Quaestio 2

¶ Secunda questio IN ista questione duo sunt articuli. in primo quaeritur an penitetur secundum illas quattuor acceptiones sit actus virtutis. In secundo articuo ostenditur / an aliquo illorum penitere vt est actus virtutis requiratur ad delendum peccatum.

¶ Pro primo articulo ponuntur quattuor conclusiones principales. prima / Penitere potest esse actus virtuosus. pro cuius decaratione notandum quod legissator iuste vin dicat & punit pecatam per quod transgredietur lex igitur & minister legislatoris. Patet consequentia / quando cun que actus alicuius ministri est bonus hoc ideo est quia est conformislegissatori cuius talis est minister. sed sic est quodquilibet est minister dei in puniendo & vindicando pecatum suum: ergo secundum rectam rationem quilibet iuste vindicat pcctnm suum. & hoc est penitere de quo loqumur igitur penitere est actus virtuosus.

¶ Si que ras / an vindicatur peccatam sua sit penitere isto primo modo. Dico quod sic. Contra: ergo deus dicitur peniterr / quia vindicat peccatam.

¶ Rndetur quod peniterr non solum dicit vindicare preccatum sed connotat quod illud peccatum sit commissum ab ipsomet vindicante. & hoc connotat peniterur quod sibi ipsiteneat penam & obligetur sibi ipsi dare penam.

¶ Contra / aliquis iuste penitet / & tamen non habet habitum virtutis: ergo peniterr non est actus virtutis.

¶ Re spondetur / actus dicter esse actus virtu¬ tis tripliciter. Vno modo quia est elicitus ab habitu quae dicitur virtus. Alio modo quia genera virtutem & hoc modo non oportet quod penit ere sit actus virtutis. nam accidit actui virtuoso vel quod producatur a virtute vel quod genet virtutem

¶ Tertio modo direr actus virtutis quia natus est geneare vel augere virtutem. isto modo penitere est actus virtutis. consequnter in secunda conclusione declarat Sco. cuius virtutis est iste actus quod ditmr penitere & antequam accedat ad conclusionem praemittit vnum notabile tale. Penitere requrit noticiam distinctam illius de quo aliquis penitet. Vnde quando aliquis penitet sunt multa quam se habent per ordinem. primo est velle imparatiuum imperans causas tristicie ad inuicem. Secundo sunt ipse cause ipsam tristiciam causantes. Tertio est ipsa tristicia Quarto est complacentia & velle ipsius tristicie. Quinto ex illo velle sequitur gaudium de tristicia. Secundum dictum Augustini. peccator depecato doleat & de dolore gaudeat vt sortes peccauit aliquo peccato puta fornicationis: habet istum ordinem in penitendo. Nam primo habet velle impaatiuum quo impeat causas tristicie & cause tristicie illius sunt due scilicet apprsehensio illius fornicationis & nole seu odio hare illam fornicationem. Tunc dico o velle illud imparatiuum quo voluntas impeat intellectuivt consideret & apprehendat illam fornicationem & voluntati vt detestetur illam fornicationem est primum. Secundum est apprehensio illiusfornicationis & nolitio seu odium illius. Tertium est ipsa tristicia que causatur ex apprehensio ne fornicationis & nolitione eiusdem. Quartum est vnum velle quo vult hate tristiciam. Quinto ad illud velle quo vult harte tristiciam sequitur gaudium. & tunc verificatur dictum Aug. peccator depecato doleat &c. Doctor ponit ordinem inter ista. primum se habet vt causa principalis tristicie remota. Secundum se habet vt causa proxima tristice. Tertium se habet vt effectus. Quartum se habet vt actus cadens supra tristiciam tanquam super obm. Quntum se habet vt effectus sequens ex illo actu. ¶Istis suppositis ponitur talis propote. Nihil detur proprie & per se vindicare nisi pri tmum istorum quinque puta illud velle imparatiuum quo quis imparat illas causas tristicie. Patet in vin dicante superiore & inferiore debet esse actus vindicandi eiusdem rationis & eiusdem speneiDeclaratur hoc / deus vult vindicare peccam meum / deus est vindicans superior / ego est volo vidicare peccatu meum ego sum vindicans inferiorDico quod illi actus sunt eiusdem ratiois quia siec vin dicans superior vult infigetrmpenam est vindicans inferior perper pecatum & sub eisdem circunstantiis / sed sic est quod nihil vniforme seu simile in vindicante superiore & inferiore nisi illud velle imperatiuum: ergo illud velle imparatiuum deter vindicare nam sicut vindicans inferior puta ego imperat causas pene ita & deus vidicans superior: ergo pro pote vera scilicet quod vsest vindicarur nisi illud velle imperatiuum. Item probatur ista propoteo a posteriori / quia alia quatuor pet esse a qubusdam causis indeterminatis & signanter secundum id est peet fieri bene & male a causa bona vrmala / sed de isto dicit Sco parum est curandum. Hoc supposito sit hec conclusio / peniterur capiendo pro velle vindicare est actus alicuius spenalis virtutis id est ille actus non partinet indifferenter ad quamlibet virtutem sed ad certam & determinatam. Patet probatione communi qua debet aliquis probare de aliquo actu quod sit spenalvirtutis. Et hoc sic ille actus est spiailis virtutis qui habet spenale obnne & spenales circunstantias sed iste actus puta velle vindicare est huiusmo iergo. hent enim spenale obn puta peccatum vindica bile & et spenales circunstantias scilicet perper debitum finem & tali modo: ergo penitere primo moeo est actus spenalis virtutis. Et ad videndum cuius sit virtutis descendendum est per virtutes. Vnde virtus prima sui diuisione diuiditur in appetitiuam & intellectiuam. Vnde virtus intellectiua est que est in intellectu quam vocatur prudentia quam incliat aliquem ad recte iudicandum de aliquo quid sit faciendum vel fugiendum. Tunc ponitur propote. Istud velle vindicartr non est actus virtutis intellectine. Quia est actus voluntatis vt voluntas estt Patet anes / istd velle vindicarur non est nisi velle imparatiuum impranes causas pene & tale non conuenit nisi voluntati. Noo ene conuenit potentie sensitiue quia nulla talis habet imperare intellectui / neque voluntati / nequoe conuenit intellectui quia intellectus non potest impraru sibi ipsei & voluntati: ergo solum conuenit voluntati. &uia sola voluntas habet impeare sibiipsti & intellectui / secundum Augustinum voluntas copulat parentem cum ple. & hoc quantum ad intellectum & quantum ad voluntatem voluntas imperat sibi vnde proles est actus intellectus vel voluntatis / parens est intellectus vel voluntas / patet secundo ista conclusio quia virtus intellectiua inclinat habentem ad esse verum vel non esse verum id est ad iudicandum de aliquo vero puta de aliquo sic agendo vel non sic agendo / sed sic est quod velle vindicare non est actus quo sic dictetur de aliquo agendo vlfugiendo: ergo non est actus virtutis intellectine. E quo sequitur quod velle vindicare peccatuum non est actus virtutis intellectine sed appetitine id est virtutis exnentis involuntate. Sed quanritur modo cuius virtutis appetitine.

¶ Pro solutione notandum quod virtus appetitima est quodem habitus exnes in voluntate subiectine quam inclimat ad aliquid volendum vffugiendum. Et diuiditur virtus appetitina. Quia quandam est ordinatina ad se / alia est ordinatia circa alterum. Virtus appetitina ordinatia ad se est illa quam inclinat hbnentem ad recte volendum ea quam sunt circa se & partinent ad ipsum. & ista diuiditur intemperantiam & fortitudinem. nam iste due virtutes ordinant haebnentem circa ea quam partinent sibiipsi. Alia est quam est ordinatina circa alterum quam inclinat ad reddendum alteri quod suum est / & vocatur iusticia quam inclinat heanentem ad volendum alteri quod suunest. Tunc ponitur talis propoteo. velle vindicare preccatu ase commissum non est virtutis appetitine ordinantis ad se. patet / istum actum quest vindicatur pecatu potest aliquis elicere circa alterum sicut circa ipsum. vmo si aliquis vindicet pecatu suum non vindicat se nisi tanquam alterum: ergo sequituquo non est actus virtutis ordinantis ad se & per consequneus erit actus virtutis ordinantis ad alterum. & per conseques sequitur resolutorie quod velle vindicarmr peccatum est actus iusticie. Dices actus quo volo vindicare peccatuu meum non est circa alterum: ergo non est iusticie / cum iusticia inclinat ad reddendum alteri quod suum est. Rnedet Sco. subtiliter quod iusticia est circa alterum velcirca seipsum se hebentem ac si esset alter. Vnde accir dit quod illemet qu vindicat peccatu sit ipsemet quipeccauit puta ex commissone legisatoris scilicet dei qua ex benignitate sua voluit quod quilibet hoeopeccans esset mister in puniendo peccat suum. nam sicut dicimus quod dato quod vindicem peccatu mene ita quod illud vindicare accidit michi pro quao deus voluit quod essem minster in puniendo peccata meum / ideo si quilibet puniat peccatum fuum hoc est de peraccidens pro quanto ipsemet peccator est minster & reus. Patet igitur ex his quod velle vindicare peccatum est actus iusticie. Diceret aliquis sub iusticia continentur due virtutes scilicet anicitia. vnde anicitia est vnus hbitus inclinans voluntatem amici ad se conformandum voluntati alterius in licitis & honestis / ad corrigendum etiam amicum si necesse sit & hoc vt amicus sit dignus amari. Et tunc quaritur vtrum istd velle vindicare pecatuum sit actus anicitie. Et arguitur quod sic / quia amicitia inclinat ad reconsiliandum amicum sed per istam vindictam qua quis vindicat pecatum suum quis reconsiliatur ipsi deo / ergo ille actus est actus amicitie

