Caput 4

¶ De tertio impedimento voluntarii: scilicet de ignorantia. Cap. iiii.

Estat tractare de tertio quod inuoluntarium causat & est ignorantia. & in isto utertio est tota difficultas. Queritur igitur vtrum ignorantia causet inuolum tarium. Videtur quod non / nam inuoluntarium veniam meretur. vt dicit Damascenus. sed quod fit per ignorantiam non meretur excusationem secundum illam prime ad corinth. xiiii. Si quis ignorat ignorabitur. ergo ignorantia non causat inuoluntarium.

¶ In oppositum tamen est Arist. tertio ethi. capid est quod inuoluntarium quoddam est per ignorantiam

¶ Pro solutione primo videndum est qualiter ignorantia impediat voluntarium.

¶ Secundo an ignoram tia sit peccatum.

¶ Tertio an qualibet ignorantia excuset a peccato.

¶ Pro primi expeditione notandum quod ignorantia capitur dupliciter: vt etiam dicit Arist. secundo priorum. Vnomodopr ignorantia pure negationis. & talis est pura carentia seu priuatio scnine siue nescientia non ponens assensum nec dissensum: sed negat solum scientiam. Alia est ignorantia praue dispoionis quam nihil aliqdem estquam assensus erroneus siue assensus falsi vrdissensus veri quo intellectus iudicat aliter ese inre quam sit vt dissentio quod est befaciendum / ludico quod est mentiendum pro saluanda vita proximi / talis assensus est erroneus & contrarius scunine / & hic capitur scunina large pro quolibet assensu vero. Aduerte etiam quod in ignorantia duo considerantur: vnum ex parte intellectus & est carentia veri iudicii vfassensus erroneus. Aliud ex parte voluntatis & est volitio quam quis vult ignorare. vrnegligentia. cum eim voluntas sit regina in regno anime & impearatrix imperans aliis potentiis contingit aliquando ignorare & hoc voluntate imperante ignorantiam. ita quod vult ignorare. aliquando etiam contigit ignorare vuluntate non hanente illam volitionem impatiuam sed hebente omissionem volitionis quam debe¬ ret imperare aliis potentiis inferioribus vt ad. discerent. Et vtraque istarum scilicet pure negationis & praue dispositionis est duplex. Quedam speculatiua quam si sit praue disponis nihil aliud est quam dissensus alicuius veri speculatiui vTassensus sui contrarii. vt assensus quod triangulus non habet tres angulos equaeles duobus rectis: sed ignorantia pure negationis speculatiua est nesciam alicuius veri speculatiui vt rusticus nesciens mstas propotiees speculatiuas hent ignorant iam pure negationis speculatiuam: sed de istis nihil ad propositum: quia nihil faciunt iste ad mores nisi in materia fidei. Alia est ignorantia praue dispoisois & est pure negationis practica / & estdissensus propotsois practice vel priuatio assensus propotsis practice vere vt sortes non assentit sed remanet dubius an sit furandum / talis dur hare ignorantiam pure negationis practicam Et quiodo nria quaerit de vtraque an videlicet tam ignorantia praue dispositionis quam pure negationis propositionis practice causet inuoluntarium Notandum est praeterea quod practicum capitur dupliciter. vnomodo formaliter & nihil aliq est quam ormo dictans vl significans de operatione. vt ista propositio non est furandum significat formaliter & absolute de operatione. Secundomodo dicitur practicum virtualiter quia quamuis illa propote sit formaliter & absolute speculatiua ex ea tamen in consequentia sequitur aliquam practica / vt ista propoties: iste est benefactor meus / est pure speculatiua formaliter: ex ea tamen sequitur ista practica / isti benefactori benefaciendum est. Similiter ista est speculatiua / iste non est hostis: ex ea tamen sequitur ista practica iste non est occidendus. regulariter ignorantia excusans a peccato est alicuius speculatiui quod speculatiuum est virtualiter practicum andes in consequentia / id est certa cognita ad aliquod practicum inferendum vt ignorantia quam sortes credit hanc esse suam est pure speculatiua formaliter: sed virtualiter practica: quia ex illa infertur quod non est a sorte cognoscenda. & quiodo est de illa ignorantia quam est pure vel virtualiter practica / & non de illa intelligitur quam nec est practica formalir nec virtualitur. Aduerte quod ignorantia vt dicit. S. tho. qu. vi. ar. viii. cau¬ sat inuoluntarium propter ea quod priuat cognitionem quam praexigitur ad voluntarium. Non tam en quelibet ignorantia huiusmodi cognitionem priuat: & ideo sciendum quod ignoram tia triplicitr se hent ad actum voluntatis. Vnomon concomitanter. Aliomon consequer. Tertiomon anece denter. Concomitanter quodem quando ignorantia est deeo quod agitur tum etiam si sciretur nihilominus ageretur: talis ignorantia non inducit ad volendum vt hoc fiat sed accidit siml esse aliquid factum & ignoratum: vt cum aliquis vellet occidere hostem: sed ignorans occidit eum putans occidere feram. Et dicit. S. Tho. quod talis non causat inuoluntarium & hoc expresse habet Aristo. in tertio ethico. quia non causat aliquit quod sit repugnans voluntati: sed bene causat non voluntarium quia non praest esse actu volitum quod ignoratum est / & secundum eum talis ignorantia non excusat a peccato & sic occidens hominem cum tali ignorantia putans occidere feram peccat mortaliter.

