Caput 1

¶ Tractatus Secundus. De differentia inter theologales & morales virtutes. Cap id i.

SEquitur de differentia in ter virtutes theologales & humanas. Et pro declaratione notandum quod virtus prima sui diuisione diuiditur in virtutem huma nam & in theologicam siue supernaturalem. Notandum praeterea quod multe differentie solent ponia doctoribus inter virtutes theologas: & humanas. Vnde sanctus Tho. prima secunde questione. lxii. ponit tres differentias inter illas. Prima. virtus humana et de obiecto creato / theologica de obiedo increato scilicet de deo. Secunda. Virtutes humane generantur in nobis ex actibus propriis: sed theologice a deo producuntur & infunduntur. Tertia differentia. quod sint ponende virtutes humane hoc habetur per ratio nem naturalem: sed quod sint ponende virtutes theologice solum habemus ex reuelatione sacre scripturec & per nullam rationem siue experientiam potest probari quod sint ponendi habitus infusi: sed solum ex auctoritate scripture & reuelantis. Vnde quantum ad secundam differentiam dicit Occham in tertio quod virtus theologica dupliciter capitur. Vno modo specialissime pro virtute habente deum pro obiecto & ab ipso solo deo nobis infusa. Et sic secundum ponentes spem acquisitam non esset virtus theologica. Alio modo pro virtute habente deum pro obiecto siuesit infusa a solo deo siue a nobis genita per actus nrnos. & sic spes / fides / & charitas acquisite sunt virtutes theologice. Alie autem virtutes que habent obiectum creatum vocantur humane.

¶ Circa hanc differentiam est difficultas. & arguitur sic. sapientia ponitur inter virtutes humanas: puta inter habitus intellectuales: & tamen habet deum proobiecto / quia considerat primam causam: & res altissimas. ergo illa differentia posita in ter illas (quia theologica habet deum / humana vero virtus habet obiectum creatum) non est bene posita.

¶ ltem. spes habet quid creatum pro obiecto. ergo illa ratio distinctionis non est sufficiens ex parte obiecti crea¬ ti & increati. Antecedens patet. spes habet beatitudinem & gtatiam pro obiecto: & talia sunt creata. igitur. Quantum ad primum dicit Thomas. quod deus dupliciter potest esse obiectum alicuius virtutis. Vno modo secundum aliquam rationem que nostram naturalem cognitionem transcendit. Alio modo deus potest esse obiectum alicuius virtutis secundum aliquam rationem que non transcendit intellectionem nostram naturalem. Vnde notum est quod ex vi nostri intellectus per rationes naturales possumus deuenire in aliqualem cognitionem dei quod sit suprema causa& prima ceteras causas mouens. tunc dicit Tho. quod ille habitus habens deum pro obiecto qui non transcendit nostram cognitionem non est virtus theolo gica sed humana. & sic sapientia que pro conitur a philo. intellectualis virtus considerat diuina secundum quod sunt inuestigalia ratione humana. sed theologica virtus est circa ea secundum quod rationem humanam excedunt. vt quando deus consideratur sub ratione beatifica toris ita quod intellectus non potest pertingere ex ratione naturali: tunc talis habitus est theologica virtus. Sed per oppositum dicitur humana quia est de obiecto creato vel increato quod secundum rationem naturalem non excedit intelligentiam nostram. & sic sapientia est virtus humana. & loquimur desapientia virtute: & non de sapientia donoCltem cum arguitur. spes est de obiecto creato. sanctus Tho. & sanctus Bonauem. intertio distingunt illam. vel de obiecto creato id est obiecto materiali: & sic concedo / quia est de beatitudine & grtia. vel de obiecto creato tanquam de obiecto principali id est tamquam de illo quod est ratio mouens voluntatem ad volendum / & sic nego Vnde spes partialiter terminatur ad beatitudinem formalem / sed ad illam sub tali ratio ne nobis conferendam propter merita. llld est obiectum formale quare desideramus beatitudinem. vnde Tho. sic dicit / tamen sub aliis verbis puta quod sub aliis considerationibus spes est de beatitudine in ordine ad dcum tanquam vltimum finem & tanquam conferentem beatitudinem: & sic habet deum pro obiecto: & hoc sufficit ad virtutem theologicam.

