Caput 2

CAPVT. I.

Quid de PROCESSIONE SPIRITVS SANCTI ex scriptura certi habere possimus?

Locus Ioan. Xv. 26. explicatur variaeque Latinorum exceptiones ventilantur.

§. 22.

Antequam sententiam nostram de processione Spiritus Sancti exponamus, & demonstremus, primo operae pretium est, paucis perquirere, quidnam certi ex sacra scriptura habere possimus de processione Spiritus Sancti: de processione, inquam, aeterna absolute loquendo, hoc est, non quaerendo adhuc, an procedat a Filio? sed simpliciter, utrum habeamus in scriptura Spiritum Sanctum procedere, seu ortum habere suum, & suum esse derivare ab alia persona?

§. 23. Hujus quaestionis caussa est, quod, cum dixerimus superiore capite vocem processionis sumi posse etiam pro temporaria missione, potest aliquis, ut & quidam faciunt, locum illum Ioannis, Cap. xv. 26. IIνεῦμα ἀλνθέιας, ὸ παρὰ τοῦ παrρὸς ἐxπορενἐται. Spiritus veritatis, qui a Patre procedit: Intelligere de processione temporaria. Cum autem solus & unicus hic locus sit, qui expressis verbis processionis meminit: si ille nobis aut de processione temporaria dicere demonstraretur, aut saltem dubiae & incertae sententiae esset, frustra utique, imo etiam temere litem hanc faceremus. Nam (ut quod semper in rebus Theologicis prae oculis habere debemus, id in hac controversia maximc habeamus: Si quae alia sunt, hoc certe dogma vel maxime tale est, quod non nisi ex certa & clarissima Dei revelatione nobis innotescere debeat. Secus perquam obscurum & penitus ignotum manebit.

§. 24. Recole, quaeso, nunc omnia illa, quae prolixe in libro prolegomenon, de principiis sacrae Theologiae disputavimus, ostendimusque, nihil, quod est proprie theologicum, scire nos posse aliunde, quam ex verbo Dci: et considera serio, nonne hoc potissimum valet, in cognoscendo mysterio Trinitatis? Deum esse, & esse unum, humanis rationibus ostendi potest, sicut & fecimus lib. I. cap. II. & III. At vero tres in Deo esse hypostases, & earum quidem unam sine caussa, alias ex caussa, ex prima scilicet hypostasi emanare, quae mens, quod acre ingenium, & qua tandem ratione, quibus collectionibus, deductionibus, syllogismis, vel leviter conjectare nedum demonstrare valeat? Haec enim res non modo rationi humanae non occurrit ultro, sed etiam videtur adversari. Nam & unicus Deus dicitur, & tamen tres personae, & earum unaquaeque idem ipse Deus est, & una tamen ab alia oritur. Hoc a Deo nobis retectum cum audimus, succumbit mens & plane obruitur, ita nequit capere; & contendet ne aliquis ratione propria, sine Dei revelatione, rem tantam, tam creditu difficilem pervestigare?

§. 25. Quare nunquam satis mirari possum incredibilem plerorumque levitatem, qui unum alicujus Patris dictum, quod nostrae vel Latinorum sententiae favere videtur, vel proferre in adversarium, vel ab adversario prolatum audire, satis sibi ducunt, & nisi ad hoc occurrat responsio, rem esse confectam putant. At ad tam arduae quaestionis resolutionem si ex omnibus omnium aetatum Doctoribus verba clarissima & sibi consona proferrentur, & nihil tamen produceretur ex scriptura, profecto nullum momentum esset. Quaererem enim: unde rem adeo arcanam homines illi sciverint? si dixisses, illis a Deo singulis revelatum esse (quod quidem dici non potest): tum Patrum scripta nihilo sacris scripturis inferiora esse, imo ipsam esse scripturam sacram statuendum foret. Cum autem tanta levitas in unoquoque privato homine plane mirabilis sit, quis eam satis demirabitur in toto concilio Florentino, tanto scilicet hominum illustrium, tanto Doctorum (si Deo placet) conventu? Ioannes ibi rabula rem aggreditur a quodam dicto Epiphanii, tum variis tricis sese & aures concilii excarnificans, illabitur in BASILIVM, non sponte sed vento delatus. Locus Basilii mirum in modum vexatur, multas Ioannes offucias exspuit, multa garrit, quae nec ad rem faciunt, nec vel grammaticum sensum habent: frustra ad scripturam contendit EPHESIVS & ad alios ex ordine Patres: non dimittit Basilium Ioannes: & in hoc jurgio totum annum sedetur; Ut ad nihil aliud, nisi ad judicandum Basilium sacro sancta illa synodus convenisse videatur. Quis stupor, per Deum immortalem Non fuit in tanto concursu Episcoporum (si Marcum excipias) qui exclamaret, admoneretque synodum, gravem quaestionem esse, ex scriptura, vel saltem ex consensu omnium Patrum, non ex unius Basilii loco uno, eoque de corruptela suspecto, resolvi oportere. Secus, frustra tempus abire, Graecos praesertim longa maria emensos, patriam in rebus dubiis reliquisse. Ego quidom mitratos illos homines, dum ita sedebant, non ausim dicere, num vigilarent, num viderent? Nimirum erat jam tunc misera scripturae oblivio, & crassa theologicarum rationum ignorantia: & haec est omnium malorum princeps caussa. Sed ad rem veniamus.