¶ Sed hoc videtur mihi multum difficile. & arguitur sic. Si esset alius hodo ab inimico puta amicus interficiendo illum non peccaret iget. Patet antes. si esset alius hoo puta amicus & sciret illum esse / non occideret & ignorat inuincibiliter esse hominem & habet omnem actum & omnemn omissionem quam tunc tenetur hatme. quod autem ille sit sortes vel plato non est in sua potestate tunc scire: ergo inuincibiliter ignorat esse hominem / ergo excusatur a toco cum nunc non habeat interiorem actum malum & videtur mihi quod in tali casu volendo occidere hanc rem quam credit inuincibiliter esse feram dato quod sit hodo non peccat. Et dato quod haberet volitionem formalem quam vellet occidere inimicum: talis volitio non imperaret illam exteriorem opationem: ergo imperatur ab ista: volo occiderr hanc feram: & illa volitio imperans non est peccatum. od patet sic. quando si esset peccatum. ergo contra aliquod dictamem practicum prudenciale quod actuinest vel saltem deberet inesse / non habet tunc istud dictamem practicum hoc non est occidendum neque tenetur hate cum sit ei impossibile. quia credit inuincibiliter hoc non esse hominem: ergo non tenetur iudicare hoc non esse occidendum: ergo non facit contra aliquod dictamem practicum quod insit vel debeat inesse / & non habet aliquem actum inte¬ riorem malum: & sic videtur mihi quod si sit simplrcierignorantia inui cibilis excusatur a peccato. quia nulli dictamini quod debet in esse illa operatio est difformis. Consequenter autem se habet ignorantia ad voluntatem inquantum ipsa ignorantia est voluntaria. & hoc dupliciter. vnomodn quia actus voluntatis fertur in ignorantiam sicut cum quis ignorare vult: vel vt excusationem in peccatis habeat / vel vt non retardetur a peccando / secunduum illd lo. xxii. scninam viarum tuarum nolumus. & hec datr ignorantia affectata quam formaliter est libera cum sit foriaicite volita. Alimo dctur ignorantia virtualiter voluntaria eius quod quis praet scire & debet neque considerat actu quod considerare praest & debet: quam est ignorantia male electionis vlex passione vel ex hbintu pueniens / vt cum aliquis notitiam quam debet hate non curat acqurere: quia adiscereest ei penosum: talis dicitur virtualiter libera & voluntaria: & sic aliquando sine operatione est voluntarium non formaliter sed virtualicict: & iste due ignorantie quamuis se habeant antecedenter ad aliquam operationem puta ad eam quam fit ex ignorantia: se habent tamen consequenter ad aliam operationem scilicet ad operationem voluntatis vrsal tem ad omissionem alicuius operationis. Alia est ignorantia quam se habet antecedenter ad omnem operationem voluntatis non solum ad eam quam fit ex ea sed ad quancunque aliam. & est illa que non est volita nec potuisset habere oppositam scientiam faciendo illud quod tenetur & obligatur facere: & tamen est causa volem di quod non vellet alias: & talis dicitur inuincibilis precedens quemcunque actum voluntatis: quia nullus actus voluntatis nec positiuus nec negatiuus est causa huius ignorantie: sicut cum aliquis ignorat aliquam circunstantiam actus quam non tenebatur scire.