¶ Contra. latria habet deum pro obiecto. nam actus latrie est honor exhibitus deo: & cum hoc habet aliquid creatum scilicet cultum exteriorem: & propterea vocatur virtus humana. vnde actus latrie exteriores sunt genufectiones / & signa similia exteriora in recognitionem supremi dominii. Similiter obedientia habet deum precipientem & cum hoc illud quod precipitur quod est aliquid creatum. igitur si spes habeat deum pro obiecto & aliquid creatum: nihilominus debebit esse virtus moralis humana & non theologica.

¶ Ad hoc dicit scilicet Bonauentura dans talem differentiam: quod nunquam virtus theo logica habet actum exteriorem pro obiecto sicut moralis virtus. Alia differentia. virtus theologica habet deum pro obiecto secundum rationem transendentem nostram cognitionem naturalem / sed humana habet quid creatum vel increatum secundum rationem non transendentem nostram intelligentiam. Item virtus humana aliquando habet operationem exteriorem pro obiecto / theologica habet deum siue aliquid non operabile anobis. Tertia differentia. virtus humana est inter extremitates duas / scilicet inter superabundantiam & defectum / sed theologica nunquam est inter superabundantiam & defectum.

¶ Dices. spes habet duas extremitates scilicet praesumptionem: puta sperare beatitudinem sine meritis. & desperationem scilicet desperare dedei misericordia: ideo habet superabundantiam & defectum / ergo tertia differentia est minus bene posita.

¶ Respoedetur quod dupliciter intelligitur aliquam virtutem esse inter duo extrema. vno moo ex parte obiecti principalis. vt temperantia puta velle comedere & bibere secundum quod recta ratio dictat: est incer duo obiecta scilicet velle comedere plus quam dictat ratio: tale est extremum vnum ratione obiecti per superabundantiam. similiter velle minus comedere & bibere quam recta ratio dictat: est aliqm extremum ratione obiecti in deficiendo: & sic virtus moralis hent extrema siue est inter extre¬ ma ex parte obiecti. Alio moo contingitaliquam virtutem ese inter duo extrema non ratione obiecti / sed propter defectum alicuius circunstan tie quam illa virtus siue potentia debet assumere in eliciendo suos actus. vt sortesp actus spei sperat beatitudinem sine meritis / talis actus est vitiosus non per hoc quod nimis innititur deo / vel quia est nimis intem sus / cum homo non possit nimis intense sperare. sed ideo est vitiosus: quia omittit circunstantiam quam assumere debet in sperando. ideo hoc non est propter obiectum vel propter defectum vel propter superabundantiam / sed pro pterea quia omittit circunstantiam quam debet assumere: & sic resolutorie ponuntur tres differentie inter theologicam & moralem virtutem. Prima: ratione obiecti. Secunda. ratione operationis exterioris. Tertia / vna est in ter extrema ratione obiecti id est superabundam tiam & defectum / altera vero non.

¶ Contraergo eadem virtus erit moralis & theologica saltem tenendo quod idem actus est medii& finis. vt volitio dandi elemosinam propter deum / habet pro obiecto aliquid creatum & increatum. Dicit occham / non esse inconueniens quod eadem virtus secundum diuersa obiecta sit moralis & theologica. immo ipse occham habet concedere quod omnis actus intrinsece bonus est virtus moralis & theologica. TVirtutes theologice non distinguntur ab humanis penes obiecta / quia assensns fidei creaturam solum habet pro obiecto puta propositionem cuius nulla pars deum representat / vt hec / antichristus erit: forte diceretur quod assensus eius non est fides: sed solum assensus huius antichristus erit est adeo reuelata. dato quod hoc esset verum actus ille non haberet deum magis pro obiecto quam actus iste / volo dare elemosinam pauperi propter deum. quicquid sit de hac materia videtur quod non sit alicuius modus dicendi nisi quod distinguntur sic actus theologi ab actibus humanis: quia regular iter habent deum pro obiecto materiali saltem precipui actus habent deum pro obiecto non sub ratione humana sed supernaturali secus est de actibus humanis.