§. 26.

Ut ergo eo, quo par est, litem istam decidamus modo, duo hic a nobis praestanda sunt: Primo, esse in sacra scriptura testimonium de aeterna Spiritus Sancti processione. Secundo, esse in scriptura Spiritum sanctum procedere a Patre, non dici procedere etiam ex Filio. Locus ad primum & secundum definiendum (licet secundum aliunde etiam decidetur) hic unicus est apud Sanctu Ioannem xv. 26. Oταν dε ελθν ο παρακλντος, ον εγο πεμνbο υμιν παρα του πατρoς, (το πνευμα τnς αAnδειας, o παρα τα πατρος εκπορενεται) εκενος μαρrvρνσεὶ περι eμα. Cum autem veniet Paracletus, quem ego mittam vohis a Patre, Spiritus veritatis, qui a Patre procedit, ille testimonium perhibebit de me. Hic verbo eκπορενεσθαι procedendi temporariam missionem intelligi quidam contenderunt, ut IANSENIVS & ARIAS Montanus apud Cornclium a Lapide in hunc locum. Et fateor ex sola hac voce procedit non posse probari, sermonem hic esse de aeterna processione, cum vox talis, non video, cur non possit accipi etiam pro adventu Spiritus Sancti temporario. Nec latina tantum vox procedo, verum etiam graeca ἐxπορευομαι (quae egredi seu exire significat, & magis ortum videtur exprimere; unde magis proprie in sua versione reddidit verbum hoc Theodorus Beza per verbum latinum emanat. etiam, inquam, graeca magis propria vox se sola, ut vox tantum est, non potest esse aeternae processionis index. Nam pari voce utitur Christus de suo temporario adventu: Ioan. XVI. 25. Etmθον παρα του πατοος, και ελνλυθα eς τον κοσμον. Exivi a Patre & veni in mundum. Nihilominus tamen dicimus, Christum indicare hic verbo PROCEDENDI aeternam Spiritus Sancti processionem, quod quidem non ex solo tali verbo constat, uti jam diximus, sed ex hisce rationibus ipsi textui adhaerentibus colligitur.

§ 27.

1. Primo siquidem ex scopo Servatoris apparet: cum enim ait coram discipulis de suo ad Patrem reditu futuro, ne illos quasi deserendos consternaret, solatur promissione Spiritus Sancti post ipsius ascensionem mittendi, & venturi in Apostolos. Et hoc inculcare illis volens, aliquoties dicit: Ioan. XIV. 16. & 26. item XVI. 7. & 13. Et item in loco, quem explicamus. Quo autem certior & major ex promissione Spiritus Sancti essct illis consolatio, non loquitur fere nudo nomine Spiritus de spiritu sancto, sed nunc eum Paracletum vocat, nunc spiritum veritatis, nunc de suo, quae annunciaturus est, accepturum dicit: Ostendit nimirum, quis & quantus sit ille Spiritus, ex cujus adventu maximum solatium exspectare Apostolos jubet. Inter alia ergo ad describendam Spiritus Sancti majestatem apposita documenta, hoc etiam pronunciat: τo πνaυμα Tης αAnθειας, οπαοα του πατοος εκποοενεταὶ. Spiritus veritatis, qui a Patre procedit. Multum enim ad consolationis certitudinem faciebat, indicare, unde, a qua caussa ortum suum, & suum esse habeat Spiritus ille?

2. Deinde, quod non loquatur hic de missione temporaria, patet, quia & alias dixit illum mittendum, & in his ipsis verbis ajebat: quem ego mittam vobis a Patre; & esset Tαυτολογία, si per procedit intelligeretur mittitur. Quae enim haec esset loquendi ratio, id ipsum in singulis verbis iterare nec verborum structura hoc patitur. Nam potius dixisset: cum venerit Spiritus, quem ego mittam a Patre, ille de me testimonium perhibebit: hic est ille, qui a Patre mittitur; quemadmodum ille ipse Evangelista Cap. I. 1. ubi dixit: In principio erat verbum, & verbum erat apud Deum, repetiturus id ipsum, ita effert versu 2. hic erat a principio apud Deum.

3. Sed structura & contextus nostri loci plane clamat, quid velit indicare Dominus? cum enim dixit: cum autem venerit Spiritus, quem ego mittam vobis a Patre; subsistit, & parenthesi facta ait: Spiritus veritatis, qui a Patre procedit: Repetit nomen Spiritus, sed jam ornatius, & processionem subjunxit. Et ipsa ergo nominis repetitio non missionem, verum aeternam processionem indigitat; aliud enim quidpiam a sermone fluente inducit, ac si dixisset: at ut sciatis, quisnam ille est Spiritus, quem mittere polliceor: ille spiritus est, qui veritatis est spiritus, qui a Patre procedit; & ipsa item parentheseos natura id ipsum ostendit. Nam parenthesis semper quidpiam diversum habet a verbis, quae interrumpit, & quibus includitur. Quid vero opus esset verba interrumpere, si nihil ab ipsis diversum dicere voluisset.

4. Denique multum huc facit, quod verbum procedendi in tempore praesenti positum sit: at verbum missionis in textu continuo futuri temporis est. Quae locutio, si hic procedere idem sit, quod mitti, coacta & insolens esset; praesertim cum & de Patre Spiritum Sanctum mittente dicens Christus, pariter in futuro verbum mittendi expresserit, Ioan. xIv. 16. Ego rogabo Patrem, & alium paracletum dabit vobis. Et ibidem v. 26. Paracle. tus autem ille, Spiritus Sanctus, quem mittet Pater in nomine meo: Sed & verbum praesentis temporis valde idoneum est ad rem acternam, perpetuam & immutabilem exprimendam, quemadmodum notavimus lib. superiore de illo textu: antequam Abrabam fieret, ego sum. Ioh. VIII. 58. Vides, ut & scopus dicti, & structura orationis, & verbi dcclinatio singularis, & rerum diversitas mire secum conspirent; alioquin omnia frustra essent.

§. 28. Accedit omnium veterum consensus. qui aeternam Spiritus Sancti procesfionem non aliunde, nisi ex hisce Christi verbis didicerunt: quorum testimonia suo deinde loco videbimus. Unum hic commemorare placet. Temporibus Apostolorum floruit Philosophus eruditione & impietate percelebris LVCIANVS Samosatensis. Hunc aiunt christianum factum, & Pauli Apostoli discipulum fuisse, tum apostatam & atheum effectum. Certe illi dogmata Christianorum nota erant. Hic ergo sugillans & irridens mysterium Trinitatis in Dialogo, quem inscripsit: Piλοπατοις, ad quaerentem quendam: Per quem igitur tandem tibi jurabo? haec regerit verba: Per Deum alte regnantem, magnum, aethereum, atque aeternum: Filium Patris, Spiritum ex Patre procedentem, unum ex tribus, ex uno tria: haec tu Iovem habe, hunc existima Deum. Ex quibus verbis apparet, quomodo tunc praedicabatur de Spiritu Sancto, procedere scilicet illum ex Patre (quod etiam contra Latinos infra citabimus) processione procul dubio aeterna; ponitur enim pro nota indicativa; & certe hoc illi didicerunt ex nunc explicatis Christi verbis.

§. 29. Consideremus jam secundam, quae quidem hujus controversiae caput est, quaestionem: A quo scilicet procedat Spiriius Sanctus? a Patre ne, an a Filio, an etiam ab utroque? a Patre eum procedere, nunc quidem nemo dubitat. Clara enim Christi verba sunt: qui a Patre procedit: a Filio autem procederc illum pernegamus: certe nihil ego tale vel verbis expressis, vel per bonam consequentiam ex scriptura elici posse video. De aliis scripturae locis infra agemus. Nunc de praesenti quaedam dicenda sunt. Et in hoc quidem loco non dicitur Spiritus Sanctus a Filio procedere, nec, credo, Latini ipsi hoc negabunt. Nam quibus illi oculis legent hic Filioque, quod non est scriptum, nec ab ipsismet Evangelio insertum? Licet non desint tam inepti apud eos, ut omnino hic non tantum a Patre, verum etiam a Filio Spiritum Sanctum procedere affirmari contendant. Quia, inquiunt, Filius idem Deus est cum Patre, & Filius in Patre, & Pater in Filio: ergo cum dicitur Spiritus sanctus a Patre procedere, simul dicitur procedere a Filio. Egregia sane argutatio, & Franciscano cothurno digna Hoc enim pacto & Spiritum esse Filium, & Patrem genitum esse & Filium generare probabitur. Est ergo Filius idem cum Patre ratione naturae, non hypostaseos, & est in Patre Filius, & in Filio Pater, arcano quodam & ineffabili complexu, non per identitatem hypostasecn; alioqui Sabellio nomen dabimus. His igitur relictis:

Dico, insuper ex hoc loco saltem negative, bene tamen probari, Spiritum Sanctum a Filio non procedere. Nam cur, quaeso, Filius se ipsum in processionc Spiritus Sancti subticuit? Docere voluit, quis esset Spiritus ille, describere ipsum, & ejus ortum ex caussa propria explicare; idque ad confirmandos Apostolorum animos intendebat. Cur ergo non integram rem dixit? Et unicus hic locus est, ex quo proprie, verbis expressis, ortus Spiritus Sancti debuit orbi innotescere. Quae igitur caussa fuit alterius productoris occultandi? Perpende vero, quaeso, textum: ait se missurum, & quidem a Patre: in missione, Patris & sui meminit, se Patri conjungit, & quidem hoc in loco se ponit principaliter; tum subdit de processione, & jam solum Patrem indicat, se ipsum non admiscet: plane itaque se ipsum excludit. Ita nervum hunc observavit & doctissimus MARCVS Ephesinus Florentiae sessione XXIII. Cur enim, inquit, Dominus facta sui mentione adeo propinqua, & missionem Spiritus sibi & Patri adscribens, non dixit etiam, de processione loquens, qui a nobis procedit: ita enim dixisset, si suam etiam esse nosset processionem. Ad quod quidem EPHESII quaesitum & argumentum nihil ab Ioanne illo declamatore, nihil ab ullo alio ibi responsum est: nihil, inquam, nec bene, nec male, sed prorsus nihil.

§. 30.

Quid vero alii in hanc rem meditati sint, videamus: nam si ingeniosi homines non potuisse ad hoc aptas reperire responsiones deprehendentur, stabit utique, quin imo solidius confirmabitur argumentum nostrum.

§. 31. Primum igitur AVCVSTINVS Marloratus Calvinista, celeberrimi in novum Testamentum Commentarii compilator, dum venit ad hunc locum, frivolam Graecorum argumentationem appellat, & rationem, cur Patris solius in productione Spiritus Sancti Christus meminit, in haec verba reddit: Patrem enim suo more Christus hic nominat, ut ad divinitatis suae intuitum attolat oculos nostros: Et ecce jam primum nihil: primum enim, cur in missione Spir itus Sancti conjungit se ipsum Christus cum Patre, in productione autem minime? Haec enim erat nostra integra interrogatio. Deinde, si ex aliis scripturae locis haberemus processionem Spiritus Sancti a Filio etiam repetitam: utcunque haec valeret responsio. Atquia unicus hic Locus est rei nostrae proprius; nam aliunde per consequentiam, sed tamen male (ut infra patebit) dogma suum elicere Latini satagunt: Ideo nullius momenti est haec responsio. Denique, quamcunque ob caussam nomen suum suppresserit Christus, suppressit tamen. Unde ergo Latini sciunt, quod ille non dixit? alia enim scripturae dicta nihil tale suadere demonstrabimus.

§. 32. CORNELIVS vero a Lapide tres excogitavit rationes: comment. in hunc locum. DQuia Pater est primum principium Spirationis. 2 Quia Christus humilitatis gratia ita dixit. 3) Quia non apte subderet: ille testimonium perhibebit de me, si dixisset prius Spiritum Sanctum a se quoque procedere; nam testis, qui ab aliquo procedit, si de eo testatur, de fide suspectus esse solet. Haec ille. Sed vana omnia. RESP. Ad primum: Quae ratio, quod primum Pater sit principium, ideo Filius subticendus est, qui scilicet est secundum principium Spiritus Sancti, ut ipsis placet? aut si quid valet haec ratio, cur ergo illa non obstat Latinis, quo minus dicant Spiritum Sanctum a Patre Filioque procedere? Obiter vero hic nota Latinos Patrem & Filium non dicere duo esse principia Spiritus Sancti, sed unicum idemque: Cornelius vero hic ait: esse principium primum Patrem, ergo est & secundum. At primum & secundum sunt duo, si duo numerare scimus, & non sumus Thracis stupidiores. Ad Secundum: Si humilitatis gratia tacet de se in productione Spiritus Sancti Christus, cur ergo non tacet in missione? Deinde ibi de sua gloria, & quis, & quantus sit ipse, Christus praedicat: ait enim Spiritum Sanctum testem suum fore. Tertia ratio praeterquam quod Christum facit de auctoritate sua dubitantem, est etiam plane ridicula: nam ob eandem cautionem non debuit Christus dicere se missurum Spiritum Sanctus nec dicere eum procedere a Patre suo: tam proxima enim cognatio fidem testium apud homines elevat. Cur item subjunxit Christus: Et vos testimonium perhibebitis, quia ab initio mecum estis? Quid, quod Christus semct ipsum de se testem exhibeat. Ioan. VIII. 14. Quod vero dixerat. Ioan. V. 31. Si ego testificor de me ipso, testimonium meum verum non est: hoc protulit per concessionem ad satisfaciendum judaeorum pertinaciae, de quo jam supra vidimus. Vanus ergo est Cornelius.

§. 33. BELLARMINVS lib. II. de Christo cap. 27. idem dicit, quod Cornelius in prima ratione: ait tamen se id dicere cum Augustino lib. 111. contra Maximinum cap. XIV. Sed ut aliis in pluribus locis Augustinum foede corruperunt Latini, ut suo loco palam fiet, ita & hunc textum corruptum esse ipsa inserta, & male cohaerentia verba ultro produnt, quod sagaci lectori patet. Bellarminus autem aut per transennam inspexit, nec advertit, aut quod advertit, dissimulavit.

§. 34. Excipit vero BELLARMINVS, non excludi hic Filium, licet non nominatur, & probat hoc similibus textibus, in quibus aliquid agere Pater dicitur, nec tamen excluditur Filius, vel Filius agere dicitur, nec tamen excluditur per hoc Spiritus Sancts aut Pater; praesertim ex illo Christi dicto argutatur: Nemo novit Patrem, nisi Filius cet. Unde cum ANSELMO infert, etiamsi esset dictum non ex alio, nisi ex solo Patre Spiritum Sanctu procedere, adhuc tamen ab ejus productione non excludendum Filium futurum fuisse. RESP. 1 Neque nos dicimus excludi Filium in hoc loco per solam propositionem: Qui a Patre procedit: sed per alia ipsi adhaerentia adjuncta, quae in loci explicatione adnotavimus: praeterea per hoc, quod unus hic locus sit de processione Spiritus Sancti in quo tamen processio a Filio non repetitur. 2.) Si hic Filius non excluditur, tum etiam ubi dicitur Filius a Patre genitus esse, non excluditur Spiritus Sanctus adeoque & a Spiritu Sanctus Filium ab aeterno natum esse dicemus. 3.) Si quis vero ita diceret, quid ei respondisset Ballarminus? quid quid dixisset, vim sui argumenti enervasset. In adductis a Bellarmino locis, quia certum est excludi solas creaturas; nam sermo ibi est de attributis toti Trinitati communibus: ideo particulae exclusivae personam, quae subticetur, non excludunt. At vero hic sermo est de actionibus personalibus, ergo si talis adhiberetur particula, exclusiva nimirum, utique non ad creaturas, sed ad hypostases alias spectaret, easque adeo excluderet. Cum ergo multum probare voluit Bellarminus (quod & alii ipsum forte secuti vulgo jactitant) nihil probavit. Porro si ex aliis locis clare nobis probare suum dogma non potuerint Latini, iste utique locus pro Exclusivo habendus est: nam quomodo scimus nos solum Patrem non esse ex principio, solum Filium esse genitum, non Spiritum Sanctum: ex solo Patre genitum esse Filium, non item ex Spiritu Sancto: solum item Filium incarnatum esse, non Patrem, non Spiritum Sanctum? cum loci scripturae, in quibus haec mysteria continentur, non habent particulas exclusivas. Nempe quia aliunde aliud affirmare non possumus, isti ideo loci per se nec negativi nec exclusivi, & pro negativis & pro exclusivis habentur: ita & de isto loco dicendum est: qui tamen & in se ipso habet vim excludendi, ut supra observavimus, & plane exclusivus esse ostendetur, quando argumenta Latinorum ex scripturis petita diluemus. Nunc jam ad Vetustatis testimonia transeamus.