¶ lterum aduerte quod potest distinguiignorantia quo libet predictorum modorum accepta in ordine ad obiectum / id est ad id quod ignoratur. & tunc distinguitur in ignorantiam iuris & facti. lgnorantia iuris est multiplex. quame dam iuris pure naturalis. vt ignorantia mandatorum decalogi: vt si quis ignoraret non esse mechandum vel crederet. quod est mechandum: tale iuditium est ignorantia iuris naturalis: & raro reperitur talis nisi in omnino vitiosis & pruersis.

¶ Alia est iuris positiuidiuini vt si quis crederet quod non esset obligatus ad sacramenta ecclesiastica. lus enim positiuum diuinum dicitur quod est institutum ex temporea christo legislatore &c. Alia est ignorantia iuris positiui humani vt si quis ignoraret constitutiones & decreta summorum potetificum & inperatorum leges. Sed ignorantia facti est quando habita scientia iuris ignoratur quedam circunstantia ration ne cuius ignoratur tale obiectum esse iure prohibitum vt iacob cognoscendo lyam habuit ignorantiam facti: nam bene sciebat istud ius quod non est adulterandum: sed circa illam mulierem habuit ignorantiam alicuius circunstantie ratione cuius ignorabat tale obiectum esse prohibitum. Et vtraque istarum ignorantiarum siue iuris siue sacti est duplex. Quedam vincibilis altera inuincibilis.

¶ Pro cuius declaratione nota / quod non dicitur inuincibilis quod taliterignorans non possit illam vincere & oppositam scientiam acquirere. Nec propter hoc praecise dicitur inuincibilis / quia ignorans facst omneillud quod tenetur facere vt vincat. quod sic probatur. nam si aliquis iudeus existens in alia ciuitate vouisset adire hierusalem in die penthecostes & omisisset ire / talis ignorabat inuincibiliter quod erat baptisandus & non tenebatur pro illa die baptisari / nec omittendo baptisari peccasset & tamen si fecisset omne illud ad quod cenebatur puta si adiisset hierusalemim talidie sciuisset seesse baptisandum & vicisset illam ignorantiam sed dicitur inuincibilis quia adhibendo omnendiligentiam quam precise tenetur ad illum effectum non potest vincere. in casu autest posito non tenebatur sortes iudeus in die penthecostes adire hierusdlem vt cognosceret se esse baptisandum. per oppositum dicitur vincibilis &c.

¶ Vltra videndum est in quibus potest reperiri ignorantia inuincibilis & in quibus non. & quantum ad hoc sit prima propositio. No potest reperiri ignorantia inuincibilis in his quam sunt iuris pure naturalis vniuersalis in aliquo vtente ratione. patet per psal. denene ostende nobis bonum. Signatum est lumen vultus tui. hoc est habemus lumen naturale inditum a natiuitate per quod suf¬ ficienter ab intrinseco possumus cognoscere quam sunt iuris naturalis: ergo faciendo qud in nobis est non possumus ignorare ea quam sunt legis nature / quia faciendo quod in nobis est vincimus talem ignorantiam. exgo non est inuincibilis / nunquam praet esse inuicibilis quod aliena non sit cognoscenda/ quod non est furtum faciendum / quia illa sunt per se nota vffacile sequuntur ex per se notis.

