Quaestio 1

DE poenitentia claris simi doctoris theologi Magistri Iacobi Almain Senonensis a decimaquarta distinctione questio nes Scoti profitentis perutilis ad modum lectura.

CIRCA HANC Distinctionem. xiiii. querit Scotus. Vtrum penitentia necessario requiratur ad deletionem peccati post baptismum commissi.

Magister nititur ostendere quod ad delendum peccatum necessaria sit penitentia. Postea quomodo penitentia causatur in nobis ex timore & spe. & tertio agit de reiteratione.

Circa primum in quo non est magna difficultas non loquitur de venia li neque de originali. quia ad originale delendum sufficit baptismus: sed loquitur de mortali commisso post baptismum. Et arguitur quod ad illud delendum non necessario requiritur penitentia: quia transeunte actu peccati in peccatore nihil remanet magis quam in illo qui nunquam peccauit: ergo ad delendum non requiritur penitentia.

¶ In oppositum est Hieronymus quod penitentia post naufragium est secunda tabula: ergo ad delendum mortale commissum post baptismum requiritur penitentia.

¶ Tria facit doctor. Primo circaprimum articulum querit quid remaneat in peccatore post actum peccati a quo formaliter dicatur aliquis peccator. Secundo ostendit quod ad illud delendum sit necessaria aliqua punitio. Tertio quod non quelibet punitio sufficit: sed requiritur punitio penitentialis.

¶ Pro primo: notandum quod peccatorpostquam elicuit actum peccati transeunte illo actu adhuc denominatur peccator etiam ipso dormiente vt post volitionem occidem di inquirendum est quid remanet perquod sortes dicitur peccator formaliter. Hic aliqua supponuntur quibus suppositis ponuntur tres modi dicendi. Primo supponitur quod sicut duplex est iusticia / ita duplex est iniusticia / quia oppositorum eadem est disciplina. si iustum multipliciter: dicitur etiam iniustum.

¶ Duplex igitur est iusticia / scilicet habitualis & actualis. lusticia habitualis est habitus inclinans ad actus rectos: & nihilaliud est quam caritas infusa vel gratia infusa quod idem est apud docto. per quam formaliter deno minatur aliquis iustus & inclinatur ad exeundum in actus rectos iusticie. Sed iusticia actualis est rectitudo existens in actu elicito conformiter ad dictamen rectum: vt habeo hoe dictamen quod hoc est faciendum & volo conformiter ad illud iudicium facere / calis conformitas ad dictamen prudentiale rectum vocatur actualis iusticia. Vnde idem sunt iusticia actualis / rectitudo / conformitas ad dictamen rectum. Rectitudo actus est conformitas ad dictamen rectum / & rectitudo est illemet actus rectus: puta volitio vel no litio recta vel actus imperatus ab illis: talis qualem debere esse illud iudicium rectum dictat.

¶ Similiter duplex est in iusticia / quedam habitualis / & est duplex (vt dicit peBassolis quedam priuatiua. quedam vero positiua. Priuatiua / est carentia habitualis iusticic: id est gratie infuse / vt sortes quiprefuit in gratia & nunquam prius peccauit / cadit per mortale / ex tali mortali non causatur habitus inclinans ad consimilem actum / quia forte est ita paruus actus quod non potest generare habitum: sed solum perditur habitualis iusticia: scilicet infusa caritas / in taliest in iusticia non positiua: sed priuatiua.

¶ Sed iniusticia habitualis positiua est habitus causatus ex actibus iniustis inclinans ad consimiles actus vt sortes eliciens actum malum ex frequentatione actuum malorum ab illis effectiue generatur habictus qui vocatur iniusticia habitualis posiciua.

¶ Iniucticia actualis nihil aliud est nisi actus iniustus siue actus malus quod idem est.

¶ DIFFICVLTAS est inter Scotum & Ocham / quid sit ista rectitudo: & quid sit ista deformitas actus quam tracaui in moralibus Recurre si vis. dictum est ibidem quod difformitas actus non est aliud quam actus elicitus non taliter qualiter recta ratio dictat. Et hoc de actu positiuo.

¶ Resolutio est ergo / quod duplex est iusticia habitualis: scilicet priuatiua & positiua. priuatiua / carentia gratie infuse / positiua habitus genitus ex frequantibus actibus malis / sed actualis est actus difformiter elicitus ad dictamen recte rationis. Ad quesitum ponitur duplex modus dicendi. Vnus / quod transeunte actu peccati aliquisdicitur formaliter peccator non abactu nec ab habitu: sed ab iniusticia habituali id est a carentia caritatis siuegratie. Quod nec ab actu. patet. quia in dormiente non est actus & tamest dicitur forma liter peccator. Nec ab habitu / quia possibile est quod ex illo actu nullus fuit genitus habitus. igitur. Relinquitur ergo secundum hunc modum dicendi quod a carentia gratie / quia caret gratia quam deberet habere: & quando reinfunditur iam desinit esse peccator in infusione que fuit vel per penitentialem virtutem vel per sacramentum.

¶ Sed hoc impugnatSco. & apparenter multum. Si homo transeunte actudicatur precise peccator quia caret gratia: ergo ille qui commisit centum peccata transeuntibus illis actibus non magis diceretur peccator quam ille qui commisit precise vnum peccatum / quod est falsum. & patet consequentia / sortes qui commisit centum peccata non magis priuatur gratia quam plato qui commisit precise vnum / quia quodlibet mortale etiam minimum est incompossibile gratie: ergo si denominetur precise peccator a carentia gratie cum non plus habeat sortes de gratia quam plato erunt equaliter peccatores sicut duo corporaque omni gradu luminis carent dicuntur equaliter tenebrosa.

¶ Secundus modus dicendi est / quod homo transeunte actu peccti non denominatur peccator ab aliq uo actu nec habitu / quia forte nullus est genitus ex tali actu transeunte / nec a carentia gratie: sed a quodam respectu reali existente in anima siue in potentia anime. & est opinio sancti Thome.

¶ Pro cuius declaratione notandum quod res respectiue dicuntur quorum esse est ad alterum. Absolute vero quorum esse non est ad alterum. Vltra notandum quod istorum respectuum / aliqui sunt intrinsecus aduenientes / qui necessario positis termino & fundamento ponuntur vt paternitas posito patre & filio necessario ponitur. Sed illi respectus dicuntur extrinsecus aduenientes qui sic se habent quod positis fundamento & term ino non necessario ponuntur. vt est respectus lociquem vocant vbietatem. Nam posito loco & me posito: non necessario ponitur talis respectus. ¶ltem quidem sunt respectus reales qui non dependent ab operatione intellectus. rationis qui fabricantur ab intellectu.

¶ His suppositis dicit secunda opinio / quod denominatur peccator a respectu reali non fundato super actu ( quia talis actus iam transiuit. & destructo fundamento respectus necessario destruitur ille respectus) sed fundatur super potentia anime / ideo anima dicitur peccatrix & homo ratione anime.

¶ Sed hoc impugnat Scotus & bene. & sic arguit. vel talis respectus cum sit realis vel est intrinsecus vel extrinsecus. Non primum: quia positis fundamento & termino non necessario ponitur. Patet / quia potentia anime eadem remanente / & deo siue pena eodem modo se habente non propter hoc anima eodem modo est obligata ad penam / quia non ante peccatum. Nam si terminus illius respectus est deus antequam esset actus peccati potentia & deus erant: & talis non erat / ergo non est respectus intrinsecus adueniens. Si dicas quod talis respectus est pena. Contra / nunquam est respectus realis extrinsecus adueniens ad aliquid quod non est: sed illa pena non est. ergo. ¶ltem nunquam causatur in aliquo respectus realis nisi per operationem preuiam (quia operatio agentis deperse terminatur ad actum) vt nunquam causatur respectus vbitationis nisi per motum localem vel loci vel rei locate / ergo talis respectus a quo denominatur formaliter peccator antequam causetur requirit ne¬ cessario operationem preuiam. Tunc arguitur sic / vel tunc requiritur operatio potentie / vel dei. Non potentie: quia potentia non habet operationem nisi ad actum eliciendum qui actus est peccatum. Si dicas quod presupponit operationem dei terminatam ad illum respectum: ergo per aliquid a solo deo productum aliquis diceretur peccator. Hoc est absurdum: quia deo auctore nemo fit deterior. Relinquitur ergo illa opinio tanquam inutilis.

¶ Tertius modus est doctoris ponentis duas propositiones. Prima / nihilreale absolutum vel relatiuum remanet in aliquo cessante omni actu peccati a quo ille dicatur peccator. De respectu satis probatum est quod non. De absoluto patet / nihil potest remanere in peccatore nisi habitus vel dispositio ad habitum: sed ab illo aliquis non potest denominari peccator formaliter / quia potest stare in iustificato sicut habitus vitiosus. Actus voluntatis duo producit / scilicet passionem / puta delectationem vel tristiciam / spem / aut timorem. & tales passiones dependent ab ipso actu & in esse / & in conseruari. Ideo actu transeunte non remanet talis passio causata ab actu. Producit etiam ipse actus habitum qui non dependet ab actu quantum ad conseruari: ideo potest manere sine actua quo productus est. Passiones ergo transeunt cum actibus. ideo si remanet aliquid exactu oportet quod sit habitus vel dispositio ad habitum. Sed nullus habitus producitur ab actu quin posset remanere in peccatore post quam egit penitentiam superueniente gratia: sed tunc non denominabitur peccator. ergo ille habitus non sufficit ad denominandum aliquem peccatorem transeunte actu peccati.

¶ Item secundo patet / nihil est abactu productum in peccatore quin per fuxum temporis desinat esse si non conseruetur per elicitionem similium actuum: sed per quencunque fsuxum temporis si peccator non agat penitentiam semper denominabitur peccator ergo per nihil positiuum derelictum ab actu traniseunte ipso aliquis dicitur peccator.

¶ Hic doctor videtur assumere vnum dubium cum¬ ait. Nihil producitur quin per fuxum temporis desinat esse / hoc est habitus per longan cessationem ab actu corrumpitur. & hoc etiam dicit sanctus Thomas in prima secunde. Sed Ocham hoc improbat de actu voluntatis & intellectus qui est in obiecto incorruptibili: sed de actibus sensitiuis aliud est. Nihil ergo producitur ab actu si non conseruertur aut roboretur per reiterationem quin desint esse: sed non acta penitentia non desinit esse peccator: ergo per nullum positiuum ab actu positiuo productum denominatur peccator.

¶ Resolutio ergo in istis tribus est / primum non denoinatur peccator a carentia gratie / quia omnes equaliter qui peccauerunt essent peccatores. Secundum non ab aliquo respectu reali in voluntate. Tertium non ab aliquo absoluto derelicto in voluntate ab actu peccati: sed illud a quo denoninatur est respectus rationis qui nihil est in re (nam respectus fabricatus per intellectum nihil est in re. Respectus rationis Scoti & complexe: significabilia Grego rii nihil sunt in re est ergo respectus rationis in potentia quam peccauit pro quanto ipsa est obiectum diuine cognitionis & diuine volitio nis. Probat hoc doc. tripliciter. Primo auctoritate August. super illo psal. Beati quorum. Dicit Augu. deum videre pecata est peccatorem ratione peccati ordinare ad penam. & deum non videre pecataum seu peccatuum esse tectum est ipsumpcctorem non plus ad penam ordinari: ergo talis precise & adequate est peccator per hoc quod ordinatur ad penam. & talis ordinatio ad penam fit per intellectum diuinum: ergo illud a quo transeunte actu aliquis dicitur peccator est respectus rationis existens in isto put est obiectum diuine voluntatis per quam voluntatem diuinam fit talis ordinatio ad penam. Item patet ratione: si sortes in gratia eliciat multos actus ex illa qamuis non augeatur gratia (quia dicit doctor quod gratia non augetur per quemlibet actum meritorium)/ per illos actus meritorios: tamen post illos actus meritorios dicitur esse magis meritus quam prius. & hoc non est esse in maiori gratia / ideo non dicitur solum esse inm: rito maiori respectu gratie. nec potest esse meius meritum ab actu qui non est amplius: ergo denominatur esse in maiori merito ab ordinatione diuina ordinanreistum ad maius meritum ratione actus. Dicitur ergo magis meritus solum propter respectum rationis pruenientem ex hcc quod intellectus & voluntas diuina ordinant istum ad maius premium. Similiter oportet quod dicatur peccator ratione intellectus & voluntatis diuine ordinantis istum ad penam propter actum commissum. Tertio probatur a simili / capio illum qui commisit crimen lese maiestatis: talis est inimicus regis & habetur odio a rege / non est ingratus regi per actum aut habitum existentem in eo sed per respectum rationis inquantum iste est obiectum actus voluntatis regis id est odii regis / & appetitus vindicte vel actus per quem rex vult afficere illum pena. ergo. Similiter est de peccatore transeunte actu peccati.

¶ Resolutorie ergo deno minatur aliquis peccator a respectu rationis qui fundatur in peccatore prout est obiectum diuini intellectus & voluntatis. & talis respectus aliquando denominatur macula inquantum est disconueniens potentie & unime / inquantum vero est obligatio ad penam dicitur reatus / sed inquantum est in imicue deo / & deus vult illum afficere pena dicirur offensa. tripliciter ergo isse respectus deno minatur.

¶ Quantum ad istum articulum. Dico cum modernis cum Olcot & de Easso lis qui impugnant Scotum in hoc quod denominatur aliquis peccator ab actu qui non est & fuic / sicut aliquis denominatur doctor non ab actu docendi quem nunc habet: sed quen alias exercuit. Hinc est quod peccatum commissionis dicitur remanere quo ad reatum non quod reatus sit aliquid existens in peccatore sed inquantum ratione talis actus peccati precedentis remanet peccator obligatus ad penam. Dices / ergo quod qui penituit & est in gratia / esset peccator. Patet / quia de illo verum est dicere quod egit talem actum. Dico quod sic intelligitur. peccator est qui commisit actum ratione cuius adhuc est ordinatus ad penam perpetuuam sustinendam. & peccatum dicitur re¬ mitti quando non amplius acceptatur ad illam penam eternam.

¶ De secundo articulo.

¶ In isto secundo articulo ostendit quod illud quod remanet in peccatore potest deleri. et intertio articulo ostendit per quid deletur.

¶ Quantum ad primum sit primum dictum / illud quod remanet in peccatore actu transeunte a quo denominatur peccator potest deleri: & aliquando deletur. Patet dupliciter. primo modo per illud syniboli / remissionem peccatorum / ergo fide credendum est quod peccata aliquando remittuntur. Secundum patet: contingit aliquando predestinatum cadere in peccatum & peccare. Patet de Dauid qui peccauit & erat predestinatus. Similicer Petrus: & Paulus: & alii innumeri. ergo contingit aliquando predestinatum peccare mortaliter: etiam in sensu coppsito: ergo contingit de lege illud peccatum remitti. Patet consequentia / bene sequitur. iste est predestinatus: ergo saluabicur. Et vltra / bene sequitur iste est in peccato: ergo est obligatus ad aliquam penam. Iam quero vel est obligatus ad penam soluendam tempore quo erit actualiter beatus vel post beatitudinem vel ante beatitudinem. Primum / non est dicendum: quia beatitudo excludit omnem penam. Neque secundum / quia est ordinatum quod ille qui nunc est beatus eternaliter erit beatus. Hinc dicunt doctores quod beatitudo importat eternitatem. & inde Paulus in raptu non fuit beatus. Relinquitur ergo tertium esse dicendum: puta quod peccator sit obligatus ad penam soluendam ante beatitudinem. & cum soluitur debitum destruitur obligatio ad illud debitum: ergo obligatio ad penam solui potest siue deleri: ergo peccatum deletur. Et hoc argumentum est optimum ad probandum purgatorium esse.

¶ Potest circa hoc dictum doctoris esse difficultas / quid est peccatum remitti apud doctorem istum. Dico secundum eum quod peccatum remitti est obligatio ad penam soluendam ratione peccati commissi absorberi/ seu deleri.

¶ Sed dicit Gerson / quod non sunt idem simpliciter & conuertibiliter peccatum deleri & obligationem ad penam tolli / quia ista duo sunt copossibilia de potentia dei absoluta iste peccauit / & tamen pro illo peccato non est obligatus ad aliquam penam suffererendam: quia potest deus illum velle pro tali peccato nullam penam sustinere. Nam si deus de potemn tia absoluta ratione peccati non ordinaret peccatorem ad penam nihilominus esset dignus ordinari: immo implicat etiam de potentia absoluta / iste peccauit: ergo non est dignus ordinari ad penam: & est dignus vita eterna. & ista duo se inferunt. peccauit: ergo est indignus vita eterna vel dignus pena. Ideo dicit Gerson quod peccatum remitti consuquenter est dignitas ordinationis ad penam remitti vel indignitas ad vitam eternam colli / & non est obligationem tolli conuertibiliter secundum eum loquendo simpliciter & absolute. Sed depotentia ordinata & de lege posita. Peccatum remitti est obligationem ad penam ratione peccati aboleri.

¶ Posset esse difficultas secunda circa hoc primum dictum doctoris / an sit aliquod peccatum quod simpliciter & absolute de potentia dei ordinata sit irremissibile. Et videtur quod sic ex dicto Christi / qui peccauerit in spiriunsanctum non remittetur einec in isto seculo nec in futuro. igitur.

¶ Pro solutione dicitur ab omnibus doc. quod nullum est peccatum tempriene vie commissum quin sit simpliciter & absolute remissibile licet sit aliquod peccatum aliquamliter denoinatum esse irremissibile / ita quod implicac illud taliter denoninari & remitti / nichilominus illud peccatum est simplicie. remissibile Vnde secundum August. tres sunt modi accipiendi peccatum in spiritunsanctum. vna quodem species est finalis impenitentia: vnde implicat quod habeat finalem impenitentiam & quod remittatur Si ergo remittatur non habebit talem denoinatio nem: ido secundum illam connotationem implicat quod sit in spiritunsanctum & quod sit remissibile: quia connotat finalem impenitentiam / & contradictio est quod nunquam peniteat & quod remittatur: sed simpliciter potest remitti / & tunc non erit in spiritunsanctum quia falsum erit dicere quod in isto peccatore sit finalis ipenitentia pro tali peccato. ideo sicut ista parti¬ cularis est vera aliqua peccatam sunt remissibilia ita & quecumqe.

¶ Secundum dictum doctoris est. Peccatum nunquam remittitur sine pena vel aliquo correspondente aut equalente pene quantum ad acceptationem diuinam. Patet sic / per quodlibet peccatum deus offenditur vt tota clamat scriptura. & deum offendi vel irasci est habere velle quo vult alicui infigere aliquam penam / & cum per quodlibet offendatur ideo pro quolibet vult infligere penam. & vltra: ergo nunquam ab soluitur a peccato ipse peccator nisi soluat penam: quia non absoluitur debitor nisi soluat creditori quod debet vel nisi creditor aliquid acceptet loco debiti: ergo peccatum nunquam de letur nisi per solutionem pene / vel per aliquid in valore quantum ad acceptationem diuinam.

¶ Tertium dictum. Et licet culpa que tolli¬ ¬ tur generaliter tollatur per penam / aliquando per aliquid a deo acceptum in valore pene: quaelibet tamen culpa vniuersaliter ordinatur per penam. Vnde culpa aliquando remittitur per penam aliquam aliquando non per penam: sed per aliquid acceptum adeo loco pene: sed illa culpa quam nunquam remittitur nec per penam nec per aliquid acceptum a deo loco pene ordinatur vniuersaliter per penam. Prima pars patet / quia omnis obligatio tollitur per solutionem illius ad quod est obligatus / sed est aliqua pena ad quam peccator ratione peccati est obligatus & illam potest soluere. Quod patet de pena temrismrali pro veniali debita quam potest soluere aliquis: non tantum in hoc mundo sed etiam in purgatorio: & in inferno secundum doc. Vnde culpa in proposito non est nisi obligatio vel reatus vt sortes in veniali descedens / illa culpa est reatus vel obligatio que soluitur siue remittitur per solutionem pene. Vnde secundum doctores remissio culpe venialis non est nisi pene temporalis debite pro eo debita solutio. De hoc patebit vigesimaprima distinctione. Aliud patet / puta quod aliquando remittatur non per solutionem talis pene: sed per aliquid equiualens in acceptione diuina. & hoc modo remittitur mortale in nobis. nam pena illi debita cumsit eterna non potest esse soluta. sed soluitur per aliquid equalens in acceptione diuina illi pene scilicet per penitentiam interiorem vel exteriorem. Tertia pars videlicet quod culpa quam non remittitur vniuersaliter omnis talis ordinatur per penam. Patet: ex Soetio lib. quarto de Conso. prosa quarta Eelitiores inquit supplicia luentes quam si eos nulla iusticia coerceat que pena est ordinatiua culpe. & breuiter dicit / quod melius est simpliciter peccatorem non correctum esse in pena suple inflicta quam esse & non esse in illa. & hec est propositio doctoris que sic probatur. in tali existente in pena est aliquid boni secundum rectam rationem scilicet sufferre penam / quia est aliquid iustum: sed in illo qui peccauit & non est in tali pena non est tale bonum secundum rationem nec in equiualenti: ergo simpliciter melius & appecibilius secundum affectionem iusticie & rectam rationem est esse in tali pena inflicta quam non esse supposito quod peccauerit. & hec funt que dicit doctor in hoc articulo / peccata remittuntur non sine pena aut per aliquoid equiualens in acceptatione diuina. aliquando non remittuntur / & tunc semper & vitr culpaper penam ordinatur tanquam per proprium corrundens.

¶ De tertio articulo. Postquam visum est quod culpa remittitur per penam vel per aliquid equiualens in acceptatione diuina. Videndum est quomodo debet vocari illa pena.

¶ Et pro solutione ponitur talis propositio. llla pena per quam remittitur est pena voluntaria. Patet sic / per aliquam penam non remittuntur peccata scilicet per penam damnatorum quam perpetuo sufferunt & nunquam remittitur eis. ideo est differentia inter penam per quam peccatum remittitur & illam per quam non remittitur: sed non potest attendi solum illa differentia penes intensum velremissum: ideo non videtur per quid differant ille pene nisi per voluntarium & inuoluntarium.

¶ Dices / nulla pena est voluntaria / sicut nullus peccat in eo quod non vult ita nullus penam suffert in eo quod vult. Nam sialiquid velit hoc non est sibi pena. C Pro solutione notandum quod voluntarium quadrupliciter causatur. Vno modo quia illud patienter fertur non remurmurando. Secumdo modo quia acceptatur per actum voluntatis Tertio modo quia libere causatur a causa proxima & partiali libera & non intendente talem effectum. Quarto modo / quia libere causatur a causa remota principali & vniuersali intendente cffectum: & sic sunt quattuor membra / & sequuntur quattuor modi penitendi. Et pro ampliori declaratio ne notandum quod penitentia capitur multi. pliciter. Aliquando pro penitentia indiscreta vt fuit penitentia lude / & damnatorum. Aliquando pro actibus exterioribus penalibus vt est ieiunium / oratio / elemosina. Aliquando capitur pro sacramento / puta pro absolutione sacramentali: vt patebit distinctione. xvii. & de istis acceptionibus non est ad propositum in hac distinctione. Aliquando capitur penitentia pro actuvirtuoso voluntatis. & hic capitur ad propositum puta pro actu interiori voluntatis / & aliquando pro habitu ex illo causato.

¶ Iam ponit doctor quattuor actus penitem di conformiter ad illa quattuor membra voluntarii que se habent per ordinem. & capiamus tristiciam que est vna pena / ipsa dicitur voluntaria seu libera quattuor modis (non tamen dicitur libera seu voluntaria immediate: quia cum sit passio non potest esse immediate libera: quia actus voluntatis sunt immediate liberi & passiones sequaentes illos actus sunt libere denoninatione extrinseca) Quattuor ergo modis potest ipsa tristicia esse libera. Primo modo a voluntate non remurmurante sed patienter sufferente illam / & hoc modo tristicia se habet vt obiectum & est obiectum illius actus patientie. Nam si dicas volo patipatienter hanc tristiciam: ibi tristicia se habet vtobiectum. Secundo modo tristicia ista dicitur voluntaria a voluntate non solum patienter sufferente: sed illam acceptante gaudenter. & in isto modo penitentia habet tristiciam proobiecto sicut in primo modo. Nam si dicas accepto hanc tristiciam ibi se habet vt obiectum. Tertio modo ditur ipsa tristicia libera avoluntate libere eliciente cans ipsius tristicie. Vnde tristicia habet duas causas. vna est proxima & immediata. & est duplex secundum quod sunt due cause proxime & imediate aquiobus causatur ipsa tristicia. & sunt apprehensio alicuius quod accidit / & nolitio illius: vt abistis duabus causis scilicet ab appshensione qua apprehendo & iudico me peccasse & anolitione illius qua nolo peccasse naturaliter & immediate causatur tristicia sicut ab igne calor: ideo tristicia est vnus effectus cantus a duabus causis scilicet a nolitione & apprehensione obiecti. Alia est causa remota tristicie: & est ipsa voluntas que imperat istas duas causas particulares & proximas & eas applicat ad inuicem. Quartomodo potest esse libera a voluntate remote eliciente actum mediante quo actu applicabit in parte causas tristicie. & isto modo non est causa proxima tristicie sed remota. Sed tertio modo penitentia est causa immediata & proxima tristicie. & ipsa tristicia se habet vt effectus & non vt obiectum sicut in duobus primis modis

¶ Tristicia ergo dicitur esse voluntaria proquanto ipsa voluntas pro suo beneplacito imperat causas ipsius tristicie vel inquantum patienter suffert & gaudenter acceptat. Vnde considerandi sunt quattuor actus in penitente. Primus / quo penitens vult vindicare peccatum: & quia non potest detestari illud nisi recogitando vult recogitare & decestari: talis volitio non est immediate causatiua tristicie: sed est imperatiua actuum qui causant tristiciam. Secundo voluntas potest habere odium peccati siue detestationem siue nolitionem peccati quod idem est / tunc eliciendo tale nole ab illo & a iudicio intellectus quo iudicat se peccasse naturaliter causatur tristicia. Tertio se habet voluntas equanimiter sufferendo illam tristiciam: id est non remurmurando. Quarto potest se habere volendo illam tristiciam in esse: & sic de peccato dolet & de dolore gaudet / quia vult illam cristiciam & cognoscit illam in esse: ideo ex hoc sequitur gaudium. & tunc tristicia & gaudium non repugnant: quia non sunt de eodem obiecto.

