Quaestio 2

Distinctionis quindecime. questio secunda.

SECVNDO QVERO ¶ Determinatum est in prima questione de satisfactione quam respicit deum in ista autem secunda questione determinat de restitutione in ordine ad proximum. & ista est egregissima questio inter ceteras Scoti questiones. Querit igitur. Vtrum quicumque alterum damnificauit in rebus temporalibus: teneatur ad restitu tionem / ita quod non possit vere penitere nisi restituat?

¶ Et arguitur primo quod non. Restitutio nihil est penitentie. ergo absque restitutione potest esse penitentia. Patet antecedens. Restitutio non est contritio / neque confessio / neque satisfactio. De primis duobus hoc notissimum est: scilicet quod non sit confessio neque contritio. Sed quod non sit satisfactio patet: quia satisfactio est redditio voluntaria equalentis alias indebiti: sed restitutio non est indebita imo semper est debita. ergo restitutio non est illa pars penitentie quam vocatur satisfactio.

¶ In oppositum arguitur per August. & est regulaiuris. Non dimittitur peccatu &c. ergo ad penitentiam peragendam necessaria est restitutio.

¶ In ista questione quattuor facit. Primo inquirit ortum dominiorum. vnde ortum est quod hoc sit meum: & illud tuum.

¶ Secundo inquirit de diuersitate modorum per quos dominium vnius potest in alterum transferri: scilicet quomodo potest fieri de re mea quod sit alterius.

¶ Tertio / ex secundo inferet quam nam sit iniusta: & que iusta rerum alterius occupatio: & hoc statim patebit de tertio.

¶ Quarto respondebit ad quesitum. & doctor in ista questione solum loquitur de dominio ciuili: & non de originali / nec gratuito / siue euangelico nec de dnenio naturali.

¶ QVANTVM Am pr PRMVM/ vide licet. Vnde ortum est / quod iste habeat dominium in hac re: & non ille. Dicit quod hoc non habet ortum / nec ex lege naturali / nec ex lege euangelica / siue diuina. Patet per capitusum quo iure. viii. distin: caid est vbi quaerit Augustinus: quo iure possedit ecclesia vrbes: & quascunque res possibiles possideri: & statim subdit / non iure diuino: quia iure diuino domini est terra / & eadem terra & diuites & pauperes suffert. ergo iure diuino non potest dici hoc est meum / hoc est tuum. & concludit quod solum iure humano iure imperatorum & regum. Ista est ergo pria propositio: quod non est appropriatio dnenio rum aliquarum rerum / alicui certe & singulari persone per ius diuinum: nec per ius pure naturale

¶ Secunda propositio. IN statu innocentie / & in pura lege naturali erant omnia conia: ita quod nihil erat vni certe persone appropriatum / & hoc conueniens erat pro tali statu. Patet: conuenienter possidentur res inquantum huiusmodi possessio est vtilis ad ista duo/ scilicet ad communem sustentationem: & ad pacificam hominum conuersationem: sed in statu innocentie conuenientior fuisset quo ad vtrumque istorum comunitas omnim rerum quam appropriatio. ergo conueniens fuit pro illo staturerum commune dominium. Et hoc patet Genesis secundo / vbi datum est ade dominium rerum ad communem sustentationem & pacificam conuersationem. Quod autem pro statu innoscentie fuisset magis conueniens conmune dominium quam appropriatio. Patet: nullus pro tali statu cepisset nisi quod primum fuisset ei occurrens & necessarium. quia non erat adhuc peruersitas nature. ideo nullus occupasset nisi quod ei fuisset necessarium: & non quod alteri erat necessarium.

¶ Qtum ad hanc propositionem: videlicet quod non fuisset appropriatio dominiorum in tali statu. Notandum / quod in quibusdam rebus homo habet dominium: quarum vsus est necessarius ad sustentationem indiuidui. Alie sunt in quibus habet dominium / quarum vsus non est necessarius ad sustentationem indiuidui sed speciei / vt vsus femine non est necessarius ad sustentationem indiuidui: sed bene ad conseruationem speciei. Vnde quando dicunt communiter doctores / quod in statu inno scentie omnia fuissent comunia: hoc verum est de illis rebus / quarum vsus est necessarius ad sustentationem indiuidui: sed non est simpliciter intelligendum de illis rebus / quarum vsus nececssarius est ad conseruationem speni. Nam adam habuisset dnenium proprium in corpus Eue: & quilibet vir in corpus proprie vxoris. Adam enim fuisset vir Eue / & nullus alter habuisset dominium in corpus Eue: & talis appropiratio fuisset in statu innocentie.

¶ Difficultas est / vtrum illi statui repugnasset appropriatio¬

¶ Dico quod non. immo ex communi consensu potuisset esse apppriatio: puta hoc erit tuum / & hoc meum & hoc erit istius &c. sed in tali statu fuissent omnia comunia quamuis non repugnasset appropriatic rerum. Habemus ergo duas propositiones veras. Prima: non est appropriatio dneniorum per legem euangelicam.

¶ Secunda / in statu inno scentie omnia fuissent comnia. Vltra dicit doctor Non est appropriatio daneniorum per legem pure naturalem. Patet: naturalis lex dictat omnia esse communia: & eadem lex non dictat contraria. quia tunc eadem lex includeret incompossibilia: & oportet quod lex sit possibilis. Nam bene sequitur / hec lex dictat communitatem daneniorum. ergo non dictat appropriationem.

¶ Quantum ad has tres propositiones: primo videtur difficultas. Dicit prima / quod per nullam legem diuinam est appropriatio daneiorum. Contra. omnis lex quam habetur ex reuelatione supernaturali vocatur ldiuina: & lex naturalis est ex dictam ine consequente puram naturam rei. sed multarum rerum fuit facta appropriatio lege diuina. Patet: filii lsrael habuerunt daneium in terram promissionis & in vasa egyptiorum ex lege diuina. ergo ex lege diuina id est ex reuelatione supernaturali fuit facta appropriatio multarum rerum. ¶tem quantum ad aliud dicit doctor / quod lex naturalis dictat omnia debere esse comunia: ergo videtur quod non potest fieri appropriatio rerum per legempositiuam cuius oppositum statim dicetur in quarto dicto. Patet consequnia. llla lex positiua nullam habet efficatiam si sit contra legem diuinam aut naturalem. vt in ca. cum inferior de maio. & obe. neque par in paremsidl. nam & magistratus de a rbitriis. ff. Sicut preceptum inferiorum nullum hent vigorem contra preceptumsuperiorum. ergo si lex naturalis dictet omnia esse comunia non potest per legem humanam fieri appropriatio rerum.

¶ Quantum ad primum istorum. Dico quod ex reuelatione supernaturali multa sunt certis personis appropriata: & in lege mosayca & euangelica. Nam danenium quod hbent ecclesiastici in decimis & oblationibus est ex lege diuina. Similiter dnenium quod habebant leuite in primitiis erat exlege diuina. Similiter dneium in terra promissionis quod hembant filii lsrael erat ex lege diuina / quia voco legem diuinam quocquid hemmus reuelatum a superiore deo. Quid ergo dicit doc. quod lege diuina non est appropriatio daeniorum. ¶Dico quod sic intelligitur / quod legediuia non est vniuersalis appropriatio deneimorum: sed partcularis appropriatio ( vt visum est bne est ex lege diuina. Et quia lex diuina est fortior quam quecunque alia lex positiua & humana: superueniente lege diuina in dominiis que prius erant istorum efficitur alterorum. & primi desinunt esse domini: quia possindebant illa solum lege positiua: & lege diuina dabatur aliis: ideo amittebant dominium. vt patet de vasis egyptiorum / que deus appropriauit filiis israel. & de regnis quinque regum possidentium terram promissionis.

¶ Contra: habetur. xxiii. qu. prima in primo capitulo. quod lege diuina iustorum omnia sunt comnia. ergo vniuersaliter res sunt appropriate iustis.

¶ Dico quod textus intelligitur: iustorum omnia sunt communia quantum ad dominium euangelicum / & gratuitum: quod permittit plures dominos ex equo: de quo postea dicetur: & non intelligitur de dominio ciuili. Guantum ad aliud / vbi dicitur silex naturalis dictat omnia debere esse communia / ergo quecunque determinatio contraria ( sicut est determinatio iuris positiui: si sit in contrarium) nullius erit roboris / aut efficatie.

¶ Dico quod istius propositionis: lege naturali omnia sunt communia: multiplex est expositio. Nam sanctus Thomas. lxiii. qu. secunda secunde sic exponit Lege naturali omnia sunt communia id est lex naturalis nullius rei certe persone appropriat dominium / & non est intelligendum: quod ista propositio. omnia sunt communia sit de lege naturali. quia non posset perquam cunque inferiorem legem fieri appropriatio rerum: sed intelligitur vt dictum est: videlicet quod in nulla re / nullus per legem naturalem habet proprietatem: hoc est quod nulla est lex naturalis: per quam dictetur hec res est istius singularis persone: nulla penitus est talis. quia si esset aliqua lex naturalis per quam dictaretur hec res est istius certe persone: non posset talis res ab eo aufferri / & in dominium alteriustransferri: quod est falsum. Ideo per legem naturalem: omnia sunt communia id est nulla fit ap¬ propriatio certe persone / & certe rei.

¶ Aliter alii exponunt vt doctor / & multi alii: quod secundum diuersitatem statuum / diuerse leges sunt de iure naturali. Nam hec propositio / omnia sunt communia. non est simpliciter de lege naturali: sed illa modificata aliqua determinatione / est delege nature / vt omnia sunt communia pro statu innoscentie. Talis sic modificata est de lege nature. Datur analogia. Nam sunt alique propositio nes comunes: que per diuersas determinationes appropriantur diuersis scientiis. vt ista propositio / si ab equalibus equalia demas que remanebunt equalia erunt / secundum determinationes diuersas pertinet ad diuersas scientias. nam si sic determinetur / si ab equalibus magnitudinibus equalia demas &c pertinet ad geometriam. Si ab equalibus numeris equalia demas: partinet ad arithmeticam. Si ab equalibus sonis pertinet ad musicam. tamen ista propositio / si ab equalibus equalia demas. &c. non est geometrica / nec arithmetica / nec musica sic indeterminata. lta dicerent isti doctores / quod iste propositiones: omnia sunt communia / omnia sunt appropriata: nulla illarum est de lege naturali simpliciter: sed ista / omnia sunt conmunia in lege nature vbi nulla est corruptio: est de lege nature. Similiter ista vbi est pearuersitas nature debet esse appropriatio rerum: est etiam de lege nature. Et confotmiter dicit Durandus in tractu de legibus: sed iste due / debeteem communitas rerum / debet esse appropriatio rerum / non sunt simpliciter de lege nature: sed quelibet determinata secundum diuersas determinationes potest esse delege nature & de facto est vt si sic determinentur / dent esset comunitas rerum pro statu nature integre / dent esse appropriatio rerum pro statu nature lapse. He due propotiones sic deterinate sunt delege nature. Cum hoc tamen stat: quod neque lex nature appropriet aliquid alicui quamuis ene istapropositio debet esse appropriatio rerum / pro statu nature lapse sit de lege nature ita modificata non tamen propterea sequiturque lex nature appropriet aliquid alicui. sicut dicit Durandus. ddtem licet ista propositio: debet esse superioritas inter homines pro statu nature lapse ad cohercendum malos & premiandum bonos / sit de lege nature: tamen quod talis superioritas resideat in isto / vel in illlo / non est de lege nature: sed solum de lege positiua. Similiter dico / ista propositio est delege nature: debet esse appropriatio inter homines: pro statu nature lapse: sed quod hec res approprietur isti: & illa illi: est de lege positiua humana: & propterea dicit doctor in quarto dicto: quod appropriatio rerum est per legem positiuam.

¶ Resolutio ergo est: quod per legem naturalem: aut diuinam non est appropriatio rerum in illo statu in nocentie: sed debuit esse communitas rerum quia pro tali statu: communitas fuit magis conducens ad communem hominum sustentationem: & pacificam conuersationem: sed pro statu nature lapse / non debuit esse talis communitas. quia fortiores reparent plusquam esset necessarium ad sustentationem: & debiliores omnino opprimerent. Ideo quantum ad pacificam conuersationem hominum & sustentationem / communitas rerum non fuit decens nature corrupte. Aliam causam assignat sanctus Thomas: quia si non fuisset rerum facta appropriatio / pro statu nature lapse: res non ita bene culte fuissent / sicut nunc sunt. quia quod commune est neglitur: sed ipse appropriate colluntur. igitur.

¶ Restat igitur: quod talis appropriatio sit per legem humanam facta / & non per diuinam / aut naturalem: siue in generali vt visum est. Et pro maiori declaratione videm dum est quid sit dominium / & de diuersis speciebus dominiorum / & earum diffinitionibus.

¶ Vnde quadruplex est genus dominiorum / naturale / originale / euangelicum / seu charitatiuum / & ciuile. Dominium in toto genere / nihil aliud est: quam ius vtendi aliqua re secundum rectam rationem. & ius (vt dicit Gerson nichil aliud est: quam potestas / vel facultas propinqua competens alicui secundum dictamen recte rationis / & dominium / est illud ius competens. & ius est ipsa facul cultas. Dominium ergo in genere / est ipsafacultas / vel potestas: qua quis proxime vti potest al iqua re: vel locando: vel vendendo: vel consumendo &c. secundum dictamen recte rationis: Quicunque ergo habet ius vtendi aliqua re: secundum dictamen rectum habet potestatem propinquam ei conuenientem secundum rectam rationem: talis dicitur habere ius & dominium in illa re.

¶ Alias difficultas maior erit de speciebus dominii.

¶ Dominium naturale nihil aliud est: quam potestas seufacultas propinqua vtendi rebus: alicui competens / circa vsum aliquarumrerum / secundum regulas legis naturalis. Hic supponitur: quod de lege naturali / quilibet quantum sibi possibile est / tenetur corpus suum: & se conseruare in esse. & hoc est naturale omnibus rebus.

¶ ltem: secundum Tho. secunda secunde. qu. L vi. articulo septimo. Non potest quodcunque ius positiuum: derogare iuri naturali / aut diuino. quia nunqm ius inferior / potest derogare iuri superioriimmo nullum ius positiuum est licitum: nisi propter conformitatem ad diuinum / aut naturale. Quelibet rerum appropriatio / est de iure pure positiuo. Habemus ergo tria: primum est: iure naturali quilibet tenetur se conseruare in esse. Secundum: non potest ius positiuum derogare naturali. Tertium: qualibet appropriatio est de iure positiuo. Infertur ex hoc: quod si quis necessitatem patiatur(ita quod ad prolongandam / vel ad conseruandam vitam sit ei necessarium illud quod est alteri appropriatum iure positiuo) illud est istius patientis necessitatem quantum ad dominium naturale. Nam cuilibet patienti necessitatem vite (ad cuius conseruationem necessarius est vsus alicuius reipresentis) talis res est illius quantum ad dominium naturale. Patet: seclusa quacunque lege pure positiua illud fuisset suum: & sub pena peccati mortalis tenetur capere: & vtiillo. quia obligatur sub pena peccati mortalis ad conseruandum vitam propriam / & cum ius positiuum non possit naturali derogare: adhuc est obligatus ad sumendum illud (qumuis aliter illud possideat iure positiuo) quia habet facultatem vtendi / secundum rectam rationem. ergo lege naturali habet dominium naturale in tali re. Dominium en naturale / fundatur in necessitate. & titulus dominii naturalis / est ipsa necessitas Et est illud / quod communiter dicitur: iure naturali omnia sunt communia.

¶ Forte dices habetur in iure de furtis / extra cap. siquis: quod si ex necessitate quis furatus fuerit bouem &c. peniteat per tres ebdomadas. Si iniungitur ei penitentia / videtur quod capere propter necessitatem est peccatum. ergo si est peccatum: illicite capit. Igitur non habet dominium. quia futurum est contrectio rei aliene inuito dndemo. Dico quod glo. illius capituli soluit argumentum: dicens quod si quis propter paruam necessitatem furetur: peniteat &c. & non intelligitur de magna necessitate: & extrema. ln illa autem omnia sunt communia / de consecra. di. v.c. discipulos.

¶ Replicatur. Dicis quod sortes / qui patitur necessitatem: non tamen extremam / accipiendo ab illo / qui habet superfluum peccat. ergo sequitur / quod ius positiuum derogat iuri naturali. Patet Nam stando precise in lege naturali / seclusa quacunque lege positiua: Sortes qui patitur necessitatem / quamuis paruam / & non extremam: capiens a platone / nullam necessitatem patiente: licitum erat ei sorti / seclusa lege positiua / & non licet posita lege positiua: ergo ius positiuum derogat iuri naturali.

¶ Quantum ad hoc dico: & non facio difficultatem quin assumere quancunque rem(dummodo alius non pateretur maiorem necessitatem / aut tantam) fuisset licitum: sed non preceptum. Vltra dico: quod ius positiuum potest bene derogare: permissioni iuris naturalis / aut diuini: sed non precepto iuris naturalis / aut diuini. lus enm positiuum derogat iuri diuino in hoc / quod nullus contrahat in tertio & quarto gradibus / quod ius diuinum permittit: sed nunquam derogat precepto. Vnde in lege nature non fuisset preceptum subleuare paruam necessitatem / sed permissum. ideo positiuum potest per missioni iuris naturalis derogare / aut diuini: sed nullo modo potest derogare preceptis illorum.

¶ De dominio naturali ponuntur alique propositiones.

¶ Prima. lllud dominium naturale non fundatur in charitate: quod est contra Armachanum in dvalogo / qui intitulatur defensorium pacis. Alias oporteret concedere / quod peccator in mortali existens in extrema necessitate quocunque cibo vtatur: peccaret mortaliter. quia vteretur re aliena: & nullo modo sua: consequens est falsum. ergo & illud exquo sequitur. Et de Aliaco impugnat illum in tali propositione. Si dicas: ergo talis erit perplexus: quia si vtatur tali cibo & capiat: peccabit: si non capiat / etiam peccabit. qula aget conrra preceptum iuris naturalis de conseruando se in esse. Et hoc argumentum facit Armachanus contra se / & respoedet / quod non erit perplexus: sed poterit penitere de peccato / & capere rem necessariam: dummodo se posuerit in gratia.

¶ Secunda propositio. Istud dominium naturale conuenit creature rationali ex dono dei. Patet genesis primo. Dedi vobis omnemherbam: & vniuersa ligna. &c. Ergo dominium quo vti potest aliquis in subleuationem: & vite necessitatem: competit illiex dei donatione. Et hanc etiam ponit Armachanus: ostendens quod deus sit omnium supremus dominus. Nullus enim habet dominium / nisi ab ipso deo collatum / expura & liberali donatione.

¶ Tertia propositio. nullus potest abdicare a se hoc dominium vniuersaliter: nec quantum ad certam speciem cibi: aut potus. Et hanc etiam ponit Armachanus in secundo libro. capitulo vigesimoseptimo. Prima pars huius propositionis patet: quia si simpliciter abdicaret per votum / aut alio modo: quencunque vsum cuiuscunque creature: non obstante necessario vsu illius ad vitam esset homicida sui. Patet: nam si non pasco fame morientem: sum homicida illius: ergo & mei si non pascam me. Secunda pars illius positionis patat quod nec potest aliquis: alicuius certe speni: aut cibi / aut potus hoc dominium simpliciter abdicare. Hoc est: nunquam potest fieri votum de non comedendis carnibus / aut de non potando vino: in quocumque casu & euentu. Patet argumento communi. quod Carthusienses possunt aliquando comedere carnes / nam potest accidere casus / in quo vsus illarum erit necessarius ad vitam conseruandam: puta si non reperiatur aliud commestibile: nisi commederent in tali casu essent homicide ipsorummet. ergo non possunt quocumque voto: simpliciter abdicare istius cibi / aut potus naturale dominium / quia dominium naturale nichil aliud est: quam facultas assumendi rem simpliciter necessariam / ad conseruationem sui: & ad vsum sui necessarium / secundum regulas iuris naturalis: sed in casu praedicto necessarius est vsus istius cibi / ergo iste obligatur sumere illum / & si obligatur sumere / ergo est in ipso facultas vtendi illo / secundum regulas iuris naturalis / & si sit in isto talis facultas / ergo est in ipso dominium naturale: ideo tertia propositio est vera / videlicet quod sicut nullus potest vniuersaliter in omni reabdicare dominium naturale: ita nec potest vniuersaliter abdicare a se vsum alicuius certe speciei / aut potus. Ideo qui vouent nunquam bibere vinum / aut numquam comedere carnes: debet intelligi extra casum necessitatis. & sic probabilius est tenere quod Carthusiensis in extrema necessitate tenetur vesci carnibus: si non posset aliter conseruare vitam suam immo etiam tenetur aufferre in tali casu ab alio si alter non tantum / vel plus indigeret. & ad hoc tenetur dominio naturali. & nullus potest abrenunciare simpliciter & absolute tali dominio / in omnem euentum: etiam quantum ad certam speciem: sed bene potest ad aliquod tempus.

¶ Hic insunt consequenter alique difficultates.

¶ Prima difficultas est: vtrum iudex humanus possit aliquem priuare isto dominio naturali: Notum est / quod potest aliquem priuare dominio ciuili. Patet de prescriptione.

¶ Secunda difficultas est / quia tale dominium competit creature ex dono dei: vtrum deus possit pri¬ uare creaturam tali dominio.

¶ Quantum ad primam difficultatem Tho. equiualenter randet quod non. secunda secunde. qu. lxix. articulo quarto. in solutione ad argumentum secundum. Dicit quod iudex secularis / non potest hominem condemnare / vt sibiipsi inferat mortem: sed bene vt patiatur illatam ab altero. Et concludit ex hoc: quod iudex secula ris non potest me condemnare (saltem vt tenearei obedire)/ vt faciam aliquid ad quod sequatur mors. Potest bene alteri precipere vt faciat aliquid / ad quod sequatur mors mea / statim subdit: hinc si iudex secularis condemnet aliquem vt fame pereat: & sub ministretur ei occulte cibus / potest comedere. quod si non comederit: seipsum occidit / & peccat secundum Tho. quia est homicida sui: ergo tenetur tunc sumere / non obstante tali condemnatione iudicis. quia est illifacultas secundum leges naturales / & rectam rationem vtendi tali cibo. ergo in eo /(non obstante tali condemnnatione) perseuerat dominium naturale. & credo hoc verissimum: quod ius quodcunque positiuum / non potest derogare iuri naturali. ideo iudex per quancunque sentententiam / non potest me priuare hoc dominio naturali / quia hoc maxime esset / precipiendo quod non comederem de tali cibo sed superueniente necessitate (non obstante tali precepto) teneorillum cibum sumere. Patet. nam Christus dicit: quod Dauid positus in necessitate / qui propter illam comedit panes propositionis / non peccauit. & excusat illum a peccato. Math. x. Quia Dauid non peccauit propter necessitatem: concludit ideo: nec discipuli euellentes spicas in die festo propter necessitatem famis. ergo iudex per suum preceptum non potest me priuare dominio naturali.

¶ Contra deue est dominus vite & mortis / & potest alicui praecipere quod se occidat: ergo potest deus alicuiprecipere / quod abneget a se cibum necessarium ad conseruationem vite. Et si hoc potest / ergo potest priuare hominem dnenio naturali / quia tale non competit alicui / nisi ex dono dei liberali/ si liberaliter dat. ergo potest aufferre. ISgi tur potest deus hoc dominio priuare creacuram. Et hoc verum est. Dico secundo: quod sidederit alicui preceptum / vel aliquibus / vel toti communitati de non comedendo de certa specie cibi / aut potus / & in precepto non incluserit casum necessitatis: superueniente necessitate / credendum est ab illis / quibus est preceptum: quod ille casus non comprehenditur sub precepto. Ratio istorum est. Quando cunque sunt aliqua duo precepta: & vnum est pure positiuum quamuis diuinum: & aliud non est pure positiuum: sed est aliquomodo naturale. si occurrat casus obseruationis inconpossibilis illorum duorum preceptorum / ita quod non stat vtrumque simul obseruare / neglecto quod est pure positiuum obseruandum est illud quod non est pure positiuum: sed quod est aliqualiter naturale. quia magis obligat. Vnde preceptum deseruanda vita propria: non est pure positiuum. & preceptum de abstinendo ab hoc cibo / est pure positiuum: & nullomodo naturale. Ideoquando illa duo simul occurrunt: & sunt incompossibilia / cunc standum est precepto / quod participat de iure naturali. Eodemmodo sicut dictum est deDauid: non reperit nisi panes propositionis / & erat ei necessarium comedere / quod erat contra diuinum preceptum / vel transgredi preceptum de seruanda vita. ergo non peccauit negligendo diuinum / & obseruando naturale. quia in precepto de non comedem dis panibus propositionis / non includebatur quicunque casus particularis: tunc ab ipso Dauid estimandum erat: quod talis casus necessitatis erat exceptus. Tertio dico. quod si deus daret preceptum cum ista clausula etiam in casu necessitatis: esset priuatus a deo hoc dominio naturali.

¶ Contra: deus non potest dispensare contra legem naturalem. ergo cum sit de lege nature / quod tenear comedere: non potest facere quin tenear / in tali casu. ergo non potest facere quin habeam facultatem / secundum leges nature: & quin habean dominium naturale.

¶ Dicunt doc. antiqui vt san. Tho. quod in lege pure naturali / non potest deus dispensare. Dico / quod seipsum con¬ seruare in esse: non est de lege pure naturali: sed se non occidere auctoritate propria / est de pura lege naturali: sed auctoritate illius qui habet substantiam & esse rei in suo dominio: non est de lege naturali. immo sisit de lege aliqua: est solum de lege positiua diuina. Ideo dico quod se non occidere in vniuersali: non est preceptum simpliciter de lege pure naturali. sed non occidere seipsum auctoritate propria est de lege pure natura li. Superueniente ergo auctoritate dei prohibentis possum licite a cibo necessario ad conseruationem me vite abstinere: & illicite acciperem / & peccarem. ergo pro tunc non habeo tale dominium naturale. quia non habeo facultatem licite capiendi. Ideo dominio naturali / deus potest me priuare: sed non iudex secularis / seu humanus.

¶ Dictum est ergo / & habetur in glols. de fur. quod propter necessitatem / quacunque re exteriori est mihi licitum vti: & habeo dominium natura le in illa re.

¶ Contra. ergo si esset alicui necessarius vsus mulieris aliene / & non sue. tunc licebit illa vti quamuis non sit sua vxor: puta ad infirmitatem vitandam / vel ad sanitatem recuperandam / & consequendam. & est argumentum quod fit communiter in schola / quod fornicatio: immo adulterium / non sit peccatum Picunt Poc. quod non potest accidere casus / in quo simpliciter & absolute sit necessaria commixtio carnalis / ad conseruationem vite. sed hoc dato quod accideret: non est simile / sicut de potabilibus & comestibilibus. quia talia sunt de per se ordinata / ad conseruatio nem indiuidui: sed vsus mulieris non est deper se ordinatus / ad conseruationem indiuidui: sed solum speciei. Et ideo quamuis accideret talis casus / quia talis concubitus non est ordinatus ad conseruationem vite. & habeopreceptum legis naturalis de non mechando ideo argumentum non concludit. Vnde notandum: quod vna lex naturalis / potest in casuparticulari alteri preiudicare.

¶ ST ERGO quarta conclusio. Dicit consquenrdoc. quod lex positiua requirit in legislatore / prudentiam & auctoritatem. illa duo scilicet auctoritas / requiruntur simul. Primum patet / quia nisi legislator sit prudens / non poterit dictare de agibilibus: & praecognoscere vtilitatem legis. ergo in legislatore requiritur prudem tia. & hoc intelligitur in se vel in consiliariis quibus vtitur in condendis legibus. Secundum patet: quod requiratur auctoritas. quia dicitur lex a ligando. sed nullum poterit lex ligare nisi procedat ab illo qui habet auctoritatem & precipuum quod requiritur est auctoritas presupposita prudentia vel in se vel in consiliariis. Vnde duplex est auctoritas / quedam est patera que fundatur in iure naturali & non solum ex iure positiuo. & est auctoritas / qua vtitur pater in eos qui ab ipso descenderunt quamuis sint de diuersis politiis Alia est auctoritas politica quam non est ex iure naturali: sed positiuo siue consistat in vno siue in pluribus. Aliquando consistit in vno & vocatur regalis. Aliquando in paucis & vocatur Aristocratica aliquando in multis & vocatur timocratica: vt ego declaraui legendo Occande potestate summi potestificis. Vnde aucto ritas politica consistit & respicit eos qui simul politice viuunt. Aliquando in vno. Aliquando in aliquibus simul iunctis: ita quod nullus seorsum habet illam: sed simul iuncti habent / & nullus seorsum potest aliquid illius potestatis exequi nisi ex commissione aliorum. ita quod si aliquid attentaret tanquam ordinarius nihil valeret sua sententia. vt sunt domini de parlamento. ordinarie nihil possunt nisi simul quemadmodum etiam est decapitulo nullus eorum habet potestatem sed totum capitulum. Vnde si tales in quibus est ista potestas sint in pauco numero: puta quatuor / aut quinque / vel sex vocatur aristocratica. sed si sint valde multi illam habentes: vocatur timocratica. Dare enim certum & determinatum numerum & punctualem / in quo debent esse est difficile. Vnde dicit doc. siue talis potestas consistat in vno siue in pluribus est introducta iure humano scilicet a libero consensu populi. Nullus ene naturaliter nascitur rex: & tenendo quod deus dederit Dauidi & Sauli regnum: hoc tamen non fit regulariter tamen tenendo. quod non dederit habuerunt ex consensu populi ex eo quod populus illis dederit & se illis subiecerit. ex tali libero consensu consequitur aliquis potestatem que dicitur regia. & si consentiant in paucos ex tali consensu consequuntur auctoritatem politicam / aristocraticam / vel in multos timocraticam. & sic ex tali consensu populi omnis potestas siue regalis / siue aristocratica / siue timocratica habuit originem. Epilogus ad intelligendum quomodo fuerunt facta dominia posita est distinctio dominiorum / & dictum est de dominio naturali quod est quedam facultas: seu potestas assumendi rem / in sui vsum ad subleuandam necessitatem. Dictum est secundo quod tale dominium non fundatur in charitate quia in peccato existens: si patiatur necessitatem alicuius rei habet dominium naturale in illa. Tertio / quod illud est ex dono dei. Genesis primo. Dedi omnem herbam &c. subdit dedi: vt sint vobis in escam. Quarto. nullus potest ase abdicare tale dominium. quia postquam competit iure diuino: vel naturali per nullum positiuum ius potest a se abdicare. Quinto. nullus potest simpliciter & absolute in omni euentu abdicare aliquam speciem cibi aut potus &c. Sexto. iudex humanus siue secularis non potest aliquem in penam peccati priuare dominio naturali quia tale non est ex iurisdictione humana sed ex dono dei. Vltimo. deus potest aliquem priuare hoc dominio naturali: & potest praecipre quod non comedat in extrema necessitate sicut potest precipere alicui quod se occidat: vt patet de Sam sone.

¶ Consequenter determinandum est dealiis speciebus dominiorum. puta de dominio originali / & de gratuito seucharitatiuo & apud alios auangelico. Vnde secundum aliquos dominium euangelicum distinguitur a gratuito. Dominium originale secundum de gersono: est dominium pluribus ex equo competens in abdicabile: seruata iusticia originali. seu clarius.

¶ Est potestas alicui conpetens vtendi quibuscunque rebus secundum leges iusticie originalis. Vnde ex dictis de¬ gersono est difficile videre quomodo distiguitur a dominio naturali: sed alius doctor nititur ostendere differentiam. Dicit ene vt patet Genesis primo. Ade fuit dictum quod comederet de oni fructu arboris cuiuscumque existentis in paradiso excepto fructu lignivetiti. Item fuit dictum Ade: dominamini piscibus maris volatilibus & animantibus terre: ita quod vltra dominium datum ei super fructus fuit ei datum dominium super animam tia: & dominium datum super fructus fuit ad vtendum illis ad conseruationem vite: sed dominium datum super pisces & cetera animantia non fuit ad vtendum eis pro conseruatione vite (quia si permansisset in iusticia originali tantum comedisset herbas & fructus & non animalia ideo primum dominium datum fuit ad vescendum. Secundum vero non: sed ad facile & sine labore eos congregandum. Nam si iussisset animantibus: vt congregarentur ad iussum eius fuissent congregata: siue fuissent aues: siue pisces: siue cuiuscunque generis ad iussum eius congregata fuissent. Ideo fuit illi datum dominium ad facile congregandum vt in ipsis moderate delectaretur: & istud dominium ad facile congregandum fuit dominium originale. quia erat fundatum in iusticia originali: ita quod illa retenta non poterat tale dominium perdi & illa perdita obseruari. Igitur dominium originale nichil aliud est quam talis potestas seu facultas quam habebat super animantia fundatum in iusticia originali. Vnde Adam post peccatum non perdidit dominium naturale in necessitate positus super animantia: sed perdidit dominium originale: quia ad iussum eius non congregata fuissent sicut ande peccatum.

¶ Sed dominium gratuitum seu euangelicum seu charitatiuum est potestas vtendi rebus quibuscunque fundata in charitate gratum faciente conueniens pluribus ex equo. Nam existens in charitate: habet potestatem assumendi res in sui vsum ad consequutionem felicitatis.

¶ Hoc est. quilibet habens charitatem quacumque re data potest illam assumere in vsum per actum voluntatis id est illam potest ama¬ re si sit amabilis: vodire si sit odibilis amo re vel odio quo merebitur vitam eternam. Ideo tale dominium non est aliud quam potestas data in charitate qua potest vnamquamque rem assumere in facultatem voluntatis ad consequutionem felicitatis eterne. quia in ita assumendo id est amando: vel odiendo. merebitur eternam gloriam. & sic tale est fundatum in charitate: & quilibet existens in charitate habet super quancunque creaturam mundi tale dominium gratuitum: sed de isto non est hic ad propositum.

¶ Doctores aliqui faciunt differentiam inter dominium euangelicum & gratuitum. Nam in lege nature & in veteri testamento / & in lege veteri. & in statu innoscentie erat dominium gratuitum & non euangelicum. quia dicunt quod euangelicum est potestas ex euangelio alicui velaliquibus tradita. Vnde Christus apostolis & discipulis & successoribus dedit plures potestates que ante euangelium nunquam fuerunt aliquibus concesse: aut commisse. vt potestatem absoluendi a peccato / potestatem excommunicandi & absoluendi ab excommunicatione / tales potestates vocantur dominia euangelica distinguendo dominium euangelicum contra gratuitum.

¶ Aliud est dominium ciuile seu humanum de quo iam ad propositum. Quid autem sit illud multi varias dant diffinitiones. Nam Armachanus in quarto de paupertate Christi dicit / quodest creature rationalis mortalis auctoritas seupotestas siue ius / potestas inquam radicalis ciuiliter acquisita vtendi re aliqua plene legi positiue subiecta conformiter ad redam rationem. Dicitur primo auctoritas siue potestas quod idem est. quia omne dominium qualecumque sit: est potestas.

¶ Dicitur notanter creature rationalis mortalis. Nam irrationales creature non habent dominium ciuile nec naturale: vt aliqui volunt. Nam cum dicit deus Genesis primo. Ecce dedi vobis omnem herbam afferentem semen super terram & vniuersa ligna que habent in semetipsis semen generis sui: vt sint vobis in escam& cunctis animantibus terre. Insinuauit quod dominium naturale residebat penes Adam/ certum est quod bruta non habent dominium ciuile cum non habeant consensum. Dicitur creatura ra tionalis mortalis. quia omne tale dominium ciuile est ad vsum rerum & conseruationem vite & pacis cum immortales non indigeant re al iqua ad conseruationem vite. Insuper ponitur ciuiliter acquisita ad differentiam dominii naturalis & originalis. quia illa non sunt ciuiliter acquisita id est ex populiconsensu. Vtendi re aliqua plene. Dicit plene quantum ad omnem modum vsus liciti illius rei id est ad donandum vel locandum veltransferendum / vel impignorandum. & sic de aliis generibus vsuum. Dicitur notanter vtendi re aliqua legi positine subiecta.

¶ Pro cuius distinctione notandum / quod dominium ciuile est hoc modo introductum siue acquisitum. Nam stando precise in lege naturali quacunque re ciuiliter erat licitum vti. Antequam esset lex positiua erant homines precedentes / & quacunque re quilibet indifferenter poterat vti / & nulli erat prohibitum qua cunque re vti. Tunc ex communi consensu velex consensualicuius (cui populus dedit auctoritatem) factum est quod quibuscumque certis rebus certe persone concessis ad vsum: vniuersaliter aliis prohibitum est vti illis: nisinex consensu illius persone / ex illa prohibitione qua prohibitum est certis rebus vti aliquibus personis & ex concessione qua concessum est huic persone hac re vti. ista auctoritas ciuiliter acquisita plene vtendi his rebus vocata est dominium ciuile / & ex hoc satis patet clare diffinitio Armachani. Aliter diffinit gerson: sed ille due diffinitiones qua si coincidunt. Dominium ciuile (ait est dominium occasione peccati introductum / non competens pluribus ex equo retinibile & abdicabile: seruata & non seruata charitate fundatum in lege ciuili seu positiua. Dicitur occasione peccati. & sic tangitur ratio qua re est introductum / quia propter peccatum. & in statu innoscentie non fuisset nisi natura le & originale & gratuitum. Non competens pluribus ex equo: quia quod concessum est certe persone vtialiis est prohibitum nisex consensu illius persone. Dicitur retinibile & abdicabile &c. quia dominus rei seruata charitate potest retinere & abdicare / similiter etiam non seruata.

¶ Occam aliquo modo differt ab istis ponens distinctionem dominiiciuilis. Nam secundum eum dominium ciuile capitur dupliciter. Vnomodo large. & sic nichil aliud est nisi potestas radicalis & primaria humana vendicandi rem: & defendendi in iudicio humano. Potestas huma na ponitur ad differentiam potestatis naturalis / originalis / & diuine. Nam habens dominium iure naturali: vt patiens necessitatem non habet iure ciuili. Dicitur radicalis siue primaria / siue principalis quod idem est ad differentiam potestatis quam habet procurator: vt si dederim procuratorium certe persone alienandi res meas talis procurator non habet dominium in rebus meis. quia non habet nisi potestatem subdelegatam: neque habet radicalem. & per hanc particulam patet / quod mendicantes non habent dominium primarium & radicale in rebus vsu consumptibilibus: sed potestas illa primaria residet in summo potestifice: vel apud eos qui dederunt & ipsi mendicantes habent solum delegatam.

¶ Vltima particula etiam ponitur ad differentiam dominii naturalis & originalis.

¶ Aliomodo capitur dominium ciuile stricte / & est potestas humana principalis rem vendicandi in iudicio humano & in omni genere vsus non prohibita a lege naturali venedere / nec locare / neque dare: nec permutare. Et istomodo satis concordat cum diffinitione Armachani. Dicit oni genere vtem di propter ecclesiasticos / qui in bonis ecclesie immobilibus habent dominium ciuile largum. quia habent potestatem si quis res immobiles ecclesie occupet: eas in iudicio humano defendere. sed in talibus non habent dominium ciuile stricte captum. quia non possunt eas vendere. quantum vero ad res mobiles / possunt transferre in aliquem & in quencunqe: sed predia non possunt venedere. Ideo quamuis in illis habeant dominium ciuile large: non tamen stricte. & quanto plures vsus concessi lege naturali eis prohibentur tanto habent minus de dnenio. Dominium ergo ciuile / nihil aliud est quam auctoritas humana humanitus acquisita / vni soli competens circa aliquam rem / propter prohibitionem factam aliis illa re vti. Ideo captum in totoambitu. Dominium ciuile / nihil aliud est quam potestas humana aliquas res lege ciuilipertractandi. lstis suppositis (vt dictum est) duplex est politia. scilicet paterna / & ciuilis. Ciuilis diuiditur in regalem / aristocraticam / & Thimocraticam. Et sicut dicit Aristoteles in primo politicorum: sunt tres communitates. Quedam vocatur domus. Que dam vicus. & quedam ciuitas. Communitas domus est imperfecta. & sunt tres combinationes scilicet conbinatio domini ad seruos. Combinatio vxoris ad virum. & patris ad filios. Qe tum ad primam combinationem / siue habitudinem: dominus dominatur seruis dominio despotico id est habet plenam potestatem vtendi illis ad propriam vtilitatem & non ad vtilitatem eorum quibus vtitur. vt quemadmodum dominus vtitur pecoribus suis ad suam propriam vtilitatem: ita dominus vtitur seruitio seruorum. Dicitur ene despostes id est dominans siue principans ad vtilitatem propriam. Et differt despostes adominio regali. quia rex non vtitur subditis ad vtilitatem suam propriam: sed subditorum & comunitatis. Maritus antem habet dominium non desposticum super vxorem: sed maritale. nam in aliquibns / niulier habet tantam potestatem sicut vir immo sunt pares vt in actibus carnalibus / quantum ad hoc est equalis potestas. Sed pater super filios non dneatur dominio despotico: sed (vt dicit Occam) illud dominium( quo dominatur pater filiis) magis assimilatur dominio regali. Nam in domo perfecta id est quam non est pars communitatis perfecte: hoc est ciuitatis / vel vici: vt quando Adam erat solus cum filiis / vel Noe cum suis post diluuium / tunc peiter habebat talem potestatem super filios sicut rexin regno puta cohercendi si deliquaessent. immo videtur Occam dicere quod in domo que non est pars ciuitatis aut communitatis perfecte pater habet tantam potestatem coherciuam super filios sicut rex. immo pater potest condemnare ad mortem.

¶ Secunda communitas est vicus. & est congregatio plurium domorum: sed non est ciuitas si talis vicus non sit pars perfectioris communitatis. puta quod non sit pars regni / vel ciuitatis: vt forte quando fuerunt centum domus ex filiis Noe. Tunc dicit Occam. Conueniens est quod omnes domus facientes vicum descenderint in vnum / qui regeret eos dominio paterno: sed si non descenderint ab eodem sed a diuersis / tunc conueniens fuit / quod ex consensu ommnim / vel maio ris partis / aliquis regat eos denenio regali. quam uis propter paucitatem non debebat dicirex.

¶ Sed ciuitas est congregatio perfecta: & tunc debet regi dominio politico / vel regali / vel aristocratico / vel thimo. Regalis potestas in vno residet. Aristocratica residet in paucis quando videlicet in aliquot paucos consensit populus. Et thimocratica quando propEes consensit in valde mltos puta centum / vel supra centum. Vnde dicit Occam in dya. quod sicut est possibile / quod vni soli detur auctoritas: ita est possibile quod duobus / aut tribus insolidum detur illa auctoritas ita quod quilibet insolidum habet illam potestatem: sicut aliquando fuerunt duo imperatores quorum quilibet vocabatur imperator in solidum. Similiter etiam Augustinus fuit coepiscopus Hyponensis cum Valeriano adhuc supersticeValeriano: ergo est possibile quod vna conitas in duos consentiat / quod quilibet auctoritatem habeat in solidum. sicut est possibile quod consentiat quod nullus illorum habeat seorsum: & consentiat populus in quattuor simul iunctos: ita est possibile quod in duos / & simul ium ctos / & seorsum. Sed queritur vtrum tale dominium inter illos duos in solidum sit regale. vel Aristocraticum:?

¶ Dicit Occam: quod est regale / & de ratione dominii aristocratici/ vel thimocratici est: quod potestas resideat in aliquot simul iunctis / & non seorsum. & alter seorsum non poterit aliquid solus facs¬ re: nisi ex commissione aliorum: & omnis potestas primaria competens vni soli vocatur regia. Dicit est quod: si duobus seorsum superaliquod regnum esset auctoritas regia concessa: ita quod quilibet in solidum posset exercere que sunt regis / quilibet eorum esset rex. & esset communis potestas regalis in tali casu.

¶ Istis suppositis dicit Sco. quod iusta potuit esse diuisio / vel a patre auctoritate paterna / velauctoritate regia diuidente / vel aristocratica vel timocratica diuidente. quod potuit esse a patre patet. Nam verisimile est / quod noe post diluuium fecit / quod vnus occuparet hanc partem / cum prohibitione ne alter illam occuparet: nisi ex consensu prioris. Vel stat / quod communiter vixerunt quousque fuerint maxime multiplicati. & tunc est possibile / quod excommuni consensu fuit creatus vnus superiorauctoritate cuius fuit ipsis terra diuisa. Velest possibile: quod ex consensu ipsorummet ( antequam aliquem superiorem eligerent diuiserunt terras: & simul conuenenint / ego vtar ista re / & tu illa / & nullus poterit vti illa / nisi ex auctoritate & communi consensu oinium se ad hoc obligantium / sicut dicit Abraham Loth fratri suo elige quam vis partem: ex consensuduorum factum est / quod vna pars fuerit vnius / & altera alterius. & consensu mutuo se obligauerunt.

¶ Resolutio est: quod talis separatio dominii fuit vel auctoritate paterna / vel regia / vel aristocratica / vel tymo. vel ex consensu ipsiusmet populi.

¶ DE SEC VPo AR TCV Q qur postquam visum est in primo articulo de appropriatione dominii / consequenter doctor inquirit in isto / quomodo potest fieri transsatio in alterum?

¶ Pro declaratione presupponendum: quod potest fieri translatio dupliciter. Vno modo quantum ad dominium: ita quod ista res non sit amplius illius cuius erat: sed sit alterius / cuius prius non erat. Alio modo quantum ad vsum: ita quod prior remaneat dominus illius rei: sed dat licentiam alteri vtendi tali re / qui prius non habuit auctoritatem vtendi: & talis auctoritas vtendi / non est principalis: sed subdelegata. Ideo non transfertur res quantum ad dominium: sed solum quantum ad vsum. Secundo notandum: quod translatio quantum ad dominium dupliciter fit. vno modo auctoritate legis. Aliomodo aucto ritate priuate persone.

¶ n primo modo intelligendo auctoritatem publice persone: vel regis / vel iudicis / potest fieri translatio auctoritate legis: vt in vsucapionibus. & prescriptione. Fxemplum quando fit auctoritate priuate persone: vt in donatione / venditione &c. Quantum ad primam sit prima conclusio. Translatio dominii / que fit auctoritate legis iuste: est iusta. sicut vsu capio& prescriptio. Patet: auctoritate legis facta est prima appropriatio dominiorum. ergo eaden auctoritate legis (postquam facta est prima appropriatio)/ potest fieri translatio. Antecedens est declaratum in primo articulo: & consequentia videtur manifesta / cum sit eadem potestas: ergo translatio dneiorum facta auctoritate legis iuste: est iusta. Alia ratio doctoris / que communiter assignatur / legislator habet auctoritatem punire delinquentem in rem publicam pena corporali. ergo a fortiori habet auctoritatem punire pena pecuniaria & in bonis: sed qui negligit rem suam delinquit. & hoc vergit in perniciem reipublice & perturbationem. quia posset semper dicere: quod non habet remsuanderelictam. ideo potest puniri priuatione bonorum applicando fisco. & si potest applicando fisco. ergo potest punire applicamn do tale dominium certe persone. ergo illa translatio / que fit per illam legem: est iusta & iuste fit. Alia ratio doct. satis efficax. Bnde sequitur ego quisum dnes huius rei habeo auctoritatentransferendi meum dneiumin alterum ergo tota communitas habet aucttoritatem. Tunc arguirsic si tota communitas habet auctoritatem transferendi aliquam rem in dominium alterius / cuius non est: auferendo dominium ab illo quo habet. & si lex sit iusta / oportet quod communitas consenserit in legem / ratione cuius transferuntur in alterum sequitur quod talis translatio est iusta / ergo transatio facta auctoritate talis lesis: puta prescriptionis / vel vsucapio¬ nis est iusta.

¶ Propterea videndum est de praescriptione & vsucapione: que aliquando sumuntur pro eodem. verum tamem acceptis terminis propriissime prescriptio est de reinmobili: & vsu capio de mobili. prescripto de hereditatibus. & vsucapio: de fructibus & rebus mobilibus. vt probatur de vsuca. Insti. in principio.

¶ Vnde prescriptio a doctoribus sic diffinitur communiter. Est acquisitio dominii in re mobili auctoritate legis ex continua temporis possessione a iure dererminata. Aliter diffinitur a iuristis. Est ius seu dominium firmitatem ex tempore & lege habens / & hoc intelligitur in re immobili capiendo stricte perscriptionem: vnde notandum quod ad iustam prelcriptionem multa requiruntur Primo: persona prescribens. Secundo: res que prescribuntur. Tertio / tempus in quo prescribitur talis res. Quarto: titulus possidentis. Quinto: effectus prescriptionis. Item requiritur persona contra quam ptescribitur vt non sit pupillus vel furiosus &c. l. sicut de prescrip. xxx. vel. xl. annorum & le. bona fides de acqui. re. dominio. fice. Idem quod bona conscientia lo. An. in ca. possessorde reg. iur. Et intendo hic determinare de prescriptionibus secundum opinionem theologorum qui magis considerant iuris fundamentum quam iuriste. De primo. quod persona / que prescribit habeat bonam fidem: antequam possit prescribere. Vnde bona fides / est credulitas qua quis credit rem esse suam / seuillum / a quo illam accepit / habuisse potestatem transferendiin ipsum. Secundo quod possederit illam remrespectu cuius habet bonam fidem / toto tempore diffinito a lege / vel canone / sine interruptione possessionis. Tertio requritur titulus. & est difficultas inter doct. quid sit iustus titulus: & videtur quod si habeat aliquis iustum titulum apperet quod res sit sua realiter: & si est sua uon est opus prescriptione sicut nititur declarare Iacobus de viterbio / qui optime & theologice tractat hanc materiam. Titulus enim est quo iuste res vnius potest transferri in alterum. Vnde contingit possidere renalterius duplicititulo. Vnomodo titulo falso & nullus talis potest esse sufficiens ad transferendum rem in alterum. vt est titulus furti. Aliquando possidere potest titulo qui potest esse iusta causa / & sufficiens transferendi re in dominium alterius. vt est donatio emptio & hereditaria successio si donatio vel emptio fiat a domino / alias si abeo quem accipiens credebat dominum. llle est titulus de quo hic. & vide de pub. acil. is. fi. &.i l. eum qui. Requritur ergo primo persona prescribens. Vnde mendicus non poter prescribere etiam rem quam habet prescribilem adde quod per hanc rationem laicus quantocumque tempore decimas vel aliud ius spirituale non prescribit.c. causam de prescrip. & c. massana. de elect. Requiritur secundo quod sit bona fides. & quod toto tempore determinato a iure possiderit. & preter hoc / quod sit causa sufficiens vt transferatur dominium. Sed difficultas est de bona fide. Vtrum cum mala fide possit quis prescribere: patet quod non. in ca. vigilanti. de prescriptionibus. possessor male fidei nullo tempore prescribit. & in ca. vltimo. est omni consuetudini derogandum: que sine peccato non potest obseruari. Ideo cum habens malam fidem peccet / sequitur quod non potest prescribere.

¶ Legiste communiter dicunt quod sic. Tamen circa hoc de iure ciuili an & qualiter malefacti possessorprescribat? Dic sic: aut queris de prescriptione longi temporis. id est. xt vel viginti annorum: & hec non currit sine titulo & bona fide / de titulo est tex. in idl. diutina. & de bona fide: tex. in idl. longi & id l. super / de prescrip. longi tempo. C. In hoc tamen ad uerte: quod prescribenti sufficit a principio habuisse bo. fi. nec interrumpitur prescriptio ex superuenienti scientia rei aliene. l. bone fidei. de acqui. re. do. fi. tex id estid l. vna de vsuca. transfor. cum concro. &. & hoc est de iure canonico immutatum in. d. regula possessor. Aut queritur de prescriptione longissimi temporis: & dic quod sine titulo & bo. fi. currit tex. xvi. qu.d iiisc. prolacuit idlt cum notismi &. l. si quis. C. de prescrip. xxx. vel. xl. anno. & idl. sicut eodemtitulo. & hoc etiam corrigitur iure canonico.

¶ Prescriptio longissi mitemporis / est inducta solum in odium non petentium res suas. secus in prescriptione. xt vel. xx. ann orum que non est solum propter hoc inducta. verum in fauorem possessoris bone fidei cum titulo. Sed videtur quod cum mala fide etiam possit quis prescribere nam quod ista persona contra quam prescribitur puniatur hac re. hoc est quia peccat in negligendo repetere suam rem & illud peccatum cedit in detrimentum & pernitiem reipublice quia inde oriuntur multi processus lites & dissidia. & princeps habet potestatem certa pena punire delinquentem in renparublicam / vel pena pecuniaria vel corporali. Ideo auctor legisdicit doct. )/ propter tale peccatum iuste priuat illum dominio sue rei. & si iuste priuat. ergo potest in alterum iuste transferre. Hoc supposito sic arguo. possideo rem sortis: & scio quod est illius / & ille sortes negligit illam repetere / & illa negligentia cedit in pernitiem reipublice. ergo p rinceps habens auctoritatem punitiuam potest / ipsum sortem tali pena punire. videlicet priuatione sue rei quam negligit repetere. & si potest punire / ergo potest in alterum iuste transferre. ergo potest transferre in me: qui habeo malam fidem. ergo poterit in me esse acquisitio talis dominii nonob stante mala fide.

¶ Preterea leges ciuiles approbant prescriptionem cum mala fide. sed papa quantum ad ciuilia non habet potestatem puta supra leges ciuiles. ergo non obstante quacunque constitutione summi pontificis in oppositum: talis prescriptio ciuilis robur habebit non obstante mala fide. & tamen dicitur in capitulo allegato: quod nec valet prescriptio canonica nec ciuilis cum mala fide. Quantum ad argumentum. dico ( vt sufficienter ostendit ratio) potest cum mala fide fieri prescriptio & negligens repetere rem suam potest tali priuatione dominii plecti in illa / quam alius possidet cum mala fide. patet: nam tertius habens bonam fidem prescriberet. ergo si propter negligentiam in illo cuius res possidetur bo¬ na fide posset priuari dominio suo ergo & alter. Item sicut potest priuare illum: potest & in alium transferre. licet habeat malam fidem / veruntamen acquirit dominium. Tertio dico cum glo. illius capi. vltimi. post canonem editum contra prescribentes mala fide iam non amplius prescribunt. sed ad difficultatem tactam in argumento cum imperator habeat potestatem transferendi dominiumi. & papa quantum ad hoc non sit eo superior sicut regulariter nunc tenetur / quod non habet superioritatem in temporalibus supra reges & imperatores: quomodo potest ergo papa prohibere: quod non amplius acquirat dominium? dicit glo. quod ratione peccati: nam non potest taliter prescribere / scilicet cum mala fide quin prescribendo peccet. Et papa super peccata habet potestatem in ratione peccati cum sit quid spirituale puta inquantum est dei offensiuum / potest papa statuere: quod ratione peccati talis non consequatur dominium / quod fuisset consequutus: nisifuisset statutum pape. Eateor quod in temporalibus non habet papa superioritatem nisi quantum ad peccata. & quia implicat cum mala fide prescribere sine peccato. Ideo ratione peccati / potest papa statuere: ne talimodo fiat prescriptio. Idem Bartolus & alii in auct. cassa. de sacrosanct. eccle.C. Vnde quandocunque queritur bona fides: & lex ciuilis non potest adimpleri sine peccato / papa potest derogare legi: & non alias. & sic patet de bona fide quid sit dicendum.

¶ Restat vltimum tractare puta de effectu praescriptionis.

¶ Aliqui dicunt quod talis effectus est solum exceptio contra illum / contraquem prescribitur. vt in eo casu quod currit longissimi temporis prescriptio cum mala fide / tunc prescribenti non queritur dominium: sed solum exceptio / si ab eo res petatur / secus si cum bona fide inid l. si quis emptionis / in prin. de praescrip. xxx. vel. xl. anno. C. Nam hec res (dicunt que prescribitur non efficitur realiter mea sed possum excipere / quod tanto tempore possedi. Ideo alter cuius est non potest me conuenire coram iudice / ad repetendum illam rem suam. Alii dicunt quod effectus prescriptionis est acquisitio dominii vtilis id est fructuum: & non aquisitio dominii directi.

¶ De Viterbio contra hanc secundam opinionem facit argumentum. Nam certum est quod homo numquam est dominus rei quantum ad naturam rei. vt non habeo dominium super ignem quantum ad naturam eius. quia non possum impedire quin calefaciat: sed sum dnes quantum ad vsum. ita quod dominium est facultas propinqua / aliqua re vtendi. Sed ille contra quem prescribitur: nullum vsum potest exercereimmo omnis vsus est sibi prohibitus lege iusta: & alteri concessus: ergo ille talis contraquem fit prescriptio nullum habet amplius dominium: nec vtile nec directum. & sic illa secunda opinio non videtur vera.

¶ Resolutorie dicunt doctores ( & est communior opinio) quod est dominus rei: si realiter est prescriptibilis. & quancito tempus statutum ad prescribendum est finitum. & tali tempore omnes conditiones requisite fuerunt obseruate puta quod possederit sine interruptione cum bona fide id est quod non interuenerit mala fides & cum titulo / & res est prescribilis ita cito talis est dominus. & hoc doc. triplici ratio ne prius probauit. Lex potest facere hoc meum & hoc tuum. viii. distinc. quo iure.

¶ Sed aliqui contra hoc arguunt primo. Princeps auctoritate cuius est condita lex prescriptio nis non est dominus rei mee / sed tutor & defensor / ratione cuius accipit & debentur ei stipendia. Tunc arguitur sic: non est dominus huius rei: sed solum tutor / ergo inuito vero domino non potest in alterum transferre. immo videtur facere furtum: & ista est ratio qua vtitur de Gandauo quolibeto. viimi. quod talis non efficitur dominus prescribendo sed solum acquirit exceptionem. Alia ratio / prescriptio non est a lege introducta tanquam quid bonum: sed ad vitandum maius malum: sicut permittuntur lupanaria non tanquam bona / sed ad vitanda maiora mala id est adulteria. Tunc arguitur sic. eodemmodo prescriptio permittitur ad vitandum maius malum: ergo qui prescribit non facit rem suam: sed solum acquirit exceptionem. Tertio. nullus debet ditari cum iactura alterius: sed si per prescriptionem efficeretur danes: ditaretur cum iactura alterius: & forte sine culpa illius puta si inuincibiliter ignorabat illam rem ese suam: vel illam non poterat inuenire: scit bene se prdidisse / sed nescit vbi est.

¶ Qaentum ad primum / cum arguitur danes temporalis non habet danenium / neque proprietatem in rebus sortis particularis persone. Dico/ quod non habet dominium proprietatis: ita quod pro libito suo & ad vtilitatem propriam non potest illis vti: puta vendendo vel donando &c. Sed habet dominium iurisditionis. & habet danenium proprietatis pro bono communi. facits.i lfcice de euict. l. Lucius. & dequadri. prescrip. l: bene. a Cenone. quia potest inuito daneo capere: si exigat vtilitas conmunis / puta pro deffensione reipublice. sed non habet dominium proprietatis vt dictum est.

¶ Secundo dico: quod rem transferri in potestatem alterius / non solum est potestas copetens illi qui habet danenium proprietatis: sed etiam est potestas competens illi / qui habet dnium iurisditionis pro culpa primi possessoris. Nam est vnide actibus iurisditionis aliquem priuare re sua exigente culpa / sicut lex praescriptionis priuat illum qu realiter erat danes dnenio suo & proprietate Et ad argumentum fateor quod ptas concessa dno proprietatis est portas rransferendi in dnenium alterius sed eadem peartas sequitur etiam denenium iurisdi. pr diuersiscausis. Nam dneniumpprietatis consequitur potestas transferendi rem in alterum pro vtilitate suappria quotransfert: sed dnenium iuriidi. consequitur etiam ptas transferendi rem in alterum pro vtilitate comni/ autpr punitione delicti illius quo erat prius danes

¶ Cntum ad secundum argumentum: dico quod non solum est introducta ad vitandum maius malum immo est introducta tanquam quod bonum & multum conducens bono commui / ne danenia rerum remaneant diutius in incerto.d l. de vsura. ff. Ad tertium dico: quodnullus debet ditari cum iactura alterius nisi postulet comunis vtilitas & demeruerit.

¶ Sed arguitu / quod aliquis possit ditari cum iactura alterius qu non demeruit dannificari. Aliquis furatus est rem sortis: qui mihi illam venedidit vel dono dedit / credebam illum esse verum dominium / & possideo illam toto tempore prescripto a lege cum bona fide. & Sortes in non recipiendo illam non est negligens. quia inuincibiliter ignorat vbi est / & quis islam possidet / ego efficior verus dominus & ditor cum iactura alterius: ergo sine pecato possum ditari cum iactura alterius.

¶ Dicit de viterbio: quod si Sortes probauerit suam ignorantiam / & ostenderit se esse inculpabilem / quod plato tenetur illam restituere. Nam lex non punit neque intendit aliquem absque culpa aut causa punire. In tali casu deberet reddere rencui prius erat. sed difficultas est. Toto tempore statuto habui bonam fidem: sed illo transacto incipio habere malam fidem. quia scio quod talis res: quam prescripsi non erat illius qui mihi illam tradidit. An tenear restitue re: dicunt multi quod sic. Dico tamen cum saniori parte quod non. Ratio est. lste realiter effectus est dnes quam cito est transactum tempus determinatum. & nullus dnenes tenetur rem suanliberaliter in alterum transferre: nisi alter extreme indigeat. ergo in tali casu predicto non tenetur reddere illam domino cuius prius fuit. ideo si tempore statuto transacto supueniat fides: quod hoc non erat meum / non teneor restituere. Idem glo. & doc. inic. vigilam tide praescrip. & Inno id estct cura de iure patro. sed debeo habere istam fidem: hoc tunc non erat meum / ego non teneor nunc dare quia est meum. & debeo deponere illam fidem / siue conscientiam. Igitur effectus prescriptonis est acquisitio dominii.

¶ Consequenter redeudo ad doc. potest fieri translatio dominiiper actum priuate persone habentis dnenium in re aliqua: & hoc dupliciter. Vno modo liberaliter dando. Alio modo non liberaliter: sed permutando / vendendo &c. Primo modo est donatio siue datio. Vnde donatio est liberalis & gratuita alicuius rei in alterum transsa tio. concordat de dona. lid est ff.

¶ Nyder diffinit donationem: est consensus gratuitus potens rem suam transferre: vt illa res efficiatur alterius / vel eo modo quo prius non erat eius Dicitur primo consensus id est volitio. & sic efficimur domini per liberum consensum: & li¬ beram acceptationem rerum / & efficimur dato res per consensum. Dicitur gratuita id est sine hoc quod alter sit nobis obligatus ciuiliter ad aliquid retribuendum. Est bene obligatus obligatione naturali ad antidota / ad recognitionem aliquam: sed non est obligatus ciuiliter. Ideo donatio remuneratoria non est donatio nec potest propter ingratitudinem reuoca ri. panor. & barba. in re. de dona. extra / idem sentit glo. in idl. acquilius de donasc lff. Dicitur liber consensus: ad excludendum consensum coactum. Non habet enm locum consensus vbi metus &cc.cum locum de spoesa. & matri. Nam si per ignorantiam vel per metum consentiam / quod hec res mea efficiatur alterius non est donatio: quia non est liber consensus prlena libertate. quia ignorantia & coactio causant inuoluntarium. vt Arist. aiti. iii. ethicorum. & nihil est tam contrarium consensui quam error. l. si per errorem de iuris. omnium iudicum.

¶ Dicitur potentis transferre: quia sisit aliquis prohibitus transferre a superiore: vel ab aliquo a quo dependet in transferendo / non est donatio. Filiusfa. non potest donare. l. filiusfa.c lff. de dona. quia id possumus quod de iure possumus. Dicitur vt resefficiatur alterius puta nunc / vel postea aliquo certo tempore transacto: eo modo / quo prius non erat eius. Nam non omnis donatio est consensus: vt res efficiatur praesentaliter illius. vt si dicam custodias hoc vsque ad cras: & cras erit tuum: cum illa conditione adiecta. ille consensus realiter est donatio: & illa conditione adimpleta nec aliquo superueniente efficitur alterius eodemmodo quo non erat prius. donatio igitur est consensus liber gratuitus: potentis rem in aliud transferre vt efficiatur illius eo modo / quo prius non erat eius.

¶ Ex quo sequitur quod antequam sit donatio requiritur liber consensus in donante de transferendo. & liber consensus / de accipiendo in accipiente & quod nec donans nec accipiens prohibeantur auctoritate superioris a quo dependent / vel in donando / vel in accipiendo. & sic pupillus non potest donare neqefrater minor / potest donare vel accipere.

¶ Circa istum modum transferendi dominium difficultas est. Vtrum ad verum dnenium sufficiat consensus in donante. & similiter in altero de accipiendo absque signo vel signis exterioribus explicantibus tales consensus vrdono Sorti hanc rem: & non explico ei me donare. Similiter acceptat illam & non explicat seacceptare illam: Dico quod non sufficit / & est precipua ratio. Sicut in matrimonio non sufficit consensus amborum: nisi sit explicitus per verba exteriora. ad hoc quod sit matrimonium / talis donatio corporum non sufficit: nisi explicetur verbis vtriusque contrahentium saltem quod probetur / in ca. de sponsa. & matri. extra. Similiter dico in proposito: quod in donatione requiritur certa explicatio illius consensus. Et videtur mihi ita dicendum. ratio est / iste donationes sunt a lege ciuili dependentes. hinc est quod donans contra legem: non donat. quia prohibetur donare. Tunc arguitur sic. Lex respicit exteriora & sensibilia / ergo quuis sint consensus & donandi & accipiendi ex parte vtriusque: oportet quod sint manifestati per signa exteriora antequam efficiantur illarum rerum domini.

¶ Querit consequenter. Vtrum translatio seu donatio que fit per metum / aut ignorantiam realiter transferat dominium rei in alterum? Videtur quod non: quia est coacta & non libera. igitur. ¶In oppositum arguitur: quia coacta voluntas est voluntas. ergo talis translatio tenet.

¶ Pro solutione notandum quod metus est instam tis periculi vel futuri causa / mentis trepidatio. lid est quod metus causa scilfcif. hoc est: metus est timor futuri mali & causatur ex nolitio ne cum probabili estimatione futuri mali. Et hanc questionem tractant iuriste in cap. abbas. de hiis quam vi metus / ve causa fiunt. Theologi etiam tractant eandem in tertio in materia de iuramento.

¶ Et est notandum quod duplex est metus / quidam grauis cadens in constantem virum. Alius est leuis. Exemplum primi. vt quando malum futurum est graue & magnum: quod vir constans & grauis fugeret illud sicut metus mortis / mutilatonis membrorum / & metus spoliationis omnium bonorum Et requritur quod sciamus probabiliter illud malum nobis esse futurum: scilicet quod ille qua minatur: potest & vult inferre illudmalum. Sed metus leuisnon cadens in constantem virum est deparuo malo / vel quia non est verisimile quod minans possit illud inferre vel velit inferre illud malum. Hic aduertendum / quod minor metus excusat plus feminam quam virum. vt patet in c. cum locum de sponsa. & matri. & in.c. abbas. facit. l. quisquis. ad id l. iuli. maiest. C. ibi minus ausuras.

¶ Item metus cadens in constantem virum est duplex. Quidam humanus: quidam diuinus. Humanus: qui causatur ex minis humanis / seu alicuius homins. vt quando minatur inferre mortem. Et est duplex. quidam in quem cadit homo ex culpa sua propria. Alius est in quem non cadit ex culpa sua propria. Exemplum primi. quando teneor alicui dare pecunias / quas ei debeo: & supeior minatur sub pena excomnicationis / quam potest licite inferre. Exemplum secundi. vt quando non peccauit antequam inferatur talis metus. vt quando cadit aliquis inter manus latronum: ipse metu mortis dat eis vel promittit aliquid / non incidit in talem metum ex culpa sua. Sed metus diuinus est quem habet aliquis de morte / a solo deo inferenda. lstis supposis ponuntur tres propositiones. Prima.

¶ Ea que fiunt per metum leuem non cadentem in constantem virum tenent: & omnes in hoc conueniunt. Secunda

¶ Ea quam fiunt per metum diuinum cadentem in constantem virum etiam tenent. Et hoc ponit panor. in capitulo abbas preallegato. Patet: alias Sortes qui daret elemosynam metuprecise soluende alicuius pene in purgatorio / & si non deberet talem penam soluere non daret & (metus purgatorii cadit in constantissimum virum) sequaeretur quod tali datione elemosyne non se redimeret ab illa pena & quod talis translatio non esset vera donatio quod est falsum. ¶tem qui vouet in infirmitate: vt euitetmortem inferendam a solo deo & non ab homine / non teneretut adimplere votum / quod est falsum. ergo eodem modo si aliquis ex aliquo tali metu velit transferre aliquam remin denenium alterius est vera transtato Quantum ad hoc de metu diuino. ita sentit peanor. & ego illi assentio. Secundo dico: quod translatio que fit per metum cadentem in constantem virum (metum inquam humanum in quem incidit homo ex culpa sua) est vera translatio. & valida est & tenet tex. ad literam in. l. si mulier in pricipio sc lfifce. quod metus causa. Et est secunda propositio quam potest eliciex panor. in ca. predicto quod illud transfertur in alterum per metum humanum cadentem in constantem virum in quem incidit ex culpa / & qui potest inferri abeo qui minatur / tenet talis translatio / & ista propositio suade ri potest ex multis capitulis desponsa. & matri. in cap. ex literis de quodam qui iurauit quandam accipere in vxorem / iudex ecclesiasticus potest illum compellere metu exconmunicationis ad illam accipiendam: & talis transsatio corporis sui in illam mulierem facta: de facto tenet quamuis sit ex metu cadente in constantem virum. nam metus censure ecclesiastice est cadens in constantissimum virum / immo peius malum quam mutilatio alicuius menbri / vel perditio bonorum corporalium. Excommunicatio est maior pena: que sit in ecclesia. xxiiii. qu. iii. corripiamur. & diabolus vtitur excommunicato / vt rusticus asino barba id estct si quis presbyterorum de rebus ecclesie non alie. Talis transsatio etiam per metum facta (dummodo fiat propter culpam tenet. Nam postquam talis iurauit accipere vxorem: non accipiendo peccat. quia facit contra iuramentum. ideo si propter illud peccatum inferatur illi metus ab eo qui potest eum tali metu & pena punire ordinarie ratione culpe ab eo commisse / illud quod trasfert ratione talis metus est validum & tenet. Relinquitur ergo secunda propositio vera& per illam soluuntur potiora argumenta que fiunt in hac materia. Quando talis metus est iuste illatus ab eo qui habet potestatem inferendi ordinariam & propter culpam & talis translatio per talem metumfacta est valida. & hoc quotidie practicatur / vt in materia de matrimonio. Tertio quantum ad metum humanum cadentem in constantem virum in quem aliquis incidit: non ex culpasua. vtrum translatio dominii per talem metum sit realiter valida?

¶ Quantum ad hoc dicunt comniter iuriste in ca. abbas. de his quam vi metus vequod talia facta per talem metum tenent: sed conpetit exceptio quod metus causa. vt si Sortes det Platoni per talem metum aliquam rem secuta tradtione est vera donatio: & talis res efficitur platoninis. nihilominus sorti a iure tribuitur potestas excipiendi. quia causa metus hoc facit: & Plato peccauit in inferendo metum / & capiendo rem illam etiam peccauit: tunc ad iudicem spectat punire Patonema perditione illius rei. Primum ergo dictum iuristarum est: quod dans per talem metum / cransfert dominium.

¶ Secunduui dictum conuenit illi qui dedit per metum actio quod metus cansa. hoc est conuenit illi a iure: quod potest coram iudice probare / quod metus causa hoc fecerit quo probato iudex non iudicabit illam donationem nullam: sed irritabit illam: & priuabit platonem dneio talis rei. & iterum transferet in priorem dominum. patet per di. ca. abbas. & apparentia eorum est. Post quam factum debet in irritum reuocari. ergo prius erat ratum. & si fuit ratum prius: ergo abrenun tiatio ab illo iure fuit valida. ergo ius transibat in alterum. Aliud capitulum apparentius precipue quando fit medio iuramenti. & in capitulo si vero de iureiu. vbi agitur de illo: qui iurat ex metu / an debeat obseruare: dicitur quod non est irritum: nisi ipsum obseruatum vergat in peiorem exitum. Vnde dicitur verge re in peiorem exitum id est in detrimentum salutis / vel vite corporalis: quando illud obseruatum est peccatum: vel quando obseruatio est causa mortis corpora is. sed sic est quod dare etiam metus causa: non vergit in peiorem exitum / ergo illud iuramentum per metum factum debet obseruari. & si debet obseruari: ergo illa dato transfert verum daneium.

¶ Theologi tamen tenent oppositum & eorum opinio est probabilior. & est tertia propositio quod volens transferre ex metu humano cadente in constantem virum: non ex culpa sua / defacto non transfert dunium & remanet dneium apd se. & ista propositio potestex multis suaderi. Primo ex iure habetur: quod voluntas transferendi dnenium & potestatem sui corporis in mulierem (si hoc fiat metu cadente in constantem virum)/ non tenet talis translatio. & illa donatio est nulla. ergo similiter si sortes velit transferre rem suam ex metu tali penes alterum: defacto non transfert dneium rei magisquam dnenium corporis penes alterum. Tamen dicunt iuriste / quod non est simile in datione reitemporalis & corporalis. quia in datione rei temporalis copetit actio quod metus causa: & cogitur alter reddere / sed si in datione corporis per metum esset verum matrimonium: non posset postea haberi actio quod metus causa. quia iudex non habet potestatem supra illa corpora / quos ene deus comuniunxit: homo non separet. Et sic copetit actio in vno & non in alio & iuriste satis bene soluunt.

¶ Sed est alia ratio apparentior quam facio. Sicut dicit Sco. antequam sit vera datio / requiritur quod dans non sit prohibitus dare a lege superioris / a quo dependet in dando. & similiter accipiens in accipiendo / sed inferens metum prohibetur lege superioris accipare. quia lex dicit: quod metus causa fit ratum non habeo: & est ratio apparentior proopinione theologorum & omnes concordant in illa: videlicet quod transferens non sit prohibitus transferre / sicut aliquando prohibetur nealiquis accipiat a prodigo / & post prohibitionem si aliquis quicquam ab eo accipiat: tenetur restituere. quia hoc est contra legem suprioris. ideo metum inferens / cum sit prohibitus a legesupario ris accipere per consensum extortum ex metu: non transfertur dominium in illum / & est opinio probabilior.

¶ Et ad argumentum glo. in cap. abbas. de his que vi metus vecausa fiunt quod in irritum debet reuocari / ergo per prius fuit ratum. Dico quod intelligitur in irritum debet reuocari id est debet declarari talia non esse rata nec valida pariudicem. non quod iudex faciat quod non sint rata quam prius erant rata: sed declarat quod non sunt rata. Sed quid ad capitulum. Si vero de iureiu. vbidicitur quod iuramentum ex metu debet obseruari dummodo non vergat in peiorem exitum. Dicit Bonauentura: quod est obseruandum in foro conscientie. Alii vt Tho¬ mas ex presse tenet oppositum quod tale iuramentum ex metu factu dum modo non vergat in pearniciem salutis eterne est obseruandum. & cum infers. ergo datio ex tali metu est valida. nego illam. quia qui dat ex metu non transfert dominium. Sed vtrum qui iurat dare cras ex metuteneatur dare? Dico quod non tenetur dare ex metu penenti: sed ex metu sequenti puta ex metupeccandi scilicet metu ne peieret. & illud quod dat ex tali metu efficitur illius cui iurat cras dare. sed dico cum iuristis: quod apud dantem remanet potestas repetendi in iudicio. Vnde habetur in glo. xv. que. vii. quando petitur sub ista conditione / vel da hoc / vel inferam mortem presentaliter talis datio est nulla: vel petitur sub ista conditione / vel iura dare/ vel occidam te: tale iuramentum inducit ad dam dum: alias esset periurus. Sed postquam recedit metus illa datio est ex metu peccandi. & est vera datio. & res realiter efficitur illius / cuido. sed apud me derelicta est potestas ex iure excipiendi contra istum & repetendi. Querit preterea illa glo. Volo quod iures quod nunquam repetes in iuditio. Dico in illo casu teneor non repetere: sed denunciare ecclesie. Sed si diceret hoc modo: iura quod non denunciabis ecclesie Dico quod illud est iuramentum pernitiosum: nec teneor obseruare. & hoc est satis probabile quantum ad hoc. Et sic patet de prima conditione donationis: quod sit libera a coertione & metu.

¶ Restat etiam quod sit libera ab ignorantia: quia ignorantia causat inuoluntarium: vt habet Aristo. iii. ethi. Quantum ad hoc si sit ignorantia persone vt volo dare sorti / & credo istum esse sortem: qui de facto est prolato / talis donatio non valet sicut patet de matrimonio in quo error persone impedit illam donafionem corporum. ergo si error persone inualidat donationem corporum: etiam & bonorum corporalium. Sed difficultas est vtrum error conditionis persone inualidet donationem? vt scio quod iste est Sortes sed credo illum esse pauperem. & illo intuitu dono ei alias non donaturus ita quod precise do ei quia credo pauprem: & tamen de facto est diues. Similiter do isti quia credo illum esse bo¬ num: qui de facto est malus & hypocrita. vtrum apud tales realiter transferatur domium rei:?

¶ Quantum ad primum de ganda uo querit similem questionem de illo qui acquirit beneficium per simulationem / qui simulat se bonum vt consequatur beneficium ab episcopo / & episcopus solum confert illi: quia credit illum esse bonum. An talis habeat ius in beneficio? vel an teneatur cedere?

¶ Ad hoc dicit quidam doctor / quod sortes qui fingit se pauperem / ad hoc precise vt recipiat elemosvnam. & diues dat illiquia credidit pauperem / alias non daret: quod talis tenetur restituere acceptum / non diuiti a quo accepit: sed alteri pauperi. quia diues ex tali donatione consequutus est fructum: scilicet meritum si fuerit in gratia: & si fuerit obnoxius pene in purgatorio: consequutus est remissionem illius / vel totalem vel partialem. ideo sequitur quod non tenetur restituere tali diuiti. Sed dicit: quod tenentur alteri restituere / qui habet eam conditionem / scilicet paupartatem propter quam existimatamin Sorte / diues tribuit elemosynam: quia diues credebat paupertatem esse in sorte quando dedit. Sed ista solutio non euacuat difficultatem omnino. quia vel dono Sorti (quem credo pauperem) realiter abdicando dominium rei a me: vel non abdicando. Si dono & non realiter abdico: iam tenet rem meam / ergo tenetur mihi restiture / & non paupari. Et si realiter abdico dominium rei: ita quod non remaneat amplius apud me / quero ad quem transit. vel ad istum vel ad nullum: si ad nullum. ergo quilibet in illo habet dominium naturale. & nullus habet ciuile. ergo tunc quilibet indifferenter potest occupare & vti ista re. & primo occupanti conceditur. ergo erit illius qui simulatorie accepit illam. Nam quandocunque aliquis a se abdicat dominium sue rei: & in nullum transfert quilibet habet dominium naturale circa illud. & est primo occupanti. vt patet de feris: & agris derelictis: que primo occupanti conceduntur. Similiter dicendum videtur in proposito. Si autem a se ab¬ dicauerit: & in aliquem transtulerit. Iam non transfert nisi per voluntatem. quia vult transferre: & non vult transferre nisi in istum: ergo transfert dominium in istum. & si ita sit in re / ergo talis non tenetur magis erogare pauperi quam vnus alter. Difficultas tota iacet in hoc: puta inter ista tria membra. Si ab dicat a se dominium & in nullum transfert quilibet habet dominium naturale. Si non a se abdicat: alius tenetur restituere. Si a seabdicat: & in aliquem transfert: & non habet voluntatem transferendi nisi in istum: ergo est istius. Ideo uidetur mihi dicendum: quod sicut error conditionis persone (ut gredo: quod sit uirgo & non est / alias non illam caperem in uxorem) non impedit matrimonium. Similiter siuolo transferre realiter in istum: quem credo pauperem: que de facto non indiget: talis peccat in ita fingendo / & accipiendo. quia accipit: quod non debet dari sibi tanquam elemosyna nihilominus est eius: & realiter dans transfert dnem in istum. Et hoc uidetur uerisimile: quia non uidetur maior ratio de uno quam de altero.

¶ ALLA TRANSL A To NO N MEre liberalis.

¶ Dictum est in principio articuli quod in quibusdam permutationibus transsertur dominium rei. Aliquando solum transferturusus: & non dominium. De primo per donationem. & illi corresponeodet alius modus transferendi solum usum. & illa uocatur liberalis accommodatio. Nam habens dominium in aliquare: potest liberaliter alte ri accommodare: id est ex tali accommodatione nullum fructum expectare. talis non transfert dominium: sed solum usum. ideo non est datio simpliciter: sed libera accommodatio. & ea que requiruntur ad liberalem donationem: etiam requiruntur ad liberalem accommodationem.

¶ Est alius modus transferendi dominium rei non gratuitus: & de illo loquitur doctor & est duplex.

¶ Quidam contractus: quo transfertur dominium rei vtilis / penes alterum pro alia reutili: & talis contractus vocatur permutatio. Alius quo transfertur pro nummismate: & vocatur vest ditio. & in hoc solum differunt venditio & permutatio. quia in prmutatione transfertur dnenium rei vtilis pro dnenimo alterius rei vtilis. sed in venditione transfertur dnenium rei vtilis pronummismate. Tertius contractus quo transfertur nummisma pro nummismate vocatur mutuum seu mutuatio. Dico ergo: quando transfertur non gratuite sed pro equiualenti / talis translatio proprie vocatur contractus / quia ad aliquod vnum trahuntur partium voluntates. & est triplex vt iam dictum est. Vnde hic vocatur res vtilis: que immediate & per se est ordinata ad subleuandum necesiitatem corporalem. sicut cibus & potus / vestimentum / & huiusmodi. quia ex natura rei ille res sunt ordinate contra necessitatem corporalem. Permutatio ergo est translