Quaestio 3

¶ De fide questio tertia.

VIsum est de actibus & habitibus & in qua potentia ponantur. nunc descenditur specialiter ad materiam istius distinctionis.

Et queritur consequenter ¶ Vtrum ad credendum omnes articulos sit necessaria fides vna praecise: vel requirantur plures.

Pro cuius declaratione omnibus fidei acceptionibus praetermissis. Noto quod fides capit in proposito pro actu quo quis credit aliquam propositionem. Aliquando pro habitu: aliquando pro obiecto sicut hec est fides catholica. circa secundam acceptionem antequam ingrediamur materiam de fide videndum est de aliquibus difficultatibus. ponenda est primo vna fides habitualis / omnes doc. hoc dicunt: & habemus hoc ex fide.

¶ Sed queritur. an sicut ex actibus fortitudinis frequenter reiteratis causatur effectiue habitus fortitudinis. An etiam ex actibus credendi qui procedunt a fide infusa causetur habitus / & hoc supposito: vtrum ex diuersis actibus diuersorum articulorum causentur diuersi habitus fidei.

¶ Quantum ad primum est opinio que imponitur Thome: & de facto tenet in prima secunde quod ex actibus procedentibus a fide infusa nullus causatur habitus. & motiuum Thome est / quia quandocunque aliqua potentia naturalis sicut est voluntas potest in aliquem actum: sed non potest in illum sine eleuatione & adiutorio supernaturali ex illis actibus non causatur habitus: sed sufficit habitus supernaturalis per quem eleuetur potentia. Sed si sit aliqua potentia que possit in aliquos actus ex propria natura sine eleuatione supernaturali ex illis actibus producitur habitus.

¶ Sed opinio Thome non videtur vera nec faciliter sustentabilis propter duas rationes que me mouent principaliter.

¶ Sic arguo. sit sortes christianus qui cum peruenit primo ad vsum rationis predicatur sibi aliquis articulus: si iste articulus fuisset sibi nude propositus dubitasset. Sed quando asseritur & videt totam communitatem cuius est pars ita credere ipse credit. vel sit sortes cui proponitur aliqua propositio quam ignorat in sacro canone / talis est sibi neutra tunc: & cum ostenditur ei quod est in sacro canone credit. Arguitur sic: sit sorti post illam primam credulitatem proposita eadem propositio quamuis non proponatur quod sit in sacro canone assentit illi: & antequam assentiret illi per primum actum non assentiebat tali nisi ostensa fuisset esse in sacro canone / ergo per primum assensum aliquid derelinquitur in sorte quod est causa partialis ad assensum producendum quem non produceret illo secluso.

¶ Secundo apparenter arguitur. sit sortes infidelis circa aliquem articulum puta circa istum: deus est trinus et vnus: tunc arguitur sic / ex illis assensibus infidelitatis causatur habitus: ergo ex assensibus fidelitatis oppositis si haberet istos causaretur etiam habitus: patet. ad illos habitus infidelitatis non requiritur adiutorium speciale cum illa sint peccata / ergo si frequententur causant habitum / ergo actus fidelitatis oppositi causant etiam habitum. patet consequentia. postquam iste est habituatus in infidelitate quam causatur ex actibus infidelitatis si de nouo crederet illi articulo cui prius dissentiebat corrumperet assensum acquisitum ex actibus contrariis. tunc arguitur sic nunquam aliquod agens corrumpit effectum nisi sit formaliter contrarium illi effectui vel virtualiter effectiue: & illa propositio est ipsiusmet sancti Thome quando quaerit de causa corruptionis habituum in prima secunde. Sed talis habitus fidelitatis non est formaliter contrarius illi infidelitatis: quia nunquam actus repugnat habitui immo se compatiuntur / ergo si corrumpat effectiue oportet quod sit virtualiter contrarium. Sed esse virtualiter contrarium non est aliud nisi esse formaliter productiuum alicuius contrarii vt actus temperantie corrumpit habitum intemperantie virtualiter: quia producit habitum temperantie formaliter contrarium illi habitui: tunc arguitur sic quod talis actus non sit formaliter contrarius oportet quod virtualiter / ergo productiuus formaliter contrarii habitui infidelitatis / ergo actus fidei ita bene causat habitum sicut actus infidelitatis causat habitum. & ista propositio est ferme omnium doctorum. Nullum enim agens intendit corrumpere de per se alterius effectum: sed intendit productionem proprii effectus quem non potest producere nisi altero prius corrupto / sicut optime deducit Guillermus paarisiensis in libro de vniuerso: vt ignis per accidens intendit corrumpere frigus. cum ergo iste actus corrumpat habitum non intendit deper se: sed appetit productionem alterius incompossibilis tali habitui infidelitatis. & sic resolutio ista est probabilior: quod sicut actus temperantie & actus fortitudinis causant habitum: ita actus fidei causant habitum

¶ Et preter habitum fidei infusum ponitur habitus acquisitus. & credo quod sit rei veritas. Etiam est opinio Thome in prima secunde quod est ponendus habitus acquisitus.

¶ Vtrum autem ex actibus diuersorum articulorum causetur vnus habitus infusus vel diuersus Thomiste dicunt quod omnium articulorum est vnicus. fundamentum eorum est doctrina sancti Thome. non enim est distinctio specifica actuum ex parte obiecti materialis sed formalis: & obiectum formale secundum Tho. est ratio quae mouet voluntatem vel intellectum si sit actus intellectus vt feratur in illud obiectum materiale. Sortes qui vult aggredi inimicos: illud est obiectum materiale: scilicet aggredi inimicos / quod mouet ad agendum. non mouemur enim ad agendum ex obiecto precise puta propter aggressum. Sed conseruatio reipublicae mouet sortem: vt aggrediatur. Dicit ergo Tho. Omnes illi actus qui habent idem motiuum: id est omnes actus qui feruntur in sua obiecta quantuncunque distinguuntur specie ex eodem motiuo / habent idem obiectum formale: & sunt penitus eiusdem speciei specialissime: iam in proposito intellectus fertur assentiendo in istum articulum: deus est trinus & vnus: & in istum antichristus erit / non fertur in aliquem istorum propter se: quia non fertur intellectus propter se nisi in prima principia. Nam apprehensiones illorum non sufficiunt vt feratur in illos: sed fertur in illos: quia reuelati sunt: & reuelatum esse est obiectum formale. Dicit ergo Tho. sicut aggredi / sustinere / fugere. & sic de aliis actibus fortitudinis propter bonum fortitudinis actus illi propter finem proximum fortitudinis non causant nisi vnum habitum. eodem modo omnes actus qui feruntur in varios articulos: sed propter hoc precise: quia sunt reuelati. omnes illi precise causant vnum habitum & sic adhuc ponereretur vnicus habitus acquisitus secundum eos.

¶ Ocham in prologo primi: & Gregorius in prologo videntur mihi probabilius dicere quod sunt ponendi diuersi habitus diuersorum articulorum. ratio: si sortes assentiat frequenter isti: deus est trinus & vnus: & non cogitet de ista propositione dies iudicii erit vel antichristus erit: habet habitum valde intensum ex illis actibus frequentatis assentiendi isti: deus est trinus & vnus. post illam proponatur illa dies iudicii erit / vel antichristus erit nullo modo sensiet se inclinatum ad assentiendum illi & assentiet ei valde remisse. ex illo assensu remisso non poterit intendi habitus primus genitus qui est intensus. Ratio. sicut actus valde remissus qui elicitur ex habitu intenso non intendit illum quia reperit totum quod producere potest & maius: tunc nihil producit & postea si presentetur eadem Sorti secundo reperiet se magis inclinatum & dispositum ad assentiendum quam prius / ergo ex illo primo assensu est aliquid derelictum in sorte. Tunc arguitur sic: est aliquid derelictum in sorte ex primo: & illud non intendit habitum priorem: quia secundum tales actus remissos nunquam intenditur intensior / ergo ex illo actu secundo causatur aliquid distinctum specie ab actu qui causatur ex actibus alterius / ergo diuersorum articulorum diuersi sunt habitus distincti: & resolutio doctorum pro maiori parte est quod assensus diuersorum articulorum distinguuntur abinuicem specie: quamuis ferantur ex eodem motiuo quia sunt reuelati: & ad distinctionem specificam sufficit distinctio obiecti materialis.

¶ Alia ratio numquam habitus acquisiti inclinant immediate ad contrarios assensus: nec simul nec successiue: sed sic est quod successiue assensus contrarii sunt de fide: ista iam est de fide christus non incarnabitur: & assensus est fidei: & ante incarnationem contrarius assensus erat assensus fidei. capio aliquem antequam christus incarnaretur tunc assentiebat quod Christus erat incarnadus: postea incarnato Christo assentit ex habitu fidei acquisito: Christus non est incarnandus: tunc arguitur sic / non poterit esse idem habitus qui inclinet immediate ad illos duos assensus: quia sunt formaliter contrarii: sed eadem causa pure naturalis non potest producere contrarios effectus: quia potentie irrationales non valent ad opposita / ergo habitus acquisitus qui prius erat huius christus incarnabitur: & habitus acquisitus qui postea fuit contradicunt seu distinguuntur adinuicem non solum numero: sed specie. resolutio. tenemus quod actus fidei causat habitum & diuersorum articulorum causantur diuersi habitus & sunt tot habitus acquisiti quot sunt articuli in illis qui habent assensum omnium articulorum.

¶ Consequenter ponuntur tres diffinitiones de fide. Diffinitio magistri est. "fides est qua creduntur ea quam non videntur": id est habitus inclinans ad assentiendum propositioni ineuidenti qua creduntur effectiue non scienter ea quae non videntur.

¶ Pro cuius declaratione notandum quod aliqui assensus sunt certi: aliqui formidolosi. Aliquis enim assentit alicui propositioni dupliciter. vno modo sine formidine: secundo modo cum aliqua formidine: quia habet apparentiam de opposito

¶ Secundo supponendum quod assensuum certorum aliqui causantur pure naturaliter id est ita causantur quod positis causis a quibus causantur non est in potestate voluntatis quin causentur id est voluntas non potest impedire quin causentur: vt apprehenso isto principio quodlibet est vel non est. non est in potestate voluntatis impedire quin assentiat. Similiter si assentiat quod omne animal rationale est risibile & quod omnis homo est animal rationale: & bonitati consequentie. non est (inquam) in potestate voluntatis: quin tribus illis assensibus positis / scilicet maioris minoris & bonitatis consequentie causetur assensus conclusionis. Similiter sit sortes qui intuetur platonem: & aduertat quod plato est / non potest voluntas impedire / quin ab illa noticia platonis & aduertentia causetur iudicium huius sortes est: & isti causantur a causa naturali distinguendo illam contra causam liberam: & vocantur assensus euidentie siue visionis. Alii sunt assensus qui non causantur ex causis necessitantibus intellectum sed per imperium voluntatis. quia voluntas vult ita assentire. dicit Augustinus "cetera potest homo nolens / credere non nisi volens". talis assensus quamuis non sit formidolosus: sed certus non vocatur euidentia / sed assensus fidei sicut dicit Ocham in prologo.

¶ Vnde euidentia est assensus causatus immediate ex solis pure naturalibus necessitantibus intellectum: sed quando praeter causas naturales requiritur concursus voluntatis siue imperium vocatur ineuidentia. Vnde fides nihil aliud est quam habitus inclinans ad assensum certum ineuidentem. & est diffinitio magistri: & diffinitio Hugonis est eadem. fides est certitudo de rebus quae non videntur supra opinionem & infra scientiam constituta. dicitur certitudo: & sic differt ab opinione. de rebus quae non videntur id est quae non cognoscuntur euidenter & sic differt a scientia. supra opinionem & infra scientiam: quia scientia est euidens: & fides ineuidens: & capit fidem pro actu.

¶ Iam explicanda est diffinitio Pauli ad hebreos. xi. "Fides est substantia rerum sperandarum argumentum non apparentium". diffinit Paulus fidem & per actum ad quem inclinat & per obiectum illius actus: actus ad quem inclinat fides est actus certus: & obiectum actus ad quem inclinat fides est veritas ineuidens. & ibi capitur argumentum pro actu credendi & non capitur argumentum pro toto discursu sillogistico vel inductiuo: sed pro effectu argumenti qui est assensus conclusionis. fides ergo est argumentum: id est rectitudo non apparentium: id est veritatum non euidentium: & ille due particule sunt ille que sunt de essentia diffinitionis proprie: nam argumentum non apparentium est proprie diffinitio fidei: fides est argumentum: id est certitudo veritatis ineuidentis: sed in ista particula substantia rerum sperandarum non capitur substantia pro vt est predicamentum pro re per se subsistente: vel pro parte rei per se subsistentis: quia fides cum sit actus vel habitus est accidens: sed capitur substantia pro fundamento: & sic fides est argumentum non apparentium: id est certitudo veritatum ineuidentium existens substantia: id est fundamentum rerum sperandarum.

¶ Nam certum est quod spes praesupponit fidem quantum ad actum. non est enim possibile quod speremue beatitudinem nisi credamus beatitudinem nobis esse possibilem: ista credulitas est assensus fidei. Nam ad causandum actum spei requiritur actus fidei & illa expositio est satis facilis. Nunc ex ista diffinitione ponitur diffinitio communis ad habitum tam acquisitum quam infusum: ad fidem tam formatam quam informem: & dicitur quod fides est noticia adhesiua certa & firma ineuidens tamen veritatis ad religionem pertinentis per reuelationem accepte: vel noticia accepta per reuelationem in ista diffinitione dicitur primo noticia adhesiua / & si capiamus adhesiuam vt se extendit ad adhesionem: & ad habitum: iam fides capitur pro habituali & actuali & sic noticie apprehensiue non sunt fides. Dicitur vltra certa: nam de ratione fidei est esse certum: immo videtur quod fides sit certior scientia: patet ex symbolo: "hec est fides catholica quam nisi quis firmiter crediderit saluus esse non poterit": & August. "firmissime tenet" &c. ponitur ergo certa & firma ad differentiam opinionis: quia nullus actus opinatiuus seu suspitionis seu formidolosus debet dici fides immo potius infidelitas: quia dubius in fide infidelis est: & dico hic post Thomam quod certior est fides quam scientia & quod hoc sit verum dicit Augustinus. xiii. de trinitate "nihil est homini certius sua fide".

¶ Queritur hic quomodo intelligitur quod fides sit certior scientia certum est quod scientia est euidens: & fides est ineuidens / ergo videtur esse minor certitudo in fide quam in scientia. duplex est certitudo vna est euidentie & illa non est in fide sed in scientia. Alia est certitudo firmitatis & illa est magis in fide quam in scientia. Ratio: nos firmius adheremus his quam credimus per fidem quam quae scimus per scientiam: quia ab his quam credimus per fidem nec possumus euelli per tormenta vel blanditias: vt dicit bonauen. & Tho. sed ab his quibus assentimus per scientiam possumus euelli per rationes sophisticas / ergo quantum ad firmitatem est maior certitudo in fide quam in scientia.

¶ Durandus nititur hoc impugnare. arguitur sic: firmitas non importat certitudinem: ideo eque firmiter assentimus quibusdam falsis sicut quibusdam veris / ergo non potest inferri firmius / ergo certius Sed bene sequitur euidenter / ergo certitudinaliter. primo dicit quod propter hoc solum est assensus fidei firmior assensu scientie: quia difficilius ab eo euelli potest quam ab assensu scientie: videtur contrarium: quia possum desistere assentire assensu fidei per solum imperium voluntatis: & est in potestate mea ponere imperium contrarium / cum fides causetur ex imperio & sum liber contrarie quantum ad hoc: & non possum desistere ab assensu scientifico: ideo necessitor assentire si ponantur premisse: ergo est maior firmitas in assensu scientifico / ergo non est maior certitudo in fide quam in scientia: quia firmius adhereo: firmitas enim non dicit de se certitudinem. Item falsum est dicere quod assentiamus firmius articulis fidei quam his quae sunt euidenter nota: quia facilius possum euelli si velim ab his que sunt de fide quam ab euidentibus & per se notis: quia per solum imperium voluntatis.

¶ Sed aliqua sunt euidentia quibus nullo modo possum dissentire vt sunt prima principia per se nota / ergo ad minus in illis videtur maior certitudo firmitatis quam sit in assensu fidei. Aliqui dicunt & esset difficile impugnare sed non placet durando quod ea quae sunt fidei dicuntur certiora: non quo ad nos sed ex parte obiecti. fides enim est certior ex parte obiecti in se secundum se: sed non quo ad nos. sicut dicit Aristo. in methaphisica ea que sunt nobis occulta sunt certissima: sed non quo ad nos: sed in se & secundum se. quia illa sunt necessaria: & ista quam nobis patent sunt contingentia. Dicunt pariformiter fides est certior scientia ratione obiecti non quo ad nos: sed secundum se: quia obiectum est necessarium: scilicet deus. & alia obiecta sunt creature contingentes qui vellet ita dicere difficile esset impugnare. Sed dicit durandus quod hoc nihil valet fides non est nisi habitus vel actus per quem obiectum est nobis notum: importat enim obiectum notum nobis & non notum in se: & nisi obiectum esset mihi notum non dicerer credere tale obiectum. importat ergo noticiam respectu nostri illius obiecti / ergo certitudo fidei est certitudo obiecti quo ad nos & non obiecti in se / ergo vt dicatur certior requiritur de necessitate quod obiectum sit certius quo ad nos & non est questio de certitudine obiecti: sed fidei. & fides non dicitur nisi quia est certitudo quedam: & reddit animam certam vt ergo in rigore dicatur certitudo maior oportet quod reddatur obiectum certius nobis: & non propter maiorem certitudinem obiecti in se: & ita dicit Durandus & bene credo ei: Stat quod scientia sit certior certitudine euidentie & firmitatis / ita quod firmius assentiam per actum sciendi quam fidei: quia quantuncumque remisse adheream assensui fidei satisfacio.

¶ Ad Augustinum ergo dicentem nichil est certius sua fide: quia homo intuetur suam fidem: sicut intueor meam scientiam. Sic intelligitur quod nullam habet maiorem certitudinem quam de sua fide quam est in se: quia credit se habere fidem per experientiam: sicut intuetur suam scientiam: & dato quod capetur fides pro actu credendi de nullo obiecto habet maiorem firmitatem quam habeat de illo actu credendi. Non enim habet homo euidentiam per experientiam de habitu acquisito quod sit in eo: sed habet euidentiam de actu quod sit in eo: quia habet per noticiam intuitiuam licet non habeat euidentiam quod ille actus sit actus fidei. Patet: bene sequitur Ista consequentia est euidens / hic assensus est assensus fidei / ergo hic assensus est verus: sed sic est quod sortes credens quod deus est trinus & vnus: non habet euidentiam quod ille assensus sit verus: quia bene sequitur: hic assensus est verus deus est trinus & vnus: ergo deus est trinus & vnus. Et prima consequentia est bona & mihi euidens: ergo & consequens: sed consequens est falsum.

¶ Dico resolutorie quando dicit Augustinus quod nihil est certius sua fide est intelligendum quod nihil est certius obiectiue neque intelligitur de fide infusa / neque de acquisita habituali. Sed de actuali & non de illa quantum ad esse actum fidei sed quantum ad credulitatem quandam / vel noticiam quandam intellectus: quia habet noticiam quandam de illa qualitate: & iste modus videtur mihi probabilior. Dico ergo quod est certitudo & firmitas: immo de aliquibus est euidentia: ergo & certitudo: Dicitur cosequenter in diffinitione veritatis ad religionem pertinentis: & sic de aliis veritatibus possum habere iudicia ineuidentia certa / & firma: vt quod roma sit non habeo euidentiam: sed credo ex relationibus aliorum & historicorum: attamen non est fides theologica siue catholica: quia non est propositio pertinens ad religionem.

¶ Notandum tamen quod differentia est inter fidem acquisitam & infusam: quia respectu omnium credibilium est vnica fides infusa / & non acquisita vt patebit. Alia differentia: fides infusa non inclinat ad actum immediate & per se: sed solum mediante fide acquisita: sed fides acquisita sine medio alterius inclinat ad actum consimilem ex quo genita est. Et hoc idem tenet Ocham in tertio. Acquisita vero nullo indiget ad actum credendi. Patet Baptisatus habet infusam: & si immediate deportetur apud paganos effectus post ea adultus mediante illa fide infusa non poterit credere articulo: ergo infusa per se non est sufficiens ad credendum. Sed non baptisatus nutritus inter christianos per fidem acquisitam presentato aliquo articulo credit: ergo.

¶ Circa hoc est difficultas. Notum est quod paruulo baptisato peruenienti ad vsum rationis dabitur primus actus credendi: tunc cum elicit illum actum credendi primum: vtrum ad illum actum concausandum cum pia affectione & suo motiuo partialiter concurrat fides infusa: si sic: ergo inclinat: quia habitum inclinare est partialiter causare: ergo inclinat infusa sine acquisita: quia concausat primum actum fidei: & nulla est adhuc acquisita. si sic Capio primum actum diligendi deum: non habet adhuc habitum charitatis acquisitum: & tamen habitus charitatis infusus concurrit ad illum actum: quia est meritorius: ergo habitus charitatis infusus concurrit ad actum charitatis sine habitu acquisito: ergo similiter est de fide infusa.

¶ Item fides est causa naturalis vt naturale distinguitur contra liberum concurrens: ergo quandocunque sunt cause sufficientes ad producendum effectum: si id cuius est partim producere applicetur cum illis causis sufficientibus ad producendum talem effectum necessario necessitate nature agit: ita quod non potest fieri quod sit aliqua causa naturaliter partialiter productiua alicuius effectus quin concurrat ad illum effectum: si applicentur cause cum ea sufficienter productiue talis effectus: sed quando producitur primus actus fidei in isto applicantur cause sufficientes & ille habitus est vna: ergo partim concurrit nisi deus impediat.

¶ Videtur mihi ergo probabilius dicere quod fides infusa sine quocunque habitu acquisito potest concurrere ad actum fidei: quia si non / vel hoc est quia habitus infusus non est cum apprehensione obiecti: vel requiritur motiuum: sed habitus acquisitus sine praesentia motiui actualis cum imperio voluntatis potest producere actum credendi: sicut dictum est postquam est actus scientificus per demonstrationem acquisitus non est opus adducere demonstrationem: sed potest intellectus per imperium voluntatis cum habitu exire in scientiam. Eodem modo postquam per motiua acquisiuit multos actus fidei: ex quibus productus est habitus: non est opus replicare & adducere illa motiua: sed ex sola apprehensione obiecti: sed per habitum infusum non potest. Eodem modo dico quod ad actum fidei partialiter concurrit habitus fidei: & sic concurrit sine habitu acquisito.

¶ Alia differentia. fides acqusita est varia / & diuersa: & varii & diuersi obiecti: sed est vnica fides infusa omnium credibilium: nam dicitur vnica fides vnicum baptisma.

¶ Circa hoc duplex est modus dicendi. Primus est quod fidei infuse assignatur vnum obiectum primarium sic quod immediate inclinat ad illum assensum: & alia obiecta sunt secundaria & ad assensum illorum non inclinat nisi mediante actu primario obiecti: & videtur esse opinio Thome. fides infusa ad omnes inclinat: sed diuersimode ad aliquem immediate: scilicet ad istum Omne reuelatum adeo est verum: vel ad istum quo credo deum esse veracem: talis assensus est immediate ab habitu infuso: sed assensus huius antichristus erit non causatur immediate ab habitu infuso: sed mediate: quia habitus ille immediate causat istum assensum omne reuelatum a deo est verum: & iste assensus cum isto. hoc est reuelatum causat immediate hunc assensum antichristus erit quia assensus maioris & minoris cum assensu bonitatis consequentie naturaliter causant assensum conclusionis.

¶ Contra hoc sunt due apparentie satis bone. Prima sequitur quod habitus infusus equaliter inclinaret ad assensum istius antichristus non erit: sicut ad istum antichristus erit. Patet consequentia: sicut assensus istius omne reuelatum a deo est verum causat partialiter assensum istius antichristus erit: ita potest causare partialiter assensum istius antichristus non erit. Patet: possum credere quod ista sit reuelata antichristus non erit: quamuis false: tunc sic Omne reuelatum a deo est verum: antichristus non erit est reuelatum a deo: ergo. consequentia est bona: assentio premissis / & ab illis causatur partialiter assensus conclusionis: & sic mediate inclinat fides ad assensum falsum. Secundum motiuum. dicis quod assensus fidei non inclinat ad assensum istius antichristus erit nisi mediate. Contra: ergo numquam potest inclinare ad credendum quod antichristus erit nisi sub ratione quia reuelatum. Iam quaero. credo quod antichristus erit est reuelatum a deo: vel talis credulitas est assensus fidei: vel non: si non ergo assensus conclusionis non erit fidei: quia causatur ex duobus: quorum alterum non est fidei: Si sic & non est assensus fidei immediatus sed mediatus: & iterum non assentio nisi quia reuelatum a deo. Eodem modo arguam de tertio assensu: certum est quod hoc est reuelatum a deo non est primarium obiectum fidei. sed istud omne reuelatum a deo est verum. & sic erit processus in infinitum: vel non dabitur primus assensus.

¶ Quantum Ad primum / si habitus fidei non inclinat nisi mediate: ergo inclinat ad falsum Dico quod de necessitate fatendum est habitus fidei mediate inclinat ad falsum: quia eius assensus est vna causa partialis assensus falsi: & non est inconueniens quod mediate inclinet ad falsum.

¶ Secundo Dico & melius quod assensus fidei est causa sufficiens assensus falsi cum alia causa: ergo concurrit meditate actu suo: que est causa partialis actus falsi: tamen non concurrit eodem modo sicut ad assensum verum.

¶ Quantum ad secundum dico quod assensus huius credo quod antichristus non erit sit reuelatum a deo / non est assensus fidei theologice immo non causatur assensus fidei quin partialiter causetur ab alio assensu qui non est assensus fidei secundum hanc opinionem: puta ab isto: hoc est reuelatum: quare credo hoc esse reuelatum non quia hoc est reuelatum: quia alias esset processus in infinitum: sed credo quia asseritur ab eo quem credo veracem: ideo ille assensus non est nisi assensus thopicus. apud istam opinionem omnis assensus fidei circa obiectum aliud a primario causatur partialiter ab alio qui non est assensus fidei theologice: sed thopice.

¶ Visum Est ergo quod fides est assensus certus propositionum ineuidentium existens fundamentum rerum sperandarum: & de certitudine actus fidei: & de differentia inter infusam & acquisitam: & de concursu fidei infuse. & de illo concursu duplex est opinio:

vna quod infusa habet vnum obiectum immediatum: & immediate concurrit praecise ad actum circa illud obiectum: & quia ex illa propositione quam respicit immediate multe alie inferuntur saltem partialiter: & assensus cuiuslibet praemissarum partialiter concurrit ad assensum conclusionis: hinc est quod infusa mediate concurrit ad assensum omnium illarum quae sequuntur. & dictum est quod obiectum immediatum fidei infuse est. omne reuelatum a deo est verum eo modo quo reuelatum est. Sed sicut dictum est secundum istam opinionem est difficile saluare quin mediate concurrat equaliter ad falsum assensum sicut verum: quia dicitur concurrere mediate ad assensum: quia concurrit immediate ad istum quo iudico quod omne reuelatum a deo est verum: & iste cum assensu minoris causat assensum huius antichristus erit. Similiter ille assensus quo iudico omne reuelatum: &c. cum assensu huius hoc est reuelatum demonstrando antichristus non erit: causat assensum huius / antichristus non erit: ergo assensus qui immediate producitur ab infusa est ita bene causa partialis assensus falsi sicut veri: & oportet concedere quod pariformiter ad falsum concurrit mediate: & assensus verus partialiter est causa assensus falsi.

Secundus modus dicendi quem recipit Ocham in quolibetis est quod infusa immediate concurrit ad omnem assensum fidei: ita quod fides infusa est sicut causa vniversalis: nam cause vniversales cum diuersis causis particularibus producunt etiam immediate attingendo effectus diuersos: vt sol cum equo equum: cum boue bouem: etiam attingendo immediate illos effectus scilicet bouem & equum: ita fides infusa est sicut vniuersalis causa secunda credendorum: & cum diuersis habitibus fidei acquisitis concurrit immediate ad diuersos actus credendi: immediate tamen. Dicit ergo ista opinio quod habitus infusus se habet respectu omnium assensuum credendorum per modum cause vniuersalis: & assensus acquisiti se habent per modum causarum particularium & illa causa vniuersalis cum illis particularibus naturaliter concurrit ad diuersos effectus.

¶ Circa istum modum est praecipua difficultas. dicis quod habitus ille concurrit immediate cum acqusito ad assensum alicuius propositionis puta antichristus erit: ergo cum concurrat naturaliter quandocumque stabunt ille cause particulares concurrentes tunc vniuersalis concurret. Et hoc tangit Ocham in octaua disti. iii. & non soluit.

¶ Quandocunque sunt cause in ordine ad effectum vtraque naturalis vna vniuersalis & alia particularis: si cum particulari applicetur vno tempore concurrit: alio tempore si applicetur concurret cum illa particulari: vt si sol vno tempore applicetur cum equo & applicetur alio tempore etiam concurret. ergo effecta ista propositione falsa: antichristus erit vel ista falsa antichristus nascetur: habitus acquisitus primus (quamuis efficiatur falsa) adhuc concurret ad assensum illius & habitus infusus equaliter applicatur illi cause particulari id est habitui acquisito: ergo si prius concurrebat immediate ad illum effectum: & etiam nunc & pro consequens fides infusa concurrit immediate ad assensum falsum.

¶ Secundo / Contra istam opinionem: quia successiue assensus contrarii sunt de fide: vt christus non morietur: sed eadem causa naturalis non potest immediate concurrere ad effectus contrarios: ergo videtur quod infusa non concurrat immediate

¶ Quantum ad primum potest euadi dicendo quod actus procedens ab infusa est distinctus specie ab actu procedente ab acquisita: & sic non procedit similis cum priori: tamen tenet oppositum ocham: quomodo ergo soluitur ratio: iste habitus immediate concurrit ad istum actum quo iudico antichristus nascetur scilicet cum causa particulari scilicet cum habitu acquisito: ergo cum eadem causa particulari: quamuis efficiatur falsa post natiuitatem antichristi: nego consequentiam: quia fidei infuse non potest subesse falsum. Ad propositionem quandocunque vna causa naturalis cum altera si equaliter applicentur altero tempore &c. Dico quod est verum in causis omnibus quae non sunt instrumenta specialis motionis spiritus sancti. sed iste virtutes infuse scilicet fides / spes / & charitas sunt instrumenta quibus mediantibus specialiter spiritus sanctus mouet nos vno tempore ad vnum effectum: & alio ad aliud: vel contrarium. hinc est quod vno tempore concurrit: alio vero non: & prima opinio videtur multum vera videlicet quod immediate concurrit ad solum istud / omne reuelatum a deo est verum. Dicis quod obiectum primarium est: omne reuelatum a deo est verum.

¶ Contra: ergo fides infusa immediatius inclinat ad assentiendum quod ista propositio / Deus est trinus & vnus sit vera: quam ad assentiendum quod deus est trinus & vnus: certum est quod illi assensus distinguuntur specie: vnus enim est contingens: alius est necessarius. Patet sequela ex illo principio / omne reuelatum a deo est verum: immediatius infertur ista / hec est vera deus est trinus & vnus quam quod inferatur ista deus est trinus & vnus: & sic immediatius assentimus illi propositioni per fidem infusam hec est vera deus est trinus & vnus quam isti deus est trinus & vnus: & oportet necessario hoc dicere secundum illam opinionem: & hoc dicit Aureolus in prologo senten. Dices / Assentimus isti deus est trinus: &c. quia est reuelatum.

¶ Contra: antequam esset reuelata erat vera: ergo ista est falsa hoc est verum quia reuelatum: quia causa veritatis non est reuelatio. Dico quod ly quia reuelatum non debet determinare ly verum: puta assentimus isti hoc est verum quia reuelatum: sed debet determinare ly assentio: & causa quare assentio est quia reuelatum: ita quod assensus quo credo quod hoc sit reuelatum est causa assensus huius hoc est verum. Et sic patet de concursu fidei: nunc ponuntur conclusiones.

¶ Prima conclusio. Fides acquisita est necessaria ad credendum articulos fidei. Patet Ad Ro. x. "Fides ex auditu est" / auditus ex praedicatione: ergo ad credendum articulos de necessitate requiritur fides: quae acquiritur per auditum: sed non video magnam apparentiam in probatione Gab. si intelligat quod acquisita actualis sit necessaria tanquam causa formalis qua credimus: non est difficultas: omnis actus est acquisitus: & est causa formalis denominans formaliter credentem: & omnis talis saltem de primo ex auditu est regulariter. Si vero intelligat de fide acquisita habituali quod sit necessaria ad exeundum in actus credendi est falsum: nam bene sequitur: est acquisita: ergo producta ex actibus credendi: & vltra: ergo actus credendi precesserunt: & vltra / ergo similiter necesse est naturaliter loquendo quod crediderit sine habituali: ergo falsum est quod acquisita habitualis sit necessaria ad credendum articulos fidei: quomodo ergo est intelligendus Gab. ex probatione quod acquisita est necessaria ad credendum articulos fidei. Dico quod non intelligit habitum nec actum credendi: sed aliquem actum firmum: qui non est fidei theologice: sed solum fidei thopice: vt si praesententur articuli alicui: qui nunquam credidit non credet: sed si asserantur crederet / & ad hoc vt credat oportet quod assentiat isti: credo asserentem veracem: ideo vult habere quod ad generandum actum fidei theologice oportet de necessitate habere prius aliquem actum fidei thopice & hoc regulariter ita fit: & non requiritur actus fidei theologice quia esset processus in infinitum.

¶ Secunda conclusio. Non potest naturali ratione probari fidem infusam ad credendum fidei articulos esse necessariam. Patet possunt singuli articuli credi fine infusa: ergo infusa non est simpliciter necessaria: ergo non potest euidenter probari quod sit necessaria. Patet: sit paruulus iudeus nutritus inter christianos: credet omnia que christiani credunt: & tamen non habet infusam: ergo omnibus quibus credit cum infusa potest credere absque infusa: ergo non potest probari ad credendum articulos quod sit necessaria infusa. Alii doctores dicunt quod non credet firmiter: & quod non excludit omnem formidinem: & quod tota firmitas est ab infusa: & non acquisita: sed experientia videtur quod ita fimiter credet.

¶ Tertia conclusio. Fidem infusam poni praeter acquisitam creditum est & expressum per scripturam. Patet ad Heb. xi. "Sine fide impossibile est placere deo". sed certum est quod sine acquisita est possibile placere deo: quia paruuli post baptismum placent deo: & tamen &c. Patet etiam de adulto in primo conuersionis actu qui non habet fidem acquisitam: ergo sine fide acquisita: &c.

¶ Quarta conclusio contra Tho. respectu omnium respectu quorum est infusa potest esse acquisita. Patet respectu omnium illorum possunt elici actus: & ex frequentatatione illorum generabitur habitus: ergo.

¶ Quinta. Diuersorum articulorum diuerse sunt fides acquisite non solum numero / immo specie distincte. Patet: omnes articuli sic se habentes quod aliquid repugnat vni quod non alteri distinguuntur adinuicem: sed articuli sunt huiusmodi: ergo & ille fides acquisite. Dicit ergo Gabriel & capit ex Okam contra Tho. apud eos qui dicunt eum posuisse fidem acquisitam: eo quod illi habitus sic se habent quod aliquid vni formaliter repugnat: cui non repugnat formaliter aliud. Videtur ergo quod sit distinctio non solum numeralis sed specifica: sed ista ratio non est efficax: nam amor sortis / & Platonis sunt eiusdem speciei & iudicium quo iudico sortem currere repugnat isti quo iudico sortem non currere. Non potest ergo in istis actibus anime probari per hoc quod aliquid repugnat vni quod non alteri quod distinguantur specie: quia reperitur instantia in qualitatibus intensibilibus sed non in qualitatibus realibus.

¶ Vltima conclusio / est vnica fides infusa quae inclinat secundum diuersitatem diuersarum opinionum prius tactarum.

¶ Primum dubium: dictum est quod per fidem acquisitam homo potest cuilibet propositioni assentire cui potest per infusam: ad quid ergo ponitur infusa Respondetur quod postquam infusa est a deo nobis data quod non datur inutiliter aut sine vtilitate fidei cui datur. perfecta enim dei sunt opera: & deus & natura nihil faciunt frustra. ergo est vtilitas cum sit habitus multo perfectior habitu fidei acquisite immo perfectior habitu scientie acquisite: deus enim infundit perfectiores quibuscumque acquisitis. est enim actus primus ipsius potentie: si anima dicitur actus primus respectu actuum quos producit: ita habitus dicitur actus primus respectu actuum sequentium. Secunda vtilitas. producitur actus intentior & firmior / & certior quam produceretur ex solo habitu acquisito. Nam quando producitur actus ab habente habitum infusum simul cum acquisito producitur intensior / firmior / & certior: & in isto nulla est difficultas.

¶ Secundo dubitatur per quid corrumpitur fides. Potest primo quaeri de perditione acquisite. secundo de infusa / nam visum est quod infusa a solo deo infunditur in baptismo & virtute boni motiui. Quantum ad primum / sicut dictum est de corruptione habituum acquisitorum in generali eodem modo dicendum de corruptione habitus fidei acquisite. Nam habitus fidei acquisite dicit Gabriel corrumpitur per habitum contrarium: hoc tamen est falsum: quia non corrumpitur per habitum qui non est: quia quod non est non agit neque corrumpit aliquid / neque corrumpitur per habitum contrarium quando est: quia quando habitus contrarius est: iam corruptus est habitus acquisitus fidei. falsum est ergo quod corrumpitur effectiue per habitum contrarium: sed per actus contrarios ad quos inclinat.

¶ Breuiter dico / nunquam vnus habitus corrumpit effectiue habitum alterum: sed actus generatiuus vnius habitus corrumpit effectiue habitum contrarium. Dicit vlterius quod per cessationem ab actu: sed de hoc visum est quid veritatis habeat. Dico quod corrumpitur per actus contrarios ad quos inclinat. De infuso certum est quod infusus stat cum habitu infidelitatis. in primo actu infidelis conuertitur / & non corrumpitur habitus. habet infusam: ergo compatitur secum habitum infidelitatis acquisitum: non corrumpitur primo per illos habitus: sed quomodo ergo corrumpitur infusus vtrum effectiue: ita quod actus ille attingat corruptionem illius habitus: sicut corrumpitur frigus a calore. Vtrum similiter corrumpatur habitus infusus. Ocham in tertio quolibeto septima questione dicit quod posset probabiliter deffensari quod sic: scilicet quod infusus corrumpitur effectiue propter formalem repugnantiam quam habet actus infidelitatis cum habitu infuso.

¶ Quantum ad hoc dico quod hoc non potest intelligi de quolibet actu infidelitatis quod corrumpat habitum infusum. Patet sic: error siue pertinacia circa propositionem de fide non corrumpit habitum infusum: & tamen error est infidelitas. secundo antequam illa propotio esset de fide error ille non repugnabat formaliter antequam esset reuelata: non potest ergo deffensari quod quilibet actus infidelitatis habeat formalem repugnantiam ad habitum infusum. Potest tamen deffensari probabiliter quod actus infidelitatis circa primarium obiectum habet repugnantiam formalem ad habitum infusum: tenendo ergo sicut probabiliter defensari potest quod inclinat immediate ad istud obiectum omne reuelatum a deo est verum: ita quod inclinat ad illos actus mediante actu illius conplexi. Et illud est obiectum formale aliorum actuum: quia est ratio propter quam aliis obiectis assentimus. probabile est dicere quod error oppositus repugnat formaliter fidei: ita quod iste error non qualitercumque reuelat deus est verum quod talis assensus repugnat & corrumpit effectiue.

Nihilominus certior opinio est quod corrumpitur habitus fidei infuse a solo deo & demeritorie per actus infidelitatis. Et ratio est. Habitus fidei infusus non est producibilis ab actu aliquo: nec ab agente creato: sed a solo deo. sicut creat charitatem & spem ita fidem infusam: ideo a solo deo anichilabilis est quemadmodum & charitas. Nam corrumpit deus illum: quia meremur quod desinat conseruare ideo non corrumpitur habitus infusus effectiue ab actu infidelitatis propter formalem repugnantiam. & est opinio probabilior.

Sed videndum est vtrum quilibet actus infidelitatis sit demeritorius talis corruptionis. videtur quod non: quia est aliquis venialis & non potest dici quod corrumpatur fides per veniale: quia bene sequitur corrumpitur fides in statu vie: & de lege / ergo & charitas. Patet: sine fide impossibile est placere deo: ergo non quilibet actus infidelitatis demeritorie corrumpit fidem infusam. Dico secundo / non per quemlibet actum infidelitatis mortaliter deperditur habitus infusus: quia infidelis non pertinax cum non sit hereticus cum careat pertinacia non perdit fidem infusam: sed aliquis sine pertinacia peccat mortaliter peccato infidelitatis / ergo non quicumque est infidelis circa primarium obiectum fidei deliberate perdit infusam: quicumque enim assentit quod non quicquid continet vel credit ecclesia est verum. vel non quicquid est reuelatum a deo est verum talis est hereticus: quia nullo modo potest corrigi per illum modum: sed si aliquis qui non est infidelis circa obiectum primarium credat quod omne reuelatum a deo est verum: & quod continetur in sacris litteris est verum. tamen est infidelis circa aliquod particulare reuelatum: credit vtputa huic deliberate dies iudicii non erit / vincibiliter tamen quia credit quod non sit reuelatum & credit quod non est peccatum mortale peccat / cum ignorantia vincibilis non excuset: & tamen ille non perdit fidem: ergo non quodlibet mortale infidelitatis est demeritorium corruptionis habitus fidei. Dicunt doc. in ista materia. Solum peccatum infidelitatis quod est heresis est demeritorium perditionis habitus fidei infuse. Patet: quicunque peccat peccato heresis habet dissensum formaliter vel virtualiter obiecti primarii & formalis fidei infuse: sed per quemcunque actum infidelitatis circa primarium obiectum perditur infusa: & probabiliter secundum aliquos propter formalem repugnantiam: secundum vero omnes demeritorie / ergo quicunque peccat per heresim: id est habens pertinaciam adiunctam perdit infusam. Patet maior: actus heresis duo importat. primo errorem intellectus & secundo actum voluntatis contumacis. non enim dicor herecicus solum: quia credo quod antichristus non erit: sed credo quod non erit & cum hoc nolem credere / quamuis ostenderetur michi contentum in sacris litteris: & sic habeo formaliter vel virtualiter dissensum circa illud quod est opositum primo obiecto formali.

¶ Quid autem sit pertinacia. Dico quod nichil aliud est quam dissensus. Resolutio per omne peccatum heresis adminus demeritorie perditur habitus fidei. Vtrum solum per actus erroneos circa obiecta credibilia perdatur demeritorie vt puta per assensum vel dissensum circa propositiones quae sunt de fide. Patet quod non. Dicit Augustinus dubius in fide infidelis est: ergo per dubietatem quae non est assensus vel dissensus: sed carentia vtriusque perditur fides.

¶ Quantum ad hoc dico primo. potest perdi fides sine quocumque assensu propositionis opposite propositioni de fide vel sine quocunque dissensu propositionis de fide: & hoc propter auctoritatem. dubius in fide infidelis est Ocham dicit quod hereticus est pertinaciter dubitans vel errans. Certum est quod sortes non potest cogi ad credendum quod deus est trinus & vnus: nec necessitari ad ista credendum: sed cum credit hoc libere credit: potest ergo suspendere actum quo credit quod deus est trinus & vnus. quis non credat oppositum nec credat nec dissensiat siue discedat dicitur dubius Illi dubitationi potest iungi pertinacia quemadmodum errori & habeat propositum non credendi: sed semper dubitandi quamuis ei ostenderetur reuelatum. illud dubium est ita heresis sicut assensus contradictorii: quia est dubitans cum pertinacia: sine ergo quocumque errore quam sit dissensus propositionis de fide vel assensus contrarii vel contradictorii per dubium iuncta contumacia perditur fides. per dubium scilicet quod est carentia cum aduertentia: ergo aliquis potest perdere infusam & assentire quibuscumque articulis firmiter & firmissime demeritorie. ratio est sicut dicit Tho. Nam si adduceretur mihi demonstratio ad vnum articulum fidei euidenter: nichilominus remanet in me voluntas per quam sum paratus assentire: quamuis non adduceretur demonstratio remanet meritum fidei quod non erat in actu intellectus: sed voluntatis: ergo eodem modo sit sortes qui credit firmissime alicui propositioni de fide: sed per demonstrationem: & habet propositum quod nunquam vellet assentire tali propositioni: quamuis ostenderetur in sacris litteris nisi cogeretur per demonstrationem / in illo est demeritum heresis quia remanet actus voluntatis que est in heretico ratione cuius actus voluntatis est omne demeritum / ergo stat quod assentiat cuilibet articulo &c.

¶ Resolutio est. nunquam perditur fides infusa in aliquo nisi per demeritum heresis. Nam in quocumque est demeritum heresis perditur infusa si sit dubium vel sit certitudo nisi coartatus ratione nult credere perditur infusa.

¶ Difficultas / dicis quod dubius in fide est infidelis. videtur ergo quod omnis dubitatio circa propositionem de fide est peccatum: que est difficultas satis communis. certum est quod non teneor pro quolibet tempore credere quod deus est trinus & vnus / ergo si pro a tempore aduertam quod deus est trinus & vnus / & non assentiam neque dissentiam sum dubius: ergo non quelibet dubitatio propositionis de fide est peccatum / quod non peccem nec assentiendo nec dissentiendo. Patet: quia est praeceptum affirmatiuum credere: ergo si non credam pro tempore quo non tenetur non pecco.

¶ Dicunt doctores omnis aduertens & non assentiens dicitur dubius. Contra / non pro quolibet tempore credere tenetur. verum est: sed pro omni tempore quo aduertit tenetur credere: quia cum addo quod aduertam non stat quod sit tempus in quo non teneor credere sicut dicit Bonauentura.

¶ Contra / ergo pro omni tempore quo aduerto circa deum teneor illum diligere: circa peccatum teneor detestari quod videtur rigorosum. posset dici quod non omnis dubietas est peccatum nisi pro tempore quo teneor credere. illa enim dubietas que non dicit nisi carentiam assensus & dissensus non est peccatum nisi pro tempore quo teneor credere. vtrumque tamen posset deffensari.

¶ Dubitatur tertio. Si fides informis est donum dei quare dicitur informis: Dico quod ex eo quia caret charitate: quando enim aliquis est in mortali quod non est infidelitashabet fidem informem.

¶ Dubitatur quarto. Vtrum acquisita sit virtus moralis. respondetur: potest capi virtus moralis large vt tantum valet sicut per morem id est consuetudinem acquisita: illo modo fides est virtus moralis. Secundo potest vocari virtus moralis id est acquisita per actus liberos. & duplices sunt actus liberi. Quidam elici: quidam vero imperati: & certum est quod fides acquisita non est actus elicitus: quia est actus intellectus: sed imperatur a voluntate quia nullus credere potest nisi volens. Difficultas est: sic sortes habens infusam: & cum hoc acquisitam presentatur sorti aliquod credibile: scilicet deus est trinus & vnus credit propter malum finem: vtrum ille assensus effectiue sit ab infusa. certum est quod est eiusdem speciei specialissime sicut assessus qui imperatur a volitione bona: quia ille actus habet pro obiecto solo hoc. deus est trinus & vnus Si sit eiusdem speciei: ergo infusa concurrit immediate ad peccatum quod videtur falsum. quia deus dicitur specialiter concurrere ad omnes actus qui procedunt a fide infusa. Non est difficultas / habitus acquisitus concurrit ad illum: quia non est inconueniens quod virtus intellectualis concurrat ad virtutem moralem. Sed de habitu infuso videtur difficultas quod non concurrat ad actum qui est peccatum moraliter: quia non concurrit nisi tanquam instrumentum dei: deus non concurrit specialialiter ad peccata / ergo videtur quod infusa non concurrat.

¶ Quantum ad hoc dico quod non concurrit / & videtur mihi probabilius. Ratio / quia ad illum actum non concurrit deus cum speciali motione: & ille actus non concurrit nisi cum speciali motiuo.

¶ Dubitatur vltimo. Vtrum fides formata & informis sint eiusdem speciei. dico quod sic: immo sunt eadem numero. Posset esse difficultas de augmentatione infuse. certum est quod non per omnem actum meritorium sicut charitas augetur effectiue sed meritorie. Dico quod per solos actus iste tres virtutes infuse sic se habent quod augentur meritorie videlicet per suos actus. nam nisi eliciam actum spei non augetur spes. quantuncumque actum meritorium eliciam si non eliciam actum fidei non augetur habitus fidei: sed omnis actus meritorius est actus charitatis. ideo per omnem actum meritorium augetur charitas.