¶ Resolutio / Tristicia ergo dicitur voluntaria quadrupliciter scilicet a voluntate sufferente que non deponit illam cum posset. Secundo potest esse libera quia voluntas per actum refexum super tristiciam acceptat illam: & est obiectum illius acceptationis que est immediate libera.

¶ Tertio potest esse libera quia voluntas libere elicit causas proximas illius tristicie: scilicet detestationem / nolitionem/ odium peccati quod idem est: & cognitionem de peccato. Quarto potest esse libera ab actu voluntatis inquantum voluntas applicat causas scilicet considerationem peccati & illius nolitionem: ideo tristicia dicitur esse voluntaria. Et per ista patet solutio ad argumentum prius factum. Nam pena est inuoluntaria. Distinguo / aut secundum affectionem commodi & sic concedo / aut secundum affectionem iusticie seu secundum voluntatem antecedentem libere applicantem causas ipsius pene: & sic nego. immo non opottet quod omnis pena sit inuoluntaria contra voluntatem sequentem affectionem iusticie: immo multe sunt & fuerunt voluntarie isto modo: vt pene martirum & Christi. immo imperabant illas: quia volebant illas susferre: sed tamen erant inuoluntarie secundum affectionem commodi que non est nisi inclinatio rei ad suum commodum siue conueniens. Vnde dicit Scotus in secundo / quod duplex affectio imaginatur in voluntate scilicet affectio commodi / & affectio iusticie / que est secundum rectam rationem. Vnde voluntas considerata secundum affectionem commodicomparatur appetitui sensitiuo qui appetitus sensitiuus est talis nature quod necessario prosequitur obiectum sibi conueniens. & necessario fugit obiectum disconueniens. Tunc dico quod si voluntas operetur precise secundum affectionem commodi necessario prosequeretur illud quod intellectus onderet tanquam conueniens & delectabile. & necessario odiret illud quod intellectus ei onnderet tanquam disconueniens.

¶ Alia affectio iusticie quam est secundum rectam rationem est libertas eius. Vnde libertas voluntatis vocatur a doc. af¬ fectio iusticie eo quia per libertatem voluntas habet vt possit prosequi quod est persequendum & fugere quod est fugiendum secundum rectam rationem. Dico ergo ad propositum applicando quod tristicia vel aliqua alia pena non est voluntaria considerando voluntatem secundum affectionem commodi: sed secundum affectionem iusticie tristicia potest esse voluntaria. Nam voluntas propter debitum & bonum finem potest imprare causas tristicie vt tandem causetur ipsa tristicia.

¶ De secunda conclusione huius articuli. Dedarat significationes huius vocabuli penitere seu penitentia. Vnde penicentia non est illa tristicia de pecato: quia illa tristicia non est pene tenentia immo est ipsamet pena. ista ergo est falsa penitentia est tristicia sed penitentia est illius pene tenentia. Hoc est / est actus mediante quo tenemus talem penam. & quadrupliciter tenemus: scilicet per illos quant. tuor actus: & sic penitentia potest quandruplicitr diffiniri. & per quenlibet illorum tenemus penam. Declarantur ergo significationes huius vocabuli penitere quod potest duplicr accipi. Vnomon prototo aggregato ipsius penitere: & tunc importat nouem: scilicet quattuor actus volum tatis / quattuor volita: & ipsam punitionem. Debemus considerare quod primus actus quem habet voluntas est velle imperatiuum quo voluntas vult detestari peccata sua: & quo imparat causas pene eas ad inuicem coniungendo scilicet apprehensionem peccati & nolitionem ipsius. Secundus actus est detestari peccata id est nolle ipsa quo voluntas nult peccasse / & istud nole dicitur esse causa non intendens id est non libere sed naturaliter producens tristiciam sicut ignis non vult probare calorem: sed naturaliter producit. TTertius est actus quo voluntas postquam canta est tristicia vult illam acceptare iam inflictam. Quartus actus est quo patienter vult sustinere illam punitionem: & in quolibet actu est vnum volitum. Vnde obiectum volitionis dicitur totum illud quod sequitur ipsam volitionem. & considerando illa quattuor volita videbimus quod sunt diuersarum rationum siue specierum: sed illa quattuor supponunt pro eodem scilicet pro tristicia / tamen hbent diuerfas connotationes quia connotant illas quattuor volitiones quam quidem volitiones sic breuiter pet noninari quas importat penitere. Primo penitere est vindicare pecatam a se conmissum. Secundomon penitere est detestari peccatum commissum a se. Tertio est acceptare gratanter tristiciam seu penam infictam. Quarto est patienter ferre illam / & iste sunt quattuor volitiones diuerse / ideo eis correspondent quattuor volita diuersa saltem ratione quam dicuntur obiecta seu termini volitionum scilicet ista: volitum a voluntate vindicante seu causante / volitum a voluntate detestante / volitum a voluntate acceptante gratanter / & volitum a voluntate patienter sustinente. & ista quanttuor volita supponunt pro eodem scilicet pro tristicia / tamen diuersa connot ant scilicet illas quattuor volitio nes. Hoc sic declaro / nam hoc coplexum volitum a voluntate vindicante supponit pro tristicia volita connotando quod illa accipiatur per modum vindicte. & proportionabiliter dicatur de aliis. Ex quo sequitur quod non est idem punitio & velle punitiuum. Nam punitio est cristicia quam est vnapassio quam non est bona nec mala de se: sed velle punitiuum est vnus actus. Secundo sequitur quod sisit aliquod nomen impositum ad significandum ipsam punitionem puta tristiciam: & ipsam volitionem non significabit illa duo vniuoce sed equoce. Tertio sequitur quod accipiendo illa quanttu or sicut prius accepimus puta pro quanttuor volitionibus: adhuc iste terminus penitere est equocus ad illa quanttuor. Sed faciendo vim / quot istorum debet magis dici penitere vspenitentia: puta illa tristicia vel ille quanctuor volitiones. Rnendetur quod stando in rigore terminipenitere solum dcter de aliquam illarum quattuor volitionum. Patet secundum ethimologiam noins penitere idem est quod penam tenere: sed hoc quod est tenere penam solum conuenit illis. iiii. volitionibus ergo ille. iiii. volitiones proprie debent dicipenitere. Peclaro hoc per ordinemscilicet quodo peristas iiii. volitiones dicamus tenere penan dando. iiiim. diffinitiones de penitere. Prima descriptio est penitere est vindicare peccataum a se conmissum / siue est libera vindicatio peccatim / siue velle peccatum vindicare & applicare / siue velle causas immediate producentes tristiciam & libere applicantur per velle & cognitione peccati. Tunc satis patet qumo vindicare sit penam tenere / quia vindicare est velle infligere sibi penam & hoc est penam tenere / ergo penitentia primo modo est libera peccati vindicatio vel causarum tristitiam producentium libera applicatio.

¶ Sed contra arguitur sic vindicare non est penam teneir ergo / patet sic / nam multi sunt homines qu volunt hre penam & tristiciam & non pet / ergo illi non applicant sibi penam & tamen vindicant ergo vin dicare non est penam tenere.

¶ Pro solutione notandum quod duplex est infigere seu tenere penam. Quoddam est tenere penam in effectu. Aliud in affectu. Vnde infligere penam in effectu est quando actualiter sequitur seu probatur ille effectus quod dicitur tristicia. Sed infligerur penam in affectu nihil aliud est quam hate volitionem qua aliquis vult hate penam siue sequatur siue non. Vnde aliquando vosuntas vult vindicare & tamen non sequitur tristicia Ratio est quia impeditur a causa naturali vlr quia talis non est dispositus vel impeditur peroper aliquod magnum gaudium. Vnde sunt aliqui homines in quibus voluntas tantum modo nata est coplacere appetitui sensitiuo quo cum magna difficultate pet hate tristiciam. an tales qui non pet tristati hemant veram penitentiam.

¶ Rnnendetur quod sic ita sicut aliivnde non est cura quod sequatur tristicia vel non sed solum quod sit causa tristicie.

¶ Secunda descriptio est. penitermr est detestari seu odire peccatum a se commissum / seu penitentia est libera peccatidetestatio id est odium. & de isto penitere patet / quod est penam tenere / quia penitere istomodo est canpartialis ipsius penitentie puta tristicie / nam tristicia causatur immediate ex detestatione seuodio seu ex nolle peccati commissi ido quodetesta tur pecctnm dctur tenere penam suple in sua causa id est habet canm proximam pene scilicet detestatio nem. Vnde comniter & regulariter quando doc. loquuntur de penitentia loquuntur de isto secundo actu penitentie / quia principaliter requiritur ad deletionem peccati / est ergo iste secundus actus odium peccati. Sed est notandum quodnon quodlibet odium pccti dictr penitere istomono / nam odium peccti timore pene vr vt pectum est lesiuum nature non est penitentia / nam dannati talem hbent scilicet nole peccasse: sed penitentia est nole peccasse: quia pecatu est contra dei iusticiam & eius voluntatem. Diffi¬ cultas estt Qualis detestatio requiritur de pectis vt recognosco pecctam / quia dei offensiua nolem ea fecisse an hoc sufficiat ad detestationem.

¶ Pro solutione aliqui dicunt quod requiruntur triplices actus / scilicet nole peccasse / propositum de non peccando in futuro & propositum confitendi loco & temrie opportunis / ideo secundum istum modum ad penitentiam interiorem non sufficeret nole peccasse: sed vltra requiruntur illa duo proposita / & hoc vitr dicere Gregorius cum ait penitere est ante acta pctam de fere & fenda non comittere id est harte propositum non committem di. Alii qui non sunt ita rigorosi: & credo quod sit verum quod ad penitentiam sufficit primus actus dum modo contrari i actus aliorum non ponantur ita quod ad penitentiam interiorem sufficit hate nole detestatiuum dummodo non habeatur propositum peccandi vel non confitendi in futurum sed sufficit se hate pure priuatiue quantum ad illa duo proposita: penitere ergo in secunda acceptione est pctnm preteritum peroper deum oditur seu detestari. Et quia illud odire & detestari causat immediate tristiciam / ideo istud vocatur pene tenentia.

¶ Si que ras an requiratur detestatio secundum ratioem specialem cuiuslibet prcti. Pro solutione aliquis potest detestari sua pecctam dupliciter. Vnomodo in particulari & dist incte. Aliomon in gneali & confuse. vnde ille detestatur pcram sua in particulari & distincte quando circa quodlibet pectam habet propriam detestationem / sed ille detestatur peccta sua in geneali quando vnica detestatione genealiter detestatur se peccasse / vt nolem peccasse quocumque pecto / detestor iam pectaum luxurie sed non secundum rationem specialem illius.

¶ Tunc ponitur talis propoteo. Per detestationem aut in geneali aut in specialipnent pecctam remitti. vmo dico vltra sicut dicit Sco. quod posset esse tanta detestatio circa vnum pecctaum quod illa sufficeret ad omnia pectam delenda ita quod per talem detestationem deus mouebitur ad omnia pcctam remittenda.

¶ Secunda distinctio / aliquis priaest detestari pecta suum dupicirr vnomono formaliter. Aliomono virtualiter ita quod possemus sic dicei / duplex est displicentia de pcroio / quandam est formalis / alia est virtualis / formalis est quando hemo realem nolitionem quo nolem peccasse: virtualis est quando habeo actum ex quo illa nolitio peccti est causabilis id est est aliquis actus voluntatis ad quen nata est sequi displicentia de pecato licet actualiter non sequatur. vnde secundum Sco. in secundo omnis nolitio causatur ex volitione / & omnis amorconcupiscentie ex amore amicitie / nolitio ergo causatur ex volitione. Ratio est quia nichil odio nisi pro quanto aliud amo vt si odio sortem amo aliquid cui iudico sortem esse disconuenientem. Ad propositum aliquis potest hate aliquem amorem ad quem nata est sequi detestatio pccti si pecatum consideretur: vt quis amat perfecto amo re deum ad illum amorem perfectum nata est sequi de testatio pccti si de illo peccto esset recordatio. & tunc ista volitio scilicet amor perfectus deidiur esse virtualis displicentia seu detestatio pecti quia ad illum amorem nata est sequi displicentia de pecto / ideo hanendo illam volitionem detestatur pctaum virtualiter id est habet actum virtualiter continentem actum detestatiuum. nam omnis causa virtualiter continet effectum. & tunc ponitur talis propoteo. Tam displicentia formalis quod virtualis sufficit ad remittendum pctum / de formali non est dubium / de virtuali declaro / quia per perfectum deiamorem potest remitti pctan sicut fuit remissum Magdalene / dimissa enim sunt ei peccatam mita quia dilexit multum.

¶ Oantum ad tertium actum potest diffiniri penitentia quod est libera pene pro peccto acceptio / hoc est non remurmurando vel non abii ciendo cum posset. Et de isto penitere dico etiam quod est penam tenere. Vnde talis tenet penam tanquam obn quia habet vnum actum voluntatis puta vnum velle acceptatiuum quod velle fertur circa penam tanquam circa obne / ido tenet penam tanquam obnem. Vnde duplex est acceptio pene scilicet formalis & virtualis / formalis est velle actuale quo actualiter volo illam penam hatue / virtua lis est acceptatio alicuius ad quod nata est sequi acceptatio pene vt acceptatio glorie eterne est acceptio virtualis pene quia ad acceptationem glorie eterne nata essequi acceptatio pene. vnde Maxina est quod volitio mediorum ad finem includitur in volitione finis & hoc maxine quando illa volitio est efficax. tunc ponitur talis propotie.

¶ Acceptatio pene formalis vel virtualis sufficit ad remittendum peccatum.

¶ Quarta descriptio / penitere est penam pro¬ peccato commisso patienter sufferre. de isto patet quod penitere sit penam tenere quia iste qui sic penitet non abiicit penam remurmurando & istud penitere vocatur sustinere sub actione agentis infligentis penam se illi conformando tenere. & istud tenere penam non est abiicere cum remurmuratione.

¶ lstis descriptionibus positis quaeritur an sit aliquod penitere quod non contineatur sub aliquo istorum quatuor membrorum

¶ Randetur per talem propoteem. Quodlibet penitere contietur sub aliquo istorum quattuor modorum / & quilibet istorum quattuor modorum sufficit ad remittendum pectum post baptisma conmissum quia per quemlibet illorum potest teneri pena & ita sunt quattuor penitentie differentes specie.

¶ Ex his ad solutionem questionis in qua quaeritur an ad deletionem peccati mortalis post baptismum commissi requratur penitentia. Respondetur affirmatiue quod sic: quia requiritur punitio voluntaria vel voluntas voluntarie puniens sicut fuit declaratum principio huius tertii articuli / sed sic est quod ista punitio voluntaria non potest esse sine penitentia / ergo ad deletionem pecti requritur penitentia & non intelligitur quod requiratur penitentia virtus habitualis neque penitentia sacramenti: sed penitentia actus virtuosus. & similiter non est intelligendum quod requiratur similiter & necessario quia posset deusde potentia absoluta remittere quod cumque pectum sine penitentia vel per alterum actum ab actu penitentie sed intelligitur quod ad delendum pecatu requiritur penitentia de lege ian sta tuta a deo.

¶ Circa hoc tres sunt difficultates nam dicit doct. quod ad delendum peccatum requiritur penitentia voluntaria id est tristicia de pecto / & di voluntaria inquantum actus detestatiuus exquo immediate causatur illa tristicia est liber.

¶ Circa hoc est duplex dubium primum si / ese illa detestatio qua causatur illa tristicia esset inquam sine tristicia nihilominus adhuc remitteretur pectam / ergo potest remittipecatuu sine talitri sticia. vnde aliquando potest superuenire impedimentum nesequatur tristicia vel per gaudium excellens dealtero obiecto.

¶ Aliud dubium tristicia& gaudium sunt passiones de petibus & de his quam parsetialiter accidunt / nam dicit Augustinus tristicia est de his quam nobis nolentibus accidunt & non dicit acciderunt: alie autem passiones sunt & de petibus praeteritis & futuris. ergo apparet quod male dicatur quod tristicia requiritur ad delendum pectu quia cum sit de penetibus & pecctnm est praere ritum sequitur: &c.

¶ Qutum ad primum dico quodpraet remitti peccatum sine tali tristicia quam consequitur detestationem voluntariam: sed requiritur tristicia volum taria suple in se vel virtualiter id est in actu preuio continente istam tristiciam eminenter & virtualiter sicut causa sufficiens continet effectum / ido sufficit tristicia in aliquo eminenter contenta id est in causa produqina illius tristicie quamuis illam non producat peroprimpedimentum & vltra comuniter dicunt doct quod tristicia & gaudium sunt de pentibus & quantum ad hoc dicit Bonauentura & bene quod non intelligitur quod sunt de peqetibus secundum remid est quod obiecta circa quam versantur tristicia & gaudium sint realiter in rerum natura / sed intelligitur sunt de pne tibus suple secundum aspectum & considerationem non probabilitatis sed certitudinis. vt si sortes vellet perlatonem non esse & non esset tamen crederet firmiter platonem esse tristaretur acsi plato esset. ideo non oportet quod tristicia sit de obiecto penente secundum rem sed psenente secundum considerationem id est de obiecto de quo habeturnoticia certa quod ita se habet vel hembit vel habuerit qualiter nolem illud se haie vel habuisse vel habitum esse. vnde dicit Bonauentura quod si certo scianquod cras peiter meus morietur non timeo quod moriat sed tristor quod morietur. sice Christus non time bat mortem sed tristabatur / nam ait tristis est anima mea vsque ad mortem. Ad propositum applicando sortes nult pectum fuisse & scit certitudina liter ipsum fuisse: ideo illud est sibi pes ea petia quam sufficit ad tristiciam causandam.

¶ Circa solutionem quaestionis occurrit difficultas / nam dicit doc. quod ad deletionem peccti requritur penitentia actus / & comniter omnes doc. hoc dicunt. Ocham mouet hanc difficultatem quam satis apparet prima fronte bona. sortes commisit vnicum pececta de quo non egit penitentiam & post illud peccatu commissum cadit in obliuionem inuincibilem illius pecti ita quod non potest vincerur illam obliuionem per scinam oppositam quancumque faciat indaginem in tali casu non tenetur ad penitentiam & tenetur facere quodproctaum remittatur / quia teneturesse in grtiergo in tali casu non tenetur penitere. ergo pecctaum potest remitti in illo sine penitentia. quond non teneatur penitere in tali casu patet / nullus priest penitere nisi cognoscat se peccasse. quia penitentia est detestatio proprii peccati & non alie ni / ergo nullus potest penitere nisi cognoscat proprium suum pecataum in esse vel in fuisse: sed in tali casu non potest / alias non esset obliuio inuincibilis: ergo in tali casu non tenetur ad penitentiam actualem.

¶ Item sortes peccauit aliquo pcto & subito trahitur ad martyrium ita quod sit impossibilitatus ad indaginem henendam iminet ei necessitas necessitate praecepti ad sub eundem mart yrium: & potest intellectus tantmn occuparicirca vnum quod non paest circa alterum / apparet quod sorti dimittatur peccatuum quia facit quicquid potest & ponit se in statu salutis & sortes tunc non habet penitentiam quocumque modo capiatur secundum quant tuor praedictos modos / ergo potest deleri pecctam sine penitentia actu.

¶ Dicit Ocham & post ipsum gabriel quod quando detr ad delendum peccatum requiritur penitentia intelligitur de illo quest coscius alicuius peccati vel qui tenetur esse conscius idest qui non habet obliuionem inuincibiem sed illam obliuionem pecti praeteriti potest & tenetur vicere / & tunc in illo ad delendum pecctum requritur penitentia actu.

¶ Sed tunc est difficultas perquid remittitur peccta in illo qui habet obliuionem inuincibilem cum peccatum non remittitur sine actu bono per quid remittetur.

¶ Ego breuiter dicerem quod remittitur per illam voluntariam indaginem quam est actusbonus moraliter qua vult sciscitari an peccauerit vel non / illa sufficienti indagine facta immediate remittitur eipctum & non per actum penitentie sed illam voluntariam indaginem adquam obligabatur & apparuit mihi sper quod per illam remittitur

¶ Quantum est de alio qu trahitur ad mart yrium in casu dimittitur pecctuu non per actum penitentie quia non habet detestationem neque volitionem vindicandi neque alios duos actus / sed per feruentem dilectionem dei / nam nemo maiorem caritatem habet quam vt ponat animam suam: &c. Sed in martyrio habet feruentem dilectionem dei& sicut patuit ex prehabitis illa feruens dile cio quamuis non sit formaliter penitentia est tamn virtualiter scilicet virtualis detestatio pececti / quia ex tali actu ita feruenti si sornis consideraret sepeccasse exiret in detestationem peccti / ido feruens illa dilectio dei est virtualis detestatio. In his ergo duobus casibus remittitur peccataum sine penitentia actu. Primus / quando est obliuio inuincibilis. Secundus quando est occasio necessitans necessitate debiti impediens peccti considerationem. In quibuscumque autem aliis casibus apd doct. ad delendum pectuu necessario requiritur actus penitentie formaliter lege stante & non sufficit virtualis. Et hanc adducit suasionem. hon peccauit & peccat inquantum auertitur adeo & conuertittur ad creaturam / ergo vt tale pecatam remittatur valde congruum est quod auertatur a peccto & conuertatur in deum. Vnde auertitur a peccato & per detestationem nolendo illud commisisse / & conuertitur in deum per relationem illius actus in dcum sicut ergo incurrit pecatam per conuersionem ad creaturam & auersioneia deo ita consequitur veniam proconuersionem ad deum & auersione a peccato.

¶ Circa istd adhuc est difficultas supponendo illud quod tenent plerique doc. & quasi ons praeter Scotum quod actus detestandi peccatum dummodo sit perper deum quod non solum timore pene quantuncunque fuerit gradualiter remissus siue vt vnum siuevt dimidium est sufficiens ad delendum pecatuu sicut actus liber quantuncumque minimus circa materiam prohibitam sufficit ad pecatam. ita conuertitur in deum quantuncuque remissa sufficit ad deletionem pccti. Hoc supposito vitr quod remitteretur peccatum & per nullam detestationem. ymo anequancum que detestationem sequentem iam erit peccatum remissum / & sit sortes cui iam occurrit primo quod peccauit considerat se peccasse / ex tali consideratione non necessitatur ad actum detestationis sed est liber & non elicit in primo instanti detestatio nem sed incipit elicetur successiue / sicut ignis quando est primo applicatus passo nichil producit sed post incipit successiue producere. Tunc andequancumqedetestationem sequentem iam erit peccatum remissum / & sit illa detestatio a / illa detestatio / as / erit gradualiter intensa quando erit prdu cta & a detestatio producitur successiue / ergo vna eius dimidietas producetur citius quam tota a / detestatio puta in prima dimidietatetemporis in quo teaise producitur a / detestatio: sed in illa dimidietate erit remissa & per illam remittitur peccatum ergo ande quancumque detestationem peccatum erit remissum. Et hoc habet concedere ista opinio. iddo non necessario requiritur detestatio ad remissionem peccati.

¶ Resolutio ad remimicaas peccati non requiritur penitentia sacramenti. Neque penitentia hbintus / neque penitentia virtus actus de potentia ab soluta. sed regulariter & depotentia ordinata requiritur penitentia actus nisi in duobus casibus vt dictum est.

¶ Ad argumenta dodtoris. Ista duo prima argumenta nituntur probare quod non requiritur penitentia virtus. Alia vero sequentia quod sit inutilis. Arguitur primo sic quando transiuit actus & exterior & interior iam deletum est peccatum / ergo non requiritur penitentia virtus ad delendum peccatum. Distinguo / vel quantum ad actum verum est / vlquantum ad reatum remanentem quam est obligatio ad penam eternam: & sic negatur.

¶ Secundo arguitur. homo offensus potest remittere offensam offensanti absque hoc quod peniteat / ergo & deus. Concedo de potentia dei absoluta sed non ordinata

¶ Tertio airter sic. Augustinus in omelia. super istud Mathei. v. estote misericordes loquens de dannatis dicitur / erit & tunc penitentia sed tamen in fructuosa. Quod probat per illud dictum de dannatis sapientie. v. penitentiam agentes: Item ludas penituit sed ei nichil profuit / ergo est inutilis penitentia ad remissionem pecati.

¶ Dico quod in damnatis non est penitentia bene circunstantionata sicut patebit. Nam requritur quod illa sit bene circunstantionata & praecipue circunstantia finis: sed dannati non penitent propr deum sed peroper lesionem nature. Similiter ludasnon bene penituit quia desperauit. Cltem arguitur sic & hoc argumentum habet difficultatem. oportet illud per quod deletur mortale esse maius bonum quam peccatum sit malum vr eque bonum / sed penitentia est minus bonum quam peccatum mortale sit malum / patet quilibet actus exhibitus deo est solum finite bonitatis & peccatum est infinite malum. Patet ex Anselmo. hinc est quod non esset committendum proinfinitis mundis.

¶ Querit ergo hoc argumentum vtrum peccatum sit infinite malum. Rndet doct. quod est solum finite malicie formalicer & infinite obiectiue id est est contra infinitum bonum & dico quod sicut peccatum est infinite malicie obiectiue ita penitentia est infinite bonitatis obiectiue saltem quancum ad actum referentem quia actus referens est de infinito bono scilicet de deo / & sicut pectm est finite malicie formascite ita & penitentia / ergo potest esse tanta bonitas quo ad recompensandum quanta fuit malitia in actibus malis. Et auctoritas Anselmi Intelligitur de malitia infinita. Alii dicerent quodformaliter peccatu est infinite malitie vt Olcot. Et ad argumentum. oportet tam bonum exhibere quam malum fuit &c. Verum estsi esset condigna penitentia / sed deus non exigit a nobis nisi congruam penitem tiam & non condignam.