¶ Secundia propoteo. stat ignorantiam esse inuincibilem respectu eorum quam sunt iuris diuini pure positiui.

¶ Probatur. non immediate post praeceptum de baptismate quibus non erat promulgatum tenebantur baptisa ri: & tamen ande sufficientem promulgationem erat lex diuina cuius mbti ignorantiam habebant inuicibilem. igitur.

¶ Tertia propote. ignorantia inuicibilis cadit in his qua sunt de iure humano positiuo. patet. cadit in his quam sunt de iure diuino pure positiuo: ergo a fortiori cadere praet inhis quam sunt de iure positiuo humano: cumminus obligemur ad ius positiuum humanum quam ad diuinum positiuum.

¶ Quartta propositio. cadit ignorantia inuicibilis in his quam sunt facti. patet / nam ignorantia inuincibilis est respectu alicuins particularis facti vre respectualicuius circunstantie circa particulare factum contigentis. nam vt dicunt doctores talis ignorantia non est iuris vniuersalis saltem naturalis. sortes vtens ratione non ignorat inuincibilitet quod aliena non est cognoscenda: sed bene potest ignorare inuincibiliter quod hec est aliena cum non sit iuris vniuersalis. sed hec: non est non allena cognoscend a est iuris vniuersalis circa quod regulariter saltem naturale non cadit ignorantia inuincibilis inhante vsum rationis: sed circa circunstantias contigentes circa obiectum in quo exercetur operatio lstis positis videndum est qumo ignorantia inuicibilis causat inuoluntarium. & dico primo quod non dicitur causare inuoluntarium eo quod talis actus non sit liber: nam inuoluntarium per ignorantiam aut pr metum est simpliciter & in se volitum / hoc clarum est. sed dicitur causare inuoluntarium: quia operatio que exercetur est contra volitionem / seu nolitionem quam haberetur sine tali ignorantia vel metu. & sic non est voluntaria sub illa ratione & cir¬ cunstantia qua habetur ignorantia aut metus: & per consequnus talis operatio dicitur habere bonitatem aut malitiam. Et ex hoc sequitur solutio alterius quaesiti / an videlicet ignorantia inuincibilis excuset a peccato. vnde supposita illa distinctione de ignorantia antecedente concomitante & consequente / dicit durandus quod ignorantia que se habet antecedenter nec aggrauat nec alleuiat peccatum. quia vt dicit circunstantia quam est conditio operantis seu agentis & non operis nec aggrauat nec diminuit. Ista tamn propositio videtur dubia propter gratiam quam est conditio agentis & non operis.

¶ Quinta propositio. ignorantia inuincibilis siue iuris siue facti excusat omnino a peccato quando ratione illius pruenit tota malitia in actu. hoc est / actus qui fit totaliter ex ignorantia inuincibili omnium circunstantiarum causantium malitiam est totaliter inuoluntarius & per consequens non peccatum Sed si talis ignorantia sit aliquarum circunstantiarum & aliquarum non: bene excusat a tota malitia proueniente ratione illius circunstantie cuius habetur ignorantia inuincibilis: sed non excusat a toto cum actus ille partim sit contra conscientiam. cum habetur certa scientia de aliquae circum stantia quam facit ad malitiam. & hoc etiam dicit Altissiodorensis.

¶ Difficultas. sit sortes habens ignorantiam vincibilem quam requrit tempus vnius hore vt vincatur. & ad faciendum ea per que vincetur scilicet acqurendo scientiam oppositam. an sortes agendo conformiter ad illam in prima dimidiata parte illius hore peccet vel an teneatur expectare finem temporis ad operandum. videtur quod non peccat. cum illa ignorantia in prima dimidiata parte hore sit inuincibilis ex casu posito. quia faciendo quam tenetur ad vincendum non potest illam vincere in minori tempore quam in hora integra. ergo agendo ex ea non peccat: cum agat ex ignorantia inuincibili.

