Capitulo 28

§. 28.

¶La 4a causa de aqueste derecho es para punir e castigar y hazer venganca de las dichas injurias, offensas y males y daños, que de los españoles, contra derecho natural y divino y humano an rescebido. / los quales son juezes competentes para ello. Possunt enim animadvertere in facinorosos homines et corruptores suarum rerum publicarum internos, id est cives suos, et externos, id est alterius gentis. /

¶Pruévase porque eran y son reynos y pueblos o comunidades y reyes libres, no recognoscientes superior de derecho, como se provó en el 6o Principio. §. 9.

¶Pues, a todo reyno y comunidad y rey libre pertenece de derecho natural y humano y divino repeler y prohibir todo aquello que es nocivo y corruptivo de su ser político, según parece arriba en la probación desta 2a conclusión, y esto se haze puniendo y haziendo venganza de las injurias y offensas y daños que los malos hombres cometen contra las tales repúblicas. / Pues, los españoles han sido corruptores y destruidores de aquellos reynos y comunidades repúblicas y de todo el ser que tenían político en ello, han cometido gravíssimas injurias y offensas y daños contra aquellas repúblicas, como el mundo todo lo ratifica / Luego, los reynos y repúblicas y comunidades, y los reyes y Señores a quien están cometidas, pertenece de derecho natural humano y divino castigarlos y hazer venganza dellos, y así sus son juezes competentes.

¶Todo esto se prueva por la virtud vindicativa, la qual tiene dos actos: el primero y principal es castigar y hazer venganza de las injurias ya rescebidas. El segundo, la defensión y propulsión de las que se pueden rescebir. Unde Tullius, in Rhetorica, ait quod "vindicatio est per quam vis aut injuria et omnino quicquid obscurum est," idest ignominiosum, "defendendo aut ulciscendo propulsatur." Hic actus secundus quidem spectat etiam ad quamlibet personam privatam, scilicet defensio sui et suorum, ut ex Paulo superius jam patet. Primus autem (scilicet) vindicatio vel ultio injuriarum vi receptarum est proprius et solius vel totius comunitatis vel illius cui cura comunitatis ab ipsa comunitate fuit comissa quia ille aliquid facit cujus autoritate fit: [vide] Dionisium, 12 cap. Celestis hierarchiae. Et hic in persona publica in potestate constituta, id est, totam co munitatem representans vel sius vices gerens. Habens que totam comunitatis potestatem aut jurisdictionem. Cuius ratio est: quia agere vel ordinare aliquid ad bonum publicum pertinet ad justitiam legalem utentem conmutativa justitia: dum equale debitum alicui quam quantitatem reddit propter bonum commune: et per consequens ad comunitatem vel ad personam publicam. Itaque et ex parte subjecti, et ex parte qualitatis debiti, apparet quod vindicatio non est virtus in singulari persona: sed in publica justitia, enim legalis non spectat ad personam singularem: sed ad publicam personam. quia facere bonum debitum in ordinem ad comunitatem: et vitare malum oppositum pertinet ad justitiam generalem sive legalem: et pertinet ad totam comunitatem vel personam publicam. Itaque una de actionibus vel effectibus legis es punitio malefactorum, ut in Decretis patet, 3 Dist., c. fin. et est Isidori, 2 Ethimologiarum; et S. Thomas, 1.2 q.9 a.2 corp., sed condere legem pertinet ad comunitatem vel ad illum cui comunitatis cura conservande comunitatis, comittitur. Ergo. Et punitio vel ultio male factorum ad comunitatem vel ad illius vices gerentem spectare non est dubium.

¶Et confirmantur predicta per S. Thomas, 2.2 q.40 a.1 corp., ubi dicit quod quia cura reipublice comissa est principibus; ad eos pertinet rem publicam civitatis vel regni seu provintie sibi subdite tueri. Et sic licite defendunt eam materiali gladio contra interiores quidem per turbadores dum malefactores puniunt, secundum illud Ad romanos 13: "Non sine causa gladium portat. Minister enim Dei est: vindex in iram ei qui male agit. Ita etiam gladio bellico ad eos pertinet rem publicam tueri ab exterioribus hostibus»" Hec ille. Et de virtute vindicationis, vide que idem S. Doctor docet, 2.2, q. 108, per totum.

Cum igitur comunitates ille seu populi liberi fuerint et sint, et eorum principes et domini quibus cura eorum fuerit abipsis comunitatibus et seculis retroactis comissa: potuerint et possint leges condere utpote habentes omnimodam potestatem et jurisdictionem, merum mixtum imperium de jure nature et gentium incumbatque illis cogere et ordinare quicquid ad honum comune et ad malum vitandum convenerit, tuerique ab hostibus et corruptoribus easdem respublicas: et Hispani sint eis tan acerrimi hostes et delectores seu extirpatores illarum gentium, et innumerarum communitatum quas tot millia injuriarum, cedibus, stragibus, tormentis, spoliationibus, servitute et damnis non reparabilibus affecerunt, sequitur posse ac debere in eos animadvertere bellic gladio eoque ulcisci omnes injurias et damna que ab eis sunt perpesse, delinquentes et facinorosos et perniciosos ipsos morte, captivitate, spoliatione ac expulsione a patria et regnis alienis que tyrannice occupa runt, puniendo. Quinimo dato etiam quod nationes ille recognovissent regem nostrum in superiorem quod est falsum, ut Principio. 6. probavimus. Ad huc licitum esset atque fuisset eis bellum movere contra hispanos hostes suos et jam ludices vel gubernatores aut officiales regis, eosque occidere atque de terris et regnis suis expellere ac de damnis et injuris sibi jusdicere per bellum vel quomodo libet potuerint. Probatur hoc: quia nunquam in terra illa sicut nec in aliis Indiarum partibus fuit eis administrata justitia: sed ipsi gubernatores et judices Regis nostri fuerunt magis pernitiosi et injusti magis magisque nocivi quinimo crudeliores tyrani et quorum ambitione et cupiditate gentes India rum perierunt pereuntque quotidie. Ubicunque autem et quotiens justi judicis copia non habetur vel de jure quia sunt populi liberi, vel de facto, quia superior non facit vel negat, et non vult vel dissimulat vel negligit facere justitiam quod perinde est ac si nullus esset quia non esse et inutile esse ad paria judicatur ut in cap. 2, De translatione prelatorum vel si necessitas inminens locum non dat iudicem adeundi propter periculum in mora, nec haberi potest recursus ad regem vel superiorem: aut alias neces necessitas urget aut etiam ubi iura presumptuosa temeritate calcantur per potentiam in justitiam facientis seu injuriam et gravamem irrogantis et breviter bicunque justitia tuta esse non potest: licitum est cuicunque vel quibuscunque cuius vel quorum interest, etiam recognoscentibus superiorem, propria autoritate arma sumere ac bellum scilicet defensionis indicere. Quia tunc non facit ipse vel illi, sed lex naturalis cuius autoritate faciunt. Unde contra errantem a clave justitie, nullum est remedium nisi manus armata, ut bene decit Baldus in L. data opera, Codex, De bis qui accusare non possunt, penult. colum. et allegat L. ut vim, ff., De Justitia et jure et in L. si quis ad se, Codex, Ad legem Juliam et vi publica. Et hec est materia larga que principaliter tractatur in L. probibitum, Codex, De jure fisci., Lib. 10, ubi vide Bartholum, etc.

¶Habent igitur ius validissimum gentes ille cum suis et sine suis regibus et dominis naturalibus indicendi bellum contra hispanos ratione ulciscendi eorum crimina et quidem gravissima in eas comissa.

¶Habent etiam justum bellum 5o contra ipsos causa necessitatis ut pax et salus libertas et vita multorum acquiratur vel defendatur etc. Que causa in aliis includitur vel ipsa omnes in se prefa ctas causas comprehendit et per se est clara: idcirco de ipsa non amplius.

¶Patet igitur heredes regis Athabalibe et alios Reges et dominos omnesque gentes et populos illorum regnorum del Perú habuisse pinguissimum jus bellum indicendi hispanis quinque de causis, (scilicet) causa defenssionis: causa cohertionis, sive propulsa tionis malorum hominum, causa recuperationis rerum raptarum vel recompensationis lesionum vel damnorum que illis sunt vel causa ultionis injuriarum, causa denique necessitatis ut pax et libertas acquiratur vel defendatur, etc. [PARS SECUNDA DE LA CONCLUSION 2a A LA 1a DUDA]

¶Dicitur in conclusione et sic pars secunda, habuisse bellum justum contra omnes hispanos probatur: tum primo quia de omnibus hispanis qui in terris illis habitant et ad ipsas quotidie advolant experientiam longuissiman ille gentes universe totius illius orbis habent nihil intendere nisi sibi subijcere illas per bellos, strages, et hominum occisiones et inducere sub ferreo eorum jugo et teterrimo servitutem in quibusdem perimunt universas et certo sciunt maximas provintias et regna plenissima ante mortalibus suis nephariis scleribus perperan evacuasse. Tum 2o quia licet aliquis hispanus non vadat tali proposito, (quod tribuendum est magno miraculo) nec in veritate intulerit eis aliquod malum, tamen quia tales paucissimi: sunt non culpabiles: vehemens et justa est presumptio contra eos et universos et ideo sententia bellice iustitie non tenetur disctere an aliqui vel aliqua pars reipublice, sibi hostis injuste: innocens sit, eo quod presumitur tota hostis et totam habet prohoste et propterea totam damnat et diripit. Et de hoc mul multa diximus alibi, et tractant doctores: ideo quere alibi. /