amissio sive exspoliatio. Conversio intelligitur per iinmixtionem , aversio per fmis privationem, sed exspoliatio per quaestionem. Nam conversio {'cicM impurum ', aversio infirmum, exspoliatio mendicum: et hoc totum tangitur, cum dicitur: Immiscuit se infinitis quaestionibus.

Potest etiara notari status , in quera cecidit '. status, m Sic enrai cecidit a rectitudnie, ut perderet ipsam dit. rectitudinera , non rectitudinis aptitudinera , perderet habitura, non appetituni: quia sic amisit similitu- dinem , ut tamen pertranseat in imagine '°. Quo- niam igitur remansit appetitus sine habitu, ideo factus est horao quaerendo sollicitus. Et quia nihil creatum recompensare potest bonum amissum, cum sit infinitum, ideo appetit, quaerit et nunquam qniescit; et ideo declinando a rectitudine in/initis quaestionibus se immiscuit.

Unde inteUigentia, avertendo se a summa veri- tate ignara effecta, rannitis quaestiombus se mimi- fecia. scuit per curiositatem, Ecclesiastis octavo " : Esthomo, qui diebus et noctibus somnum non capit ocuiis, et intellexi, quod oninium operum Dei nullam possit homo invenire rationem , supple , quae finiat appeti- tum sive inquisitionem: irarao generataliara quaestio- nem, el parit novani contenlionem, et imraiscet inex- tricabileni dubilationem. Propter quod Proverbiorura vjgesirao '-: Honor est homini, qui separat se a contentionibus ; omnes autem stulti miscentur con- tumeliis. Tales sunt miseri homines, qui inlendunt fahulis et genealogiis inierminatis etc, secundura quod dicitur primae ad Timotheura prirao ". Tales miscent se contumeliis , quia, sicut dicitur secundae ad Tiraotiieam teriio, semper sunt discentes , et nuncjuam ad scientiam veritatis pervenientes.

Voluntas, discordando a sumraa bonitale egena voiumas effecta, immiscuit se infinitis quaestionibus per eon- cfa.^ * ° cupiicentiam et cupiditateni; quia, sicut dicitur Proverbiorum trigesirao " , igni^ nunquam dicit: sufficit. Uiide el manis non implebitur pecunia; sicut dicitur Ecclesiastis quinto '. Ideo semper quaerit et mendicat. Similiter concupiscentia nunquam sa- tiatur , immo Infinilis voluptatum quaestionijjus im- plicatur , Sapientiae decimo quarto ^ : Oinnia com- mixta sunt, sanguis , homiciclium, furtum, fictio, corruptio , infidelitas, lurhatio , periurium , timul- tus , bonorum Domini immemoratio , animarum inquinatio, nativitatis immutatio, nuptiarum in- constantia, inordinatio moechiae et impudicitiae. Hae sunt quaestiones infmitae, quae commixtae sunt, quibus immiscuit se liomo, dnm volunta- tem deformavit a summa bonitate.

Virtus aiitem, discontinuando se a summa po- testate facta infirma, immiscuit se infinitis quae- stionibus per instabilitatem , unde semper quaerit quietem et noa invenit. Unde Isaiae decimo nono^: Dominus immiscuit in medio Aegypti spiritum vertiginis. Isle est spiritus instabililatis, pro eo quod nihil potest stabilire. Unde liomo peccator est sicut piUvis , quem proiicit ventus a facie terrae *. Unde in Psalmo: Avertente te faciem , turbabun- tur, auferes spiritum etc, et ideo erit tanquam pidvis, quem proiicit venlus a facie terrae. Sicut igitur pulvis non potest quiescere, quamdiu est ventus vertiginis , sic nec nostra virtus stabilis per- raanere; et ideo infinita loca quaerit et mutat, et mendicat suffragia.

Immiscuit igitur se homo infmitis quaestioni- Ijus per curiositatem , dum cecidit a veritate in ignorantiam; per cupiditatem, dum cecidit a boni- tale in malitiam; per instahilitatem, dum cecidit a potestate in impotentiam. Sic igitur in verlw pro- posito notatur hominis conditio et eius deviatio; et hoc solum invenio determinatum in hoc libro. Unde iiljer iste secundus etc.