¶ Pro solutione. dico quod duplex est ignorantia vincibilis / quandam est vincibilis pro futuro vel penti quam non est inducta ex propria & actuali culpa ipsius hois illam heaentis: vt cum homo paruenit primo ad vsum rationis stat quod habeat ignorantiam quam tunc praet vincere non tae subito: que dicitur pure negationis. neque in ducta ex peccaio / cum non peccauerit vnquam: agendo in dimidiata parte hore ex tali ignorantia nullomodo peccat / quia ignorantia inculpabilis id est cui nulla est annexa culpa praecedens: excusat a toto operationem praecise factam in illa dimidiata parte hore & illa dicitur inuincibilis quousque transierit tempus totum requisitum ad uincendum illam. Alia est ignorantia quam vinci potest in quam tamen homo incidit ex culpa sua& inducta est ex culpa propria illius: prioricasu retento videlicet quod requiratur totum tenpus vnius hore ad vincendum: questio est antalis in prima dimidiata parte agens secundum illam peccet. & est similis difficultas cum illa quam queritur. Si aliquis ex culpa inciderit in ignorantiam que est vincibilis protemprise quo incidit in illam sed transacto aliquo tempore non poterit amplius vincere: quia forte discessit qui illum edocere poterat: an agens conformiter ad illam excusetur a peccato. & est etiam meo iuditio eadem difficultas cum illa quam mouent doctores de illo quo incurrit: ebrietatem ex culpa sua & ex ebrietate interficit &c. Videtur mihi quantum ad primum dubium quod non peccat sic agens ex tali ignorantia sed quantum ad alias disfictates videtur mihi quod sortes in tali casu non peccat nouo peccato sed incurrit ignorantiam & temnpore illo poterat non in currere & debebat & pro nunc non praest vincere: est probabilius dicere quod non peccat nouo peccato: qmadmodum de ebrio qu totaliter caret vsu rationis: est probabilior eorum opinio dicentium quod nun quam homo peccat quin pro eodem tempore quo peccat sit in eius potestate non peccare. Sifirdicendum est in casu praedicto. quia vfilla ignorantia pro illa dimidiata parte hore est culpabilis noua culpa: vrnon. Si secundum: ergo actus qui fit ex ea non est difformis dictamini quod inest vel debet inesse. Nam regula est quod omnis i actus malus pro tempore quo fit est difformis dictamini recto quod inest vre debet in esse: vrdictamini dubio. Vnde dicit Altissiodo renm. quod quilibet qui peccat tenetur scire quod peccat vel dubitare. Si ergo pro tali tempore non potest deponere illam ignorantiam / nec tenetur dubicare an sit peccataum: talis operatio non est difformis dictamini recto: ergo non est mala. ergo sicut ebrius incurrens ebrietatem ex culpa sua apud probabiliorem opinionem non peccat nouo peccato tempore ebrietatis / nec peccata tempore ebrietatis commissa sunt nouepene demeritoria: ita habens ignorantiam quam poterat vincere quando illam incurrebat sed iam non potest: tunc agendo ex illa non incurrit nouam culpam nec nouum demeritum. Sed vtrum ille acus sit dicendus culpabilis culpa praeterita difficultas est ad nomem. Dicunt aliqui quod si emendauerit culpam non est culpabilis &c.