¶ Pro solutoe notandum quod lata est differentia inter vindictam & correctionem. Nam iusticia vindicatiua est vna virtus quam inclinat ad puniendum aliquod pecatu secundum quod lex committit. Vnde vindicta respicit correspotedentiam pene ad culpam secundum legem siue concomittetur correctio puniti siue non. Vnde iusta est pena qua aliquis sic punitur quod exterminetur & tamen non est correctio.

¶ Si dicas si aliquis exterminetur vsque ad mortem inclusiue est magna crudelitas: ergo non est iusta vindicta.

¶ Rnendetur negando quod sit ibi crudelitas dato quod occidatur quia finis ipsius correctionis non est vt ego satier sed vt lex impleatur ita videlicet quod finis cuiuslibet iuste vindicte debet esse bonum legis. ideo non est crudelitas.

¶ Dices quis est finis istius legis. Duplex est lex / diuina& humana. humana quam ponitur ab homnine & ipsoius finis non est legislatorsed bonum reipulice. sed finis legis diuine est ipse legislator. Vnde si quaratur qure debet seruari ista lex diuina. Rnedetur perper legislatorem siue peroper amorem & dlectationem eius ratio est quia in lege humana bonum legislatoris non estbonum tantmn sicut est bonum cone: sed in lege diuina ipse legislator est maius bonum. Vnde tota relatio debet referri ad ipsem legislatorem ita quod si quaeratur quare punitur hoc ranendetur vt seruetur lex: sed quanre vis quod seruetur lex: randetur quod propter bonum cone. Sed quare est bonum comne. Rne detur quod propter ipsum deum quia deus est melius bonum quam bonum cone.

¶ Ex isto textu posset trahi¬ vnum subtilissimum argumentum ad probandum quod magis debeant puniri peccatam quam sunt grauiora & non illa quam sunt magis contra bonum reipublice. Et arguitur sic: bonum legis vltimum est bonum ipseius dei quam est legislator: quia diximus quod bonum reip. non est nisi propter bonum praseius dei: sed peccatam grauiora sunt magis offensiua dei quam minus grauia: ergo res publica magis debet punire pctam grauiora. Et confirmatur: bonum dei non est peroper bonum reipublice: sed ediuerso bonum reippropter bonum dei: ergo magis debet res publica punire peccatam quam sunt contra bonum dei quam quam sunt contra bonum cone. & sic fornicator magis debet puniri quam latro mile aureorum. habemus resolutorie quod iusta vindicta respicit correspondentiam pene ad culpam secundum legem non curando: siue sit correctio puniti siue non. Sed de amicitia aliud est: quia si amicitia inclinac ad puniendum aliquem non inclinat ad puniendum illum nisi vt ille sit magis amabilis ita videlicet quod amicitia non curat nisi illam punitionem quam facit amicum magis amabilem siue illa punitio sit magna siue pearua: ideo lata est differentia intervindictam & animcitiam: quia vindicare non est actus amicitie.

¶ Consequenter ponitur solutio rationum quod penitere sit actus anicitie: anicitia est virtus hanens plures actus quorum vnus est reconsilia re amicum id est reducere in amicitiam pristinam: sed penitere est actus per quem quis reconsiliatur ipsi deo: ergo penitere praemo modoscilicet vindicare peccatam est actus amicitie.

¶ Respoedetur quod licet ita sit quod per amicitiam reconsiliemus nobis amicum scilicet deum tamen penitentia seu penitere non est propter hoc principaliter vt reconsilietur ipse deus.

¶ Et si queras ad quem ergo finem est penitentia / puta istud velle vindicare.

¶ Respondetur quod vt penitens fiat immunis a pena ad quam obligatur propeccato suo vt sit debita correspondentia pene ad culpam eo modo sicut lex precepit. Secundo arguitur sic: vnus actus amicitie est corrigere amicum vt amicus sit dignus amari. Hoc supposito ponitur talis maior. amicitie est corrigere amicum vt amicus sit dignus amari secluso illo quod repugnat honeste amicitie: sed istud vindicare peccata est corrigere amicum vt sit dignus amari. Patet minor / quia si ille quo vindicat procae nuo vindicet vt ipsemet satietur iniuste vindicat: ergo debet punire & vindica re gratia puniti.d it vt punitus sit amabilis: ergo si vindicare debeat dici iustum debet dici actus amicitie. Consilr dico quod vindicare peca n non est principalir perper istum finem puta vt correctus efficiatur amabilis / neque etiam vt ipse puniens satietur ita videlicet quod vindicare pecatu non est peropervindicantem neque etiam propter vindicatum: sed eralegis scilicet vt lex illa quam praecipit punitionem peccati impleatur. Et cum infertur ergo erit crudelitas. nego consqueniam. & ratio est: quia ratio crudelitatis tollitur per hoc quod lex seruatur. Contra: dicit Arist. secundo retho. quod magna est differentia inter punitionem & correctionem. Quia correctio fit griacorrecti vt efficiatur amabilis & desiderabilis / sed punitio fit punientis gratia vt videlicet puniens satietur. & istud secundum est crudelitas tam in iudice quam in nuncio iudicis. Quia siue lex siueminister vindicet vt satietur est ibi crudelitas: sed ille quo vindicat peccatum non vindicat vt ipse satietur ergo vidicat gria correcti vt correctus corrigat. & hoc est actus anicitie: ergo vindicare peccatum est actus amicitie. Hoc autem tali modo confirmatur. Nam magna est differentia inter vindicantem & corrigentem / quia corrigens vt corrigens non corrigit nisi gratia correcti vt fiat amabilis: sed vidicans non vindicat gratia correcti nec etiam gria ipsiusmet punientis / sed vt lex impleatur. lon omnia illa argumenta ex ffa ymaginatione procedunt scilicet quod vindicta fiat gratia correctiquod est fim / vmo vindicta fit vt conseruetur lex. Ex quo infert doctor quod iste actus scilicet vindicare peccatu est vnus actus iustitie distinguendo iustitiam contra iustitiam amicitiam & contraiustitiam commutatiuam quam iusticiam possumus vocare iustitiam punitiuam. Queritur an iste actus sit actus nobilis / raendetur quod iste actus quo est vindicare pecataum est nobilior inter omnes actus iustitie capiendo iustitiam in sua comunitate excepto vno scilicet actu praemiationis. Vnde isti duo actus scilicet actus praemiationis & actus punitionis seu actus iustitie punitiue differunt ab aliins actibus iustitie: quia alii actus iustitie indifferenter penent conuenire cuilibet persone siue publice siue pri¬ uate: sed isti duo actus solum conueniunt psonis publicis in republica puta legislatori& eius ministris / ideo ist i duo actus sunt ceterie perfectiores: & inter illa duo actus praemiandi est nobilior / quia habet nobiliora extrema: nam habet meritum & habet praemium quod datur propter meritum: sed actus puniendi non hadet talia extrema: sed habet pro extremis culpam & penam. Consequenter ponitur talis concso que magis declarat qualis actus sit actus vindicandi peccatum dicens quod est actus voluntatis quam voluntas habet impeare sibi & ipsi intellectui / & istud imperium partinet ad irascibilem. Dicit Sco. in tertio / potentia irascibilis reperitur in parte sensitiua quam habet organum circa cor / & ista potem tia irascibilis habet proprium actum scilicet vindicare offendens quod vindicare vocatur irasci: tunc dico quod licet irascibilis proprie partineat ad partem sensitiuam in voluntate: tame reperitur aliquid simile potentie irascibili. Vnde voluntas potest dicipotentia irascibilis pro quanto ipsa voluntas potest harte hunc actum: volo punire offendens: ido conclusio nostra principalis est vera / quod vindicare peccatum est actus voluntatis cuius est imperare imporio partinente ad potentiam irascibilem. Correlarium voluntas considerata vt irascibilis potentia habet hunc actum: scilicet vin dicare peccatum a seipsa commissum. per cuius declaratione notandum quod voluntas sine quacunquue disfinctione in se nec reali nec formali vocatur appetitus concupiscibilis & irascibilis. Vnde vt est appepitus irascibilis conuenit sibi punire aliquid quod est impeditiuum alicuius boni: sed sic est quod peccatum est impeditiuum boni nostri: scilicet glorie / ideo voluntas volens punire peccatum quod est impeditiuum boni nostrid icitur appetitus irascibilis / ita quod voluntas vt irascibilis habet vindicare / quod si vindicet offendentem sequitur delectatio / si non vindicet sequitur ira / ideo vindicare est in appetitu irascibili. Sed appetitus concupiscibilis est qui obiecto statim apprsehenso tanquam conuenientivel disconuenienti tendit super illud quod nature sue est conueniens fugiendo disconueniens.

QVERITVR quis actus est nobilior vel actus charitatis puta dilectio dei vel actus vindicandi peccatum.

¶ Que actus vindicandi sit nobilior patet: quia ille actus est nobilior mediante quo voluntas imperat alium actum: sed mediante actu vindicandi voluntas imperat actum charitatis: ergo actus vindicandi est nobilior: patet minor: nam voluntas volens vindicare peccatum: ex hoc imperat sibiipsi vt amet / & diligat deum.

¶ Pro solutione ponitur talis propositio: manifestum est quod actus charitatis est nobilior quam actus vindicandi peccatum & similiter illa virtus scilicet charitas est nobilior illa virtute que inclinat ad vindicandum peccatum. patet quia ille actus est nobilior quaohabet nobilius & perfectius obiectum: sed actus charitatis est huiusmodi: quia habet deum pro obiecto quam actus vindicandi peccatum: ergo.

¶ Correlarium. penitentia non est ita nobilis sicut charitas: aut sicut alia virtus theologica: immo non est nobilior virtus inter virtutes quam sunt circa obiectum creatum.

¶ Ad argumentum quo probatur quod actus penitendi sit nobilior actu charitatis voluntas per semediante actu penitendi potest imperare dilectionem dei: ergo actus penitendi est nobilior. nego illam: & ponitur talis propositio. voluntas est ita potens quod mediantibus diuersis habitibus potest vti seipsa quasi circulariter. declaratur sic. Voluntas mediante charitate potest producere dilectionem dei: & habita dilectione dei potest ex hoc imperare: vt sequatur detestatio & vindicta peccati: similiter ediuerso ex actu vindicandi peccatum potest etiam voluntas imperare amorem dei. Ideo voluntas potest sibiipsi imperare. qu. circula riter.

¶ Correlarium. virtutes dicuntur sorores ex eo quod voluntas habens vnum actum virtutis mediante illo immediate imperat actum alterius virtutis.

¶ Correlarium. dato quod concedam quod mediante actu vindicandi voluntas imperet dilectionem dei non infertur ex hoc quod actus vindicandi sit nobilior quam dilectio dei.

¶ Notan¬ dum quod charitas & iusticia punitiua sunt duevirtutes: ideo tota difficultas est quomodo vna virtus potest inclinare ad aliam virtutem. Vnde aliquam virtutem inclinare ad actum alterius virtutis potest intelligi dupliciter. Vnomodo immediate & sic est falsum: quia virtus immediate inclinat ad actus tales ex quibus genita est. Alio modo mediate scilicet mediante actu suo & sic dicit doc. quod aliqua virtus mediate potest inclinare ad actum virtutis alterius: immo ad actum alterius potentie scilicet intellectus vt velle detestari peccatum suum partialiter inclinat ad actum charitatis id est partialiter potest concurrere ad actum charitatis. Displicentia enim pecti concurrit ad actum dilectionis dei: immo etiam ad actum intellectus falsum & non rectum. dicit doc. quod humilitas que est in voluntate inclinat ad causandum iudicium quod iste est melior me cum tamen sit oppositum communiter / dicunt tamen aliqui quod istud iudicium quo iudico istum esse meliorem me non prouenit ab humilitate sed ex quibusdam coniecturis & conditionibus quas apprehendo in isto. Sicut ergo ista iusticia punitiua inclinat mediante actu suo ad actum charitatis: ita charitas etiam ad actum iusticie punitiue. hinc est quod bonushomo non diu manet in suo peccato. Ideo iste reciproce inclinant ad actus suos. Dices postquam reciproce inclinant ad actus suos que istarum erit nobilior & superior: Respoedet quod nobilitas actuum & habituum communiter accipitur secundum nobilitatem obiecti & hoc secundum obiecta diuersa charitas de deo est: lusticia de ipso peccato: ergo charitas est nobilior iusticia. Vnde concludimus virtutem simpliciter esse nobiliorem alia que habet obiectum nobilius propter quod magis sibi conuenit imperare: sed charitas habet obiectum nobilissimum puta finem vltimum scilicet deum exquo sibi conuenit imperare actus aliarum virtutum: ergo est nobilior. Ista regula posita declaratur per aliam regulam ciuilem / in potestatibus ordinatis habens finem superiorem vtitur aliis habentibus finem inferiorem: vt princeps est in republica ad gubernandum totam rempublicam prepositus Parisiene. estad gubernandum solum hanc ciuitatem Parisienem. rexhabet finem superiorem: & ideo debet vti preposito tanquam subiecto suo qui habet finem in feriorem / ad propositum applicando actus charitatis habet finem superiorem scilicet deum: ergo debet vti aliis actibus virtutum habentium finem inferiorem.

¶ SC A PPARE T his dictis de primo actupenitendiscilicet velle vindicare peccatum Sco. recapitulat quam dicta sunt per ordinem dicens quod velle vindicare peccatum est velle impera tiuum. Secundo eius effectus est tristicia. Tertio illa tristicia causatur per aliqua instrumenta que sunt detestatio & apprehensio peccati. Quarto obiectum illius velle vindicare est peccatum ipsum commissum. Quinto ille qui vindicat habet auctoritatem vindicandi a legislatore scilicet deo qui cuilibet concessit vt esset minister suiipsius. Sexto talis vindicat propter finem. Vnde finis est vt lex adimpleatur & vlterius propter bonum commune & tandem propter ipsem deum qui est legislator. Septimo iste actus est specialis virtutis scilicet iusticie punitiue existens in voluntate quo ad partem siue vim irascibilem vel saltem quo ad aliquid correspondens parti irascibili: ideo talis actus habet proprium subiectum scilicet voluntatem. Octauo iste actus non est tam nobilis sicut actus charitatis vel actus alterius virtutis theologice / & sic de primo actu penitentie / & omnes doctores loquentes de isto primo actu consentiunt Scoto. & dissentiunt ab illo in secundo actu vt videbitur. que pE sEC VNpa Slo NFiC A TOne. Penitere secundomodo est detestari seuodire peccatum a se commissum / & talis actus est actus virtutis id est fit conformiter ad rectam rationem: sed cuius virtutis: Dicit Doc. quod nullius virtutis determinate: sed omnim inde terminate. Od autem detestari peccatum a se conmissum sit conforme recte rationi. Patet: quia recta ratio dictat quod sicut complacendum est in bono honesto: ita displicendum est de malo inhonesto. ergo recta ratio dictat peccatum esse detestandum & fugiendum cum sit malum inho¬ nestum / ergo est actus virtutis. Regula omnis virtus que inclinat ad delectandum in aliquo obiecto inclinat ad detestandum oppositum illiobiecti: vt castitas virginalis inclinat hoinem adseruandum virginitatem. virginitas inclinabit ad detestandum oppositum illius virtutis scilicet verba impudica & actus venereos.

¶ Contra. detestari obiectum quod est oppositum obiecto quod acceptatur est totaliter alius actus virtutis distinctus ab alio actu illius obiecti quod acceptatur: ergo si prim est a bona virtute alius est ab opposito: vt volo seruare virginitatem alius actus est ab illo quo nolo corrumpi / nolo audire verba inhonesta?

¶ Pro solutione notandumquod quandocumqesunt duo actus alterius & alterius obiecti nunquam possunt esse ab eadem virtute in specie: sed bene ab eadem in genere: & ideo hoc debet intelligi in genere & secundum aliam & aliam speciem illius generis.

¶ Dico vltra quod virtus etiam in specie quam inclinat ad acceptandum aliquod obiectum inclinat ad detestandum oppositum mediate scilicet mediante actu suo vt virginitas in clinat ad actus virginitatis immediate: sed mediante isto actu inclinabit ad actum alterius virtutis quam erit detestari oppositum virginitatis. Sicicer quia humilitas inclinat ad actum humilitatis etiam inclinat ad detestandum actum super bie oppositum actui humilitatis: & sic de qualibet virtute. Ideo regula vera scilicet quod que cumque virtus inclinat ad coplacendum de bono honesto etiam eadem virtus inclinat ad displicendum de bono inhonesto opposito illi bono honesto.

¶ E ista regula sequitur extratextum quod non est inconueniens quod eadem virtus in inclinet ad amorem & ad odium: immo qualibet inclinat ad amorem & ad odium hoc tamen est respectu diuersorum. Ex quo infertur quod detestari peccatum indifferenter partinet ad quamlibet virtutem supple appetitiuam: ita quod nulli/ specialis sed cuiuscumque appetitiue.

¶ Contra. detestatio pccti bene circunstantionata est virtuosa / ergo alicuius determinate virtutis scilicet temperantie / vel fortitudinis / vriusticie. Dico quod non est determinate virtutis quir non datur determinata virtus ad quam spectet omnis talis detesta tio. Nam non omnis detestatio omnium peccatorum spectat ad temperantiam. Nec omnis ad fortitudinem. Nec omnis ad iusticiam sed aliqua ad temperantiam / aliqua ad fortitudinem / aliqua ad iusticiam. Nam vt dictum est: quaecunque virtus inclinat ad acceptandum aliquodobiectum inclinat consequenter ad refugiendum obiectum contrarium. ergo temperantia inclinat ad detestandum pecatum tenperantie contrarium scilicet actum intemperantie: & proconsequnus detestatio peccati intemperantie spectat ad tenperantiam. Sicier cum iusticia inclinat ad actum iusticie inclinabit ad refugiendum & detestandum actum iniusticie / ergo detestatio actus iniusticie spectat ad iusticiam: & sic dicendum de fortitudine.

¶ Resolutio ergo doc. est quod secundus actus penitentie ad nullam specialem virtutem spectat ad istum sensum quod sub nulla speciali virtute continetur omnis detestatio peccati. Ex quo infert Scot quod male dicunt aliqui doc. quod detestatio peccati est actus alicuius spenalis virtutis puta iusticie: sicut actus primus penitentie: immo dicit contra eos quod detestari pecatu est multo comunior actus quam velle vindicare pecatu quia partinet ad quamlibet virtutem.

¶ Quantum ad hoc Durandus inid isi. qu. de penitentia dicit Si penitentia secundomodo capta / puta pr actudetestatiuo esset solum detestari peccatuum: quia difforme recte rationi / penitere non partinet ad aliquam specialem virtutem. Quia per vnum & eundem habitum placet vnicuique illud quod est conueniens & displicet illud quod est disconueniens: & iddo cum omnis virtus sit concors recte rationi peream placet virtuoso quicquid est concors rationi & displicet quicquid discordat a recta ratione propter quod secundum vnamquamque virtutem displicet peccatam quod est illi virtuti contrarium & vna queque virtus sufficit ad hoc: vt peccatu contra eam commissum displiceat: sed quia penitentia de qua loquuntur theologi & sacra scriptura plus importat videlicet displicentiam de peccato: quatenus est contra diuinum praeceptum & in eius iniuriam cum proposito satisfaciendi & sub spe venie / quorum neutrum partinetad aliquam vnam virtutem pure moralem. Et hoc modo (dicit Durandus ) spectat ad iusticiam detestari pecatu intemperantie vel timoris sub taliratione praedicta scilicet quia dei offensiuuui &c. & non spectat sub tali ratione ad temperantiam. Ratio est. omnis actus per quem redditur alteri quod suum est / est actus iusticie: sed talis actus quo quis detestatur luxuriam vel intemperantiam sub tali ratione: quia dei offensiuum cum smporevenie &c. est huiusmodi / ergo est actus iusticie. & capitur hic iusticianon pro specialivirtute sed pro iusticia legali. Nam omnis actus qui fertur in obiectum sub ratione debiti spectat ad iusticiam legalem / & per hoc differt iusticia ab aliis virtutibus quam non feruntur in obiectum sub ratione debiti. Vnde dupliciter intelligitur quod aliquis efficiatur debitor alteri. Vnomodo quia ab altero iuste & voluntarie aliquid accepit puta vi mutui vel locationis &c. Aliomodo quia ab alio aliquid iniuste & violenter abstulit. Item nos efficimur deo debitores dupliciter. Vnomodo per hoc: quia aliquid a deo accepimus & redditio huius debiti partinet ad virtutem latrie per quam exhibemus deo debitum honorem in oblationibus sacrificiis & huiusmodi quo actus latrie spectat ad iusticiam. Aliomodo aliquis efficitur deo debitor ex eo quod contradeum peccauit & sic substraxit ei debitam obedientiam / & quo ad hoc reddit deo debitam penitentiam / & argumentum Durandi tale est Sicut latria ratione bonorum dicitur ad iusti ciam spectare: quia omnis virtus moralis quam ordinat hominem ad alterum in ratione debiti pertinet ad iusticiam: ita penitentia quam est virtus moralis: cum habeat actum humanum pro obiecto. Ordinat enme hominem ad alterum in ratione debiti: ergo partinet ad virtutem iusticie ideo penitentia est virtus ad iusticiam spectans & non ad quamlibet virtutem.

¶ Debassolis idem tenet & arguit sic contra Scotum.

¶ Si penitentia secundomodo ad vnamquamque virtutem spectaret / ergo esset aliquis actus penitentie secundo modo capte qui esset actus vindicatiuus. Patet consequentia: aliquis potest offendere deum per actum oppositum actui penitentie primomodo dicte / ergo siactus detestandi pertinet ad virtutem oppositam peccato pertinebit ad penitentiam pr¬ momodo dictam / scilicet ad penitentiam vin dicatiuam: quia per talem actum detestamur & istud est correlarium sequens ex doctore.

¶ Quod autem aliquis possit offendere deum per actum oppositum virtuti penitentie primomodo dicte patet. Nam contingit aliquem nolle vindicare peccatum id est nolle approximare causas in vindictam peccati. ergo siactus peccati pertinet ad virtutem cui opponitur: pertinebit ad penitentiam primomodo dictam. Secundo Doc. habet concedere quod penitentia secundomodo immediate pertinet ad charitatem / patet: contingit aliquem peccare peccato opposito charitatis actuiputa odire deum: ergo si talis actus penitem tie secundomodo dicte pertineat ad eam virtutem cui opponitur vitium sequitur quod pertinebit ad charitatem: sed consequens est falsum: ergo &c.

¶ Diceret doc. quod non est intelligendum quod spectet immediate & proxime ad illam virtutem. Nam actus immediatus temperantie non est detestari vitium intenperantie: sed amplecti temperantiam ipsam sed mediate potest detestari. & ista duo argumenta tanquam duo correlaria ex dictis suis sequentia habet concedere doctor.

¶ PE TERHo QVob Es T GRAtanter / dicit doc. quod penitentia tertiomodo est acceptio per quam voluntas acceptat illam tristiciam / hoc est penitere. tertiomodo est gratanter acceptare penam inflictam propeccato / & talis actus est virtuosus: quia est conformis recte rationi / ergo est actus virtutis. Nam recta ratiodictat quod ratione peccati commissi sufferenda est pena / & quantum ad hoc non est difficultas: sed cuius virtutis sit actus / est difficultas. Dicit doc. quod accepta re gratanter penam infictam pro peccato non est actus determinate virtutis: sed pertinet indiffetenter ad quaplibet virtutem: ita quod quelibet virtus inclinat ad gratenter acceptandum penam pro peccato commisso opposito illi virtuti: ideo indifferenter potest esse cuiuslibet virtutis actus.

¶ Et pro declaratione supponendum est quod quicquid potest esse principium acceptandi seu amam di aliquod obiectum potest etiam ese principium acceptandi aliquid aliud in ordine ad illud obiectum. hoc est / omnis virtus acceprtans aliquid potest acceptare aliud in ordine ad illud tanquam medium.

¶ Hoc declaratur: nam si charitas inclinat ad amandum deum etiam inclinabit ad acceptandum media perque poterit habere dei amorem / & in illum reduci / siue illa media sint pena velnon vel aliquid huiusmodi. Similiter per spem inclinor ad amandum bonum vite eterne / etiam per illam inclinor ad acceptandum aliquam penam que me faciat dispositum ad vitam eternam habendam. Similiter si ex virtute timoris timeo penas inferni eadem virtute gratenter accipiam aliquam penam: vt non incidam in illam penam. Ad propositum redeuntes supponendum ergo quod nunquamaliquis acceptat penam de per se: sed solum propter aliud inquantum illud penale est conducens ad aliquod bonum consequendum Vnde non acceptatur potio amara nisi propter bonum sanitatis. Similiter cum tristicia de per se sit obiectum nobile / de per accidens autem est obiectum volitionis inquantum acceptatur in ordine ad aliquod bonum. Et talis acceptatio tristicie indifferenter potest esse cuiuslibet virtutis actus: patet: eiusdem virtutis est acceptare obiectum & media ad illud obiectum consequendum: sed per vnam quamque virtutem potest acceptari aliquod bonum per se & consequenter acceptari illa tristicia in ordine ad illud bonum acceptatum per illam virtutem: ergo ad vnamquamque virtutem spectat &c. Nam si aliquis ex actu charitatis qua diligit deum super omnia acceptet penam talis acceptatio spectat ad charitatem. Similiter si aliquis ex amore castitatis acceptet penam pro actu opposito castitati / talis actus spectat ad castitatem: quia talis pena non est per se acceptabilis: ideo spectat ad virtutem per quam acceptatur illud aliud ad quod refertur talis pena. sed acceptare penam potest esse cuiuslibet virtutis Nam quelibet virtus inclinat ad gratanter acceptandum aliquam penam pro peccato commisso contra illam virtutem. Item inclinat ad detestandum malum oppositum sibi.

¶ Debassolis dicit / quoratio Doct. non valet. quia quis actus per quem acceptatur obiectum sit imperatus ab aliqua virtute: non sequitur tamen quod sit ab illa elicitiue. Vnde per actum fortitudinis / aliquando im peratur actus temperantie. & ex temperantia acceptatur aliquid / licet aliud obiectum acceptetur aliquando in ordine ad aliud obiectum / non sequitur quod actus quo acceptat spectet ad illas virtutes elicitine: sed solum imperatiue / & per consequens doctor non dicit consequenter ad quam virtutem spectet talis acceptatio elicitiue id est qua lis sit illa virtus / ex qua causatur immediate talis actus. Et dicit Debassolis quod talis actus spectat ad iusticiam.

¶ DE o VARTo. PENTERE Quartomodo est patienter penam pro peccato commisso sufferre. & iste actus est actus patientie: ad quam spectat omne penale. Ideo est actus specialis virtutis.

¶ Circa quatuor significationes predictas de penitere: dequibus dictum est quod sunt actus virtuosi / solet moueri talis questio.

¶ Vtrum contingat excedere in nimis penitendo vt puta in nimis detestando peccatum suum / vel in nimis velle vindicare?

¶ Si dicas / quod non contingit excedere.

¶ Contra. penitentia est virtus moralis: sed in qualibet virtute morali contingit reperire excessum / & defectum. ergo contingit excedere in penitendo.

¶ Respondent aliqui / quod in penitendo seu detestando peccatum contingit excedere. vt puta ponendo casum / quod aliquis nimis detestetur peccatum: & ex illa detestatione sequatur talis tristicia quod tandem sequatur mors / quo facto si ille detestaretur tam magna detestatione excederet in penitendo. ergo in detestando peccatum contingit excedere.

¶ Et ex hoc posset trahi aliud argumentum. quod aliquis esset perplexus in via salutis / ponatur quod aliquis commisit multa peccata grauia / & dicatur ei a medicis si detesteris pec¬ cata tua ex illa sequetur tristicia / & tandem ex illa tristicia sequeretur mors: illo posito quid debet talis agere. Si detestetur peccatum suum: iam est occasio sue mortis. Si non detestetur / & est in peccato mortali decedet cum peccato de quo non egit penitentiam. ergo videtur quod ille sit perplexus.

¶ Respondetur per talem propositionem probabilem / quantumcumque quis detestetur peccatum contra deum non peccat. immo detestatio quanto maior fuerit tanto melior / & hoc permissum est in lege diuina / sicut patet ex multis passibus sacre scripture. Psal. Leuaui oculos meos in montes &c. Et cum dicis. Ex illa magna detestatione sequitur mors. Dico quod dato quod ita esset: non sequitur quod ille peccet. Vnde dispensatum est adeo facere aliqua: que sunt abbreuiatiua vite. & cum dicebatur penitentia est virtus moralis: sed in omni virtute morali contingit excedere & deficere.

¶ Respondetur quod in virtute morali reperire excessum & defectum: potest dupliciter intelligi. Vnomodo penes intentionem actus: & sic non est verum vniuersaliter. Aliomodo penes circumstantias & modum agendi: & hoc modo dico quod contingit excedere & deficere. vt siquis detestando non faciat propter finem illum: propter quem debet facere: deficit in detestando. Contingit excedere si magis detestetur paruum peccatum quam magnum: vel si magis detestetur de amissione alicuius boni temporalis / quam spiritualis.

¶ DE SEo VNDo PRNCP All. NNprimo articulo visum est ad quam virtutem spectabat actus penitere / secundum illos quatuor modos penitendi prius habitos. De primo actu nullus aduersatur quin sit actus iusticie. Secundus ad vnan quamque virtutem appetitiuam secundum doctorem pertinet / secundum alios quia detestatio peccati non est solum: quia peccatum est contra rectam rationem: sed quia dei offensiuum & sic secundum eos illa ratio specialis ponit eum in speciali virtute / scilicet iusticia. sertius ad vnamquanque pertinet imperate / sed non elicite. Quartus vero ad patientiam.

¶ In hoc autem articulo determinatur / an penitere vt est actus virtutis requiratur ad delendum peccatum?

¶ Primo notandum quod dupliciter intelligitur actum esse alicuius virtutis. Vnomo do quod sit a virtute elicitus: ita quod prefuerit habitus virtutis partialiter concurrens ad illum actum producendum. Aliomodo quod sit virtutis generatiuus: sicut actus generant habitus. Et Doctor nititur ostendere tria. Prinium quod non requiritur actus penitendi ad delendum peccatum: prout est actus determinate virtutis. Quia dictum est quod quilibet illorum supradictorum sufficit. Nam penitere primomodo est actus iusticie prunitiue. Et penitere secundomodo est indifferenter actus cuiuslibet virtutis. Similiter tertiomodo est actus cuiuslibet virtutis. Et quartomodo est actus patientie. Et quodlibet istorum sufficit ad delendum peccatum. ergo penitere( vt est actus determinate virtutis non requiritur ad delendum peccatum / puta vt est actus iusticie vel patientie.

¶ Secundum dictum / non requiritur actus penitendi prout est actus alicuius virtutis / siue istius vel illius / hoc est prout est actus a virtute genitus. non oportet quod penitere quod debet esse deletiuum peccatiproducatur effectiue ab habitu virtutis. Patet: actus eque perfectus & eque circunstantionatus omnibus circunstantiis requisitis equaliter acceptatur a deo / & est sufficiens ad remissionem peccati sicut alter sibiconsimilis: sed est possibile ante quencumque habitum genitum virtuosum voluntatem elicere actum detestatiuum peccati equaliter circunstantionatum. Et cum tali & tanto conatu sicut actus procedens ab habituvirtutis: ergo si talis actus sequens habitum sit sufficiens ad deletionem peccati / ita & precedens. ergo non requiritur / relinquitur ergo secundum dictum verum.

¶ CRC A TE / T VM queritur. vtrum possibile sit quod actus non productus a virtute / sit eque intensus sicut actus productus a virtute:? Respondetur quod non est dubium immo vitiosus potest producere actum virtutis ita intensum sicut ille qui habet habitum virtutis. Et hoc propter maiorem conatum. Tamen dico cum ceteris paribus id est cum equali conatu perfectiorem actum producit habens habitum virtutis quam non habens.

¶ Tertium dictum in quo iacet tota difficultas articuli / an requiratur quod talis actus requisitus ad delendum peccatum sit informis vel formatus gratia.

¶ Pro solutione notandum quod de hoc sunt controuersie: sed est notandum ex Doctore / quod aliquem actum requiri ad deletionem peccati dupliciter intelligitur. Vnomodo vt dispositio preuia precedens remissionem peccati. Secundomodo vt dispositio concomitans id est simul existens cum remissione peccati. Primomodo illa dispositio vocatur attritio. Secundomodo vocatur contritio. Secundo supponendum est quod actum non habere omnes circunstantias requisitas duplicer intelligitur. Vnomodo quia talis actus habet vnam circunstantiam malam oppositam circunstantie bone quam deberet habere. Secundomodo quod licet non habeat circunstantiam oppositam illi bone: tamen illam bonam non habet propter inaduertentiam intellectus aut negligentiam voluntatis. & sic sortes potest detestari peccata dupliciter. Vnomodo quia detestando habet circunstantiam oppositam bone circunstantie puta quia refert illam detestationem vltimate in aliquod creatum / puta in vanam gloriam. Et deberet referrevltimate in deum. Talis relatio in finem creatum repugnat remissioni peccati. Aliomo do quia non habet omnes bonas circunstantias requisitas non propter hoc quod habeat oppositam malam: sed quia vnam bonam non posuit positiue: puta quia intellectus non aduertit vel si aduertit adest negligentia voluntatis. Primomodo actus non be¬ ne circunstantionatus non est sufficiens ad deletionem peccati. Patet: quia talis actus est malus / patet omnis actus habens circunstantiam malam necessario est malus in sensu conposito: ideo talis actus non disponit ad gratiam: sed de secundomodo est difficultas an sufficiat. Nam actus carens aliqua circunstantia aliquando non est malus: immo aliquando est indifferens. Verum probabilius & verisimilius est dicere quod requiritur quod talis actus habeat omnes circunstantias requisitas ad actum bonum moralem & non sufficit quod non sit male circunstantionatus positiue.

¶ Hoc supposito videndum est de isto actu preuio & de concomitante / quia requiritur vna dispositio preuia ad infusionem gratie. Patet: quia alias deus esset acceptator personarum istiinfundendo gratiam & non alteri & nichilominus iste cui infunderet non haberet dispositionem sicut nec alter cui non infunderet: sed consequens est falsum. ergo de lege necessario requiritur aliqua dispositio preuia ad infusionem gratie & delectionem peccati. Et hoc est contra Dionysium qui tenet oppositum vt postea dicetur. Nam dicit quod gratia precedit natura illum actum qui est contritio & qui requiritur ad delectionem peccati: quia talis effectus dicit ( Dionysius) causatur a charitate. ergo talis est prior natura / cum omnis causa natura sit prior suo effectu. Sed secundum Scotum requiritur dispositio preuia bene circunstantionata omnibus circunstantiis requisitis ad bonitatem moralem. Vtrum requiratur quod talis dispositio precedat tempore vel natura ita quod illa posita in primo instanti elicitionis causet gratiam & remittatur peccatum. nihilominus talis dispositio est natura preuia ad illam remissionem peccati quamuis non tempore prior. Et tota difficultas articuliiacet in hoc puncto.

¶ Dicit doctor resolutorie quod requiritur quod sit prior tempore. vt sit sortes qui peccauit recogi a: peccatum suum tanquam dei offen¬ siuum & tanquam demeritorium pene eterne. lta recogitando potest secundum quancunque istarum rationum detestari peccatum. volo quod detestetur: quia dei offensiuum & propter deum / quaecito ista detestatio ponitur non ponitur gratia: sed requiritur certa temporis continuatio in cuius instanti terminatiuo deus infundit gratiam. Et in illo toto tempore precedente vocatur attritio. Et in instanti terminante illud tempus vocatur contritio. Et sic attritio & contritio non distinguntur specie: quia eadem dispositio que prius erat attritio / efficitur contritio. sed differunt solum penes connotata / sicut quanm do aliquis baptisatur non est in gratia: sed in instanti terminante iam est primo in gratia lta dicendum est de continuatione actus / qui dicitur attritio quod in instanti terminante tempus illius continuationis dicitur seuefficitur contritio.

¶ RESOL VHo ERgo poCroris est: quod ad detestationem esse contritionem requiritur certa temporis continuatio ex parte penitentis / hoc est antequam remittatur peccatum & infundatur gratia requiritur preuia dispositio penitentis: non solum natura precedens sed tempore. requiritur etiam certa intentio actus: ita quod continuatio longior debet supplere intentionem actus qui deficit & maior intentio actus supplet minorem continuationem.

¶ Aliter dicunt alii: vt Occam / Dionysius / Adam & Gabriel / post eos: quod si sit aliqua detestatio quantumcumque remissa gradualiter(dum modo sit circunstantionata omnibus circunstantiis requisitis & precipue finis talis sufficit ad remissionem peccati: ita quod quam cito recogitat peccata & detestatur illa propter deum: licet remisse in illo instanti confertur gratia & remittitur peccatum. Et est magna apparentia pro ista opinione sicut dicit Gabriel: quia non habetur passus in scriptura quod requiratur certa temporis continuatio. ideo ea facilitate contemnitur qua approbatur. Si requiratur certa temporis dontinuatio / homo obligatur non solum vt conteratur: verum etiam vt atteratur: ergo ex sacris litteris hoc potest elici. Quia ad nihil obligamur: nisi ex sacris litteris contineatur vel ex illis deducatur. Certa est hec consequentia: Sortes peccat / & iure diuino obligatur ad certam temporis continuationem: ergo ex sacris litteris potest haberi quod est obligatus ad illam. Consequentia tenet: quia totum ius diuinum est scriptum in sacro canone. sunt pro ista opinione auctoritates / quacunque hora ingemuerit peccator omnium iniquitatum non recordabor: ibidem capitur hora indifferenter pro quocunque tempore vel momento. Item deus est pronior ad miserandum & parcendum quam ad vindicandum: sed quecunque transgressio libera / sequens plenum dictamen: quantumcunque remissa fuerit / est peccatum mortale / & sufficit ad ablationem gratie: ergo per oppositum quecunque detestatio quantumcunque remissa & parum continuata bene circunstantionata: est sufficiens ad deletionem peccati. hoc patet. ysave decimooctauo. Si auersus fuerit peccator ab iniquitate sua vita viuet & non morietur / non dicit / si multum intense auersus fuerit. igitur &c.

¶ Resolutio ergo huius opinionis est quod non requiritur certa intentio aut certa temporis continuatio:

¶ Diceret Scotus ad istas obiectiones. Primo ad primam quod licet non habeatur expresse in sacris litteris quod requiratur certa temporis continuatio tamen apparenter habetur ex auctoritate quacunque hora ingemuerit peccator quod requiritur aliqualis continuatio & duratio temporis. Et ibidem capitur hora pro tempore alicuius certedurationis: ideo quamuis non habeatur exlitteris quod requiratur tantum vel tantum temporis / habetur tamen quod requiritur aliquantulum temporis quamuis illud sit nobis ignotum. Dico ergo ad hoc in sequendo doctorem quod non est notum quanta continuatio requiratur. Ponatur quod requiratur vnius dimidie ho re continuatio gratia exempli. Et Sortes per totum illud tempus continuet talem detestationem nihilominus in instanti terminante illam desistet ab illa in quo quidem instanti debet infundi gratia. Et hoc potest fieri: quia habet libertatem etiam contrarietatis pro instanti: immo potest in instanti elicere complacentiam in peccatum. Vtrum tuncinfundatur gratia sorti.

¶ Primo dicit doctor si in tali instanti ponat obicem per positionem actus mortalis non infunditur ei gratia / quamuis meruerit quod infundatur sibi. Veruntamen quia ponit obicem non infunditur sibi sicut nec adulto qui baptisatur ponenti obicem. Diceret aliquis quod non potest ponere obicem: quia iam meruit vt in illo instanti detur sibi gria. Sed hoc nihil valet dicit doctor: quia quamuis non possit quis in instanti praemiationis post meritum de condigno ponere obicem: tamen quia meruit de congruo potest ponere obicem in illo instanti in quo recipeet terminum mereri de congruo sinon esset obex. et ex hoc patet quod sit dicendungruo.

¶ Et difficultas ex hoc prouenit: nam ille talis nunquam habuit contritionem: immo quencunque actum quem habet: habuit in peccato mortali. ergo non videtur quod infundatur ei gratia. Sed quod remittatur illi / patet: quia habuit sufficiens meritum de congruo seu dispositionem ad deletionem penccati. ergo illi debet remitti peccatum.

¶ Ponit Doctor duos modos dicendi. Primus dicit quod in tali casu infunditur ei gratia. Et sic infunditur gratia ei quin nunquam est nec fuit contritus: quia si non continuet pro instanti non est contritus. nunquam enim fuit contritus: quia nunquam habuit displicentiam de peccatis cum gratia. Ideo secundum hunc modum dicendi alicui infunditur gratia post peccatum qui nec est nec fuit contritus.

¶ Aliter potest dici quod non infunditur nisim pro tali instanti continuet illam detestatio nem. Et sic diceret Doctor.

¶ Preterea sunt argumenta contra opinio nem doctoris. Dicit enim doctor / quod antequam remittatur peccatum requiritur certa inten¬ sio actus & certa temporis continuatio: ita quod si minor intentio sit / requiritur maior temporis continuatio / si maior intensio sit: sufficit minor temporis continuatio. Contra / ergo non potest alicui remitti peocatum / vel infundi gratia pro actu detesta tiuo peccati quantuncunque intenso & bene circunstantionato in instanti pro elicitione talis detestationis instantanee. Patet consequentia: & arguitur sic. sit ita quod requiratur pro detestatione intensa vt quattuor / continuatio per dimidiam horam: ergo pro detestatione vt octo: sufficit continuatio per quartam partem hore: quia quanto est intentior sufficit minor continuatio: ergo pro dupla intentione requiritur & sufficit subdupla continuatio: ergo pro intensione / vt decimosexto requiritur continuatio vnius quarte partis ad subduplam dimidiam horam. ergo pro instanta nea elicitione requireretur infinita intensio: quam non potest habere homo. ergo pronulla instantanea elicitione potest de lege remitti peccatum / & conferri gratia: sed hoc est falsum.

¶ Patet sic. Sortes qui recogitat peccatum preteritum & ex toto conatu in hoc instanti elicit detestationem peccati propter deum / talis in hoc instanti facit quicquid & quod in se est: ergo deus in tali instanti non denegat ei gratiam: ergo sortes pro instantanea elicitione consequitur gratiam & remissionem peccati. ¶ltem si Sortes ex toto conatufaciens quicquid sibi possibile est non consequeretur remissionem peccati in instanti sequeretur quod viator habens plenum vsum rationis esset effectus impotens de lege ad remissionem peccatorum habendam. Patet. est possibile quod secundum causas naturales non possit viuere nisi per dimidiam horam: & ponatur quod illa non sufficiat ad continuandum detestationem peccatorum suorum / cum ex casu est impotens ad viuendum vltra illud tempus quod non sufficit: ergo est extra statum salutis totaliter: hoc est absur¬ dum. ergo & illud ex quo sequitur.

¶ Ad hoc dico quod doctor habet illum casum concedere tanquam correlarium sequens ex dictis eius. Et ad aliud argumentum cum arguebatur Sortes in instanti facit quod in se est ad remittendum peccatum: sequitur quod remittitur ei peccatum in tali instanti.

¶ Dico quod doctor habet hoc negare: & datur simile. Sortes existens in peccato non potest subito in hoc instanti facere indaginem ad recordationem sufficientem suorum peccatorum: sed requiritur certum tempus: tunc capio minimum tempus in quo potest: in medietate illius temporis faciendo quicquid in se est non consequitur remissionem peccatorum: ergo non sequitur. iste facit quicquid potest pro hoc tempore: ergo remittitur ei peccatum. Sed bene sequitur facit quicquid in se est: & continuat tantum quantum deus ordinauit continuare illam detestationem: ergo consequitur remissionem peccatorum.

¶ Quantum ad aliam replicam qua infertur. ergo est possibile quod Sortes in via sit ita dispositus: quod protempore quo potest naturaliter viuere id est secundum causas naturales non potest vltra (nisi cum misericordia dei & preter legem)/ non potest consequi remissionem peccati / concedo & hoc habent concedere ferme omnes doctores. Nam dicunt quod actus in instanti elicitus denecessitate continuatur per tempus: sit sortes eliciens actum in instanti quo vult furari: post illud necessario continuatur. & si tempus continuationis sit adequatum tempus vite sue secundum causas naturales: nonpotest consequi remissionem peccati: & sic Sortes est ita dipositus quod per totum tempus vite sue non potest penitere: quia necessario continuat necessitate nature: ergo istud correlarium est verum scilicet quod aliquis in via esset taliter dispositus ex communi cursu & lege: quod non posset consequi remissionem pecti: & hoc videtur non esse magnum inconueniens. Nam incurrens dementiam ex culpa: & existens in mortali / non potest penitere in tali statu.

¶ Et sic secundum doctores ad hoc vt detestatio peccati(que est precipuus actus penitentie & de illo hic loquimur / sit su fficiens: requiritur certa temporis continuatio. Et quod breuiter doctor habet concedere / quod nulla instantanea detestatio quantuncunque fuerit intensa est sufficiens ad deletionem peccati: sed requiritur per tempus continuatio. & consequenter habet dicere: quod si intentio actus sit maior id est cum maiori conatu elicita / sufficit per breuius tempus continuatio. & ista est resolutio eius / quod antequam remittatur peccatum & infundatur gratia: requiritur ex parte penitentis aliqua preuia dispositio non solum natura precedens: sed tempore.

¶ Iam restat declarare modum dicendialiorum: scilicet Ade / Gabrielis / ceterorumque stat in duobus. Primum ad infusionem gratie / siue ad remissionem peccati / requiritur aliqua dispositio preuia: non tempore / sed natura.

¶ Secundum dictum. Detestatio peccati bene circunstantionata omnibus circunstantiis requisitis quantuncunque fuerit gradualiter remissa est sufficiens. In primo dicto stat opinio eorum. Et ratio illorum est: quia quamcito homo auertitur a peccato / & conuertitur ad deum: deus ita cito conuertitur ad hominem. ergo in auersione apeccato: que est detestatio & in conuersione ad deum: que est circunstantia finalis illius conuersionis: licet exigatur illa dispositio non tamen tempore postquam ita cito deus conuertitur ad peccatorem quacito peccator auertitur a suo peccato. Vnde deum se conuertere ad peccatorem est infundere gratiam & remittere peccatum. Vltra dicunt quod detestatio peccati bene circunstantionata est sufficiens: ita quod non requiritur certa intentio. Et motiuum precipuum est quod assumebamus contra Scotum. Deus eo quod in preceptis suis non specificauit gradum ad quem velit nos obligare: vt in precepto de dilectione / non specificauit in quot gradu di¬ lectionis diligeremus: sufficit illa adimple re in aliquo gradu etiam quantuncunque minimo: quia quantuncunque paruus gradus est sufficiens.

¶ Obligatio enim non cadit super gradus / siue non fertur super intentionem graduum. Deus enim solum dicit penitentiam agite: & non dicit intensam vel remissam agite: vel gradualiter multum intensam. Sequitur ergo quod non cadit obligatio super gradum: sed solum super penitentiam in qualicunque gradu fuerit. Et vltra: sinon cadit obligatio super gradum / ergo quantucunque paruus gradus erit suf ficiens ad remissionem peccati / ideo relinquitur secundum dictum verum. Et maior pars doctorum hoc dicit videlicet quod illa preuia dispositio est detestatio peccati: sed non requiritur certus gradus in ea dummodo sit bene circunstantionata talis est sufficiens.

¶ Aliqui dixerunt vt Broardinus in summa sua. Et Pyonisius in quarto / quod ex parte penitentis non requiritur actus positiuus preuius natura tanquam dispositio natura precedens infusionem gratie: licet bene requiratur tanquam preuium natura quod non ponat obicem: sed non requiritur actus positiuus preuius natura. Et in sua tertia conclusione expresse dicit quod altera opinio erat error Pelagianorum. Vult igitur dicere Proardinus quod nunquam homo potest bene agere moraliter nisi ex gratia: ita quod nullus est actus moraliter bonus nisi sit partialiter causatus ab ipsa gratia. Ideo dicit Donisius in quarto. in quarta conclusione depenitentia / quod omnis detestatio sufficiens ad remissionem peccati causatur partialiter a gratia: ergo est posterior natura & non prior: sed hoc alias a nobis impugnatum est in materia de charitate. Et ista opinio non bene se conformat sacris litteris. Habetur enim Conuertimini ad me & ego conuertar ad vos. ergo illud conuerti exparte peccatorum ad deum est prius natura quam deum conuerti ad peccatorem per infusionem gratie. Ex illa auctoritate videtur manifeste sequi quod peccatorem conuerti ad deum est vna dispositio necessario preuia adhoc quod deus conuertatur ad pecatorem. Vnde non dicit auctoritas: conuertar ad vos: & conuert imini ad me. Igitur videtur quod requiratur dispositio preuia necessario.

¶ Item sit sortes cui iam occurrunt sua peccata memorie: tunc ad hoc quod remittantur illi. Vel requiritur quod nullum actum eliciat vel quod eliciat actum bonum. Si dicas quod non requiritur quod eliciat actum sed sufficit quod non habeat oppositum. ergo tunc remittuntur sine actu bono voluntatis quod nemo diceret. Si dicas quod vltra talem cognitionem peccatorum requiritur quod eliciat actum voluntatis. Tunc sequitur manifeste quod ille actus requiritur tanquam disposiuio preuia: & meritum de congruo ad hoc quod remittantur. Et hoc argumentum manifeste conc iudit quod opinio Dyonisii nichil valet. & inter omnes opiniones secunda videtur probabilior.

¶ Sed circa modum dicendi illius secunde opinionis sunt difficultates. Nam dicit illa opinio / quod requiritur dispositio preuia non necessario precedens tempore: sed natura. ita quod in instanti in quo Sortes habet memoriam peccatorum / si detestetur peccatum propter deum in eodem instanti in sunditur gratia quamuis talis gratia sit posterior natura quam ista detestatio. Queritur modo vtrum talis detestatio sit meritoria vite eterne: Et videtur quod sic / quia talis detestatio est actus bonus bene circunstantiona tus / & elicitur ab habente gratiam: quia talis habet gratiam in illo instanti. ergo videtur quod pro tali instanti sit actus meritorius vite eterne.

¶ Queritur ergo an illa detestatio sit meritoria alicuius gradus glorie preter gloriam / que debetur gratie que sibi infunditur?

¶ Respondetu Hybernicus / & Gabriel quod non: quia quamuis eliciatur ab habente gratiam / tamen non elicitur ex gratia. Nam ad actum meritorium: non sufficit quod eliciatur ab habente gratiam: quia tunc actus indif¬ ferens elicitus ab habente gratiam esset meritorius: sed requiritur quod eliciatur ab habem te gratiam / & ex gratia. Nam si talis actus eliceretur a gratia / esset actus gratie. & perconsequens esset posterior gratia. Vnde dicit Gabriel / quod continuatio illius actus sequens erit meritoria vite eterne: sed non eli citio. Vnde ista consequentia non valet. lste actus est moraliter bonus / & elicitur ab habente gratiam. ergo est meritorius vite eterne. Ideo apparet michi opinio Hybernici probabilior que stat in duobus dictis. Primum: quod nullus actus requisitus ad remissionem peccati est meritorius vite eterne. quia nullus talis est a gratia. Secundum / aliquis talis id est similis est meritorius vite eterne. quia elicitur ab habente gratiam / & ex gratia. Secundum quod occurrit est argumentum precipuum Broardini quod tale est. Sortes elicit detestationem intensam vt quatuor: dimidietas illius est sufficiens ad remissionem peccati / & infusionem gratie. ergo talis dimidietas est sufficiens ad commutationem pene eterne in temporalem. ergo altera dimidietas illius detestationis a fortiori erit sufficiens ad tollendam omnem penam temporalem que restat pro peccato soluendam: & sic nunquam remittitur peccatum in aliquo quin tollatur omnis obligatio ad quancunque penam etiam tempoporalem. Patet / quia ex illa opinione non potest auferri peccatum quin eliciatur detestatio peccati bene circunstantionata. ergo erit alicuius certe intentionis. Tunc arguitur sic cum talis detestatio sit aliqualiter intem sa habet duas partes graduales / & vna illarum est sufficiens ad commutandum penam eternam in temporalem. & per consequens ad remittendum penam infinitam a parte post / ergo a fortiori reliqua tollet omnenpenam quam restat. Negatur consequentia sicut dicit Adam soluendo hoc argumentum quia argumentum bene concluderet si remitteretur virtute solius detestationis preuie tanquam meritum de condigno: sed ad remittendum peccatum magis concurrit meritum Christi. Ideo est maiormisericordia quam in relaxatione pene que remanet soluenda. sed per hoc quod opinio dicit quod qualiscumque dispositio preuia est sufficiens vt isti applicetur meritum christi passionis / non sequitur quod sit sufficiens ad totalem penam aufferendam: quia deus ita ordinauit de vno & non de altero. Nam si qualiscunque detestatio esset mneritoria de condigno / & ex merito proprio / concluderet argumentum quod nunquam remitteretur peccatum / quin aufferretur obligatio ad quancunque penam: sed per hoc quod est dispositio non sequitur. ergo est dispositio sufficiens: vt applicetur meritum Christi ad totalem penam aufferendam. Ideo argumentum non concludit.

¶ Ex isto modo dicendi sequitur quod ad remissionem grauioris peccati non requiritur maior detestatio / patet quecunque sufficit dum modo sit bene circunstantionata / bene verum est tamen quod ad totalem abolitionem pene & culpe requiritur maior: sed vt re mittatur grauius peccatum quantum ad culpam id est reatum ad penam eternam / non requiritur maior detestatio.

¶ Consequenter querit doctor quis inter hos quatuor actus penitentie est magis sufficiens & perfectus:

¶ Respondet quod secundum quod elicitur a maiori & perfectiori virtute / ideo si primus actus eliciatur ex sola iusticia / & secundus ex charitate: secundus erit perfectior. Si secundus eliciatur ex sola castitate & primus ex iusticia: primus erit perfectior Ideo sic comparando facile est videre quis illorum est perfectior.

¶ AD AR VVENTA. Arguitur primo quod actus requisitus ad delendum peccatum non sit actus virtuosus. Patet sic / nullus per passiones laudatur vel vituperatur sed penitere est passio: quia tristicia. Nego immo tristicia non est penitentia / quia penitentia est pene tenentia: & tristicia est ipsamet pena. Ideo tristicia non tenet penam. ergo non est penitentia. lgitur. sed ipsa tristicia est effectus penitentie vel obiectum secundum diuersitatem actuum: vt dictum est in primo articulo.

¶ SEC VNDoarguitur / actus penitentie est: virtuosus / quia electiuus: sed penitentia est in uoluntaria. nullum ene penale est voluntarium. Verum est volitione sequente affectionem conmodi.

¶ Item virtutes fuissent in statu inno centie & remanebunt in patria: sed penitentia non fuisset in tali statu / nec remanebit in patria: nam in statu innocentie nullum fuisset peccatum / ergo nec necessaria fuisset penitentia.

¶ Nec in patria / quia in patria nulla erit pena.

¶ HoC ARG VMENT VM QVErit vtrum in patria possit esse penitentia¬

¶ Dico quod sic / quantum ad habitus: vnde habitus non habent actus contrarios in patria / ideo non possunt corrumpi / & per consequens semper manebunt. Sed in patria non est penitentia( capiendo penitentiam pro vltimo actu penitentie: quam est actus tollerandi tristiciam) cum ibi nulla sit tristi cia. nec erit penitentia pro tertio actu scilicet acceptione voluntaria tristicie: sed bene erit penitentia pro actu penitendi secundomo do puta pro detestatione. Nam sanctus cogitans se peccasse / potest habere illum actum quo nollet se peccasse: sed ad illum non sequitur tristicia cuius est naturaliter causatiuus / quia ibi est vehementissimum gaudium quod expellit tristiciam / non solum contrariam: sed etiam contingentem: vt dicit Aristoteles. Non sequitur iste actus non est in patria: ergo nec in via est virtus. Nam elemosyna / comedere / bibere / patien/ tia non essent actus virtuosi in via: quod est falsum. quia tales non erunt in patria.

¶ De statu innocentie / dico quod penitentia nec patientia fuissent pro quanto obiecta illarum virtutum repugnant illi statui: scilicet aduersum & peccatum. Nam si obiectum alicuius virtutis repugnat alicui statui: etiam actus illius virtutis repugnabit illi. Ideo ille virtutes supradicte non fuissent quantum ad habitus pro quanto obiectum illarum repugnat tali statui innocentie. Item penitentia non est actus virtutis: patet quia esset actus electiuus: sed hoc est falsum / patet primo. non est velle quia est respectu mali / secundo non est nolle / quia tunc non esset electio. Nam electio non est respectu impossibilis. quia non peccasse est impossibile: ergo actualis penitentia non est actus electiuus.

¶ Proso lutione dico quod electio capitur dupliciter. Vnomodo vt est libera volitio aut no litio alicuius / & istomodo est respectu finis: & sic dilectio dei super omnia esset electio. Aliomodo capitur vt est duorum mediorum ad vnum finem propositorum vnius prealtero acceptatio: & sic cepit aristoteles / & hoc modo non oportet quod omnis actus virtutis sit electio istomodo: quia secundomodo capiendo est tantummodo respectu futurorum: ideo dico quod penitentia est electio primomodo & large capiendo. Vltimo arguitur / vel talis actus pertinet ad virtutem theo logam vel humanam. Dico quod si habeat tantummodo peccatum pro obiecto / hoc est sidetestatio causata ex amore dei habeat tantummodo peccatum pro obiecto est pure humana: quia habet obiectum pure humanum sed si teneamus quod habeat deum & peccatum pro obiecto: vt detestari peccatum propter deum vnico actu & eodem partim erit humana ratione vnius obiecti / & partim erit theologica ratione alterius obiecti. Alii dicunt quod solum est humana: quia ratio virtutis attenditur non penes finem: sed solum penes obiectum propinquum / sed hoc est ad nomen & vtrumque potest probabiliter defensari.