¶ Alia difficultas. an ignorantia inuincibilis impediat bonitatem actus quam fit per eam. videtur quod sic: quia ignorantia inuincibilis impedit malitiam actus quo fit conformiter ad illam: ergo etiam debet impedire bonitatem in actu. consequnia patet / cum plus requratur & maior libertas saltem equalis ad bene agendum quam ad male agendum. ergo si inuicibilis impedit malitianin actu a fortiori impediet bonitatem: & per consequens actus conformiter elicitus illinon erit moraliter bonus. exem plum est de illo qu credit inuincibiliter bertam esse suam reddendo petenti debitum / an bene agat moraliter. Deista difficultate duo sunt modi dicendi. Vnus est magistri Martini quaestione prima de ebrietate in solutione noni argumenti. quod nunquam actus voluntatis conformis ignorantie quantumcumque inuincibili est moraliter bonus: immo dicit quod est moraliter malus quamuis non sit imputabilis ad penam / ita quod ignorantia non excusat a malitia morali: sed solum ab imputabilitate. Talis ignorans habet duo iudicia / vnum vniuer sale scilicet istud / cognoscenda est a me mea / & istud iudicium est practicum & verum / & voiitio illi conformis est bona & meritoria. Alid est particulare & speculatiuum puta istud / hec est mea & tale falsum est / & volitio illi conformis non est bonascilicet ista: cognoscenda est ame hec mulier. neque per illam mereor dicit Martinus / & tota apparentia sumitur / quia non cadit supra debitam materiam quamuis materia sit estimata debita / & ad actum bonum praecipua circunstantia est obiectum. nam dicit. S. Tho. quod duecircunstantie sunt praecipue. scilicet circunstantia finis & obiecti. & ab eis regulariter sumitur omnis bonitas & malitia. cum ergo talis actus non cadat super obiectum debitum immo sit conformis dictamini erroneo videtur quod sit malus. Oppositum tamen mihi videtur. & quod sit bonus moraliter / patet. illa volitio qua volo reddere huic petenti debitum sequitur necessario exduabus causis in quibus nulla est malitia mora lis: ergo in illo effectu nulla erit malitia moralis. patet consequentia. quandocumque est aliquis effectus hominis qu necessario necessitate naturali sequitur ad priorem si in effectu priorinulla sit malitia moralis / nec etiam erit in sequenti / quia tunc per actus non malos aliquis necessitaretur ad male agendum: quod nemo concederet. sed in volitione quam volo reddere debitum vxori petenti nulla est malitia moralis: nec in isto iudicio / ista est vxor petens / quamuis sit malitia intellectualis / quia est error. & illa volitio quam volo reddere huic: necessario necessitate naturali sequitur ex illis duobus. igitur in ea nulla erit malitia moralis / quod autem sit bona. patet tali ratione Durandi in secundo. Istud iudicium est inuincibile huic petenti reddendum est debitum / ergo saltem potest esse taliter inuincibile quod non praet auferri. Sit ita. tunc arguitur sic. non praest auferri tale iudicium / ergo tenetur sortes reddere debitum. consequentia patet. sortes tenetur vitare quodlibet peccatum: sed non reddere stante illo iudicio est peccatum: quia contrauenit tali iudicio & conscientie / igitur. vltra / sortes tenetur vitare illud peccatum quod est non reddere & non praest vitare nisi reddendo: quia non praest vitari priuatio nisi ponendo hbntum / ergo tenetur reddere. Dices illud dictamem / reddem dum est huic debitum / est falsum: quia est erroneum. alias talis actus non fieret ex ignorantia / sed ex certa scninma. Dico quod dictamemn cui conformatur est rectum & verum & est istud: hec est a me cognoscenda.

¶ Contra. actus ille fit ex ignorantia. ergo dictamen non est verum. Dico quod fit ex ignorantia speculatina: & non practica. & concedo quod ille assensus specalatiuus est falsus scilicet iste: hec est vxormea: sed presupposito totali assensu illud iudicium pure practicum est verum: cum omne dicta men pure practicum sequens ex ignorantia pure inuincibili est verum / & nullum dicta men inuincibile pure practicum est erroneum vt dicit Durandus. Et vt actus sit bonus sufficit quod sit conformis iudicio practico / siuespeculatiuum sit verum siue non. Alii vt occham & de Gersono in lectione de vita spirituali dicunt aliter / quod talis actus est conformis indicio vero scilicet isti reddendum est debitum illi quam credo inuincibiliter esse meam. & occham dicit. quod sufficit conformitas ad iudicium vniuersale: & non requiritur ad particulare. sed Durandi opinio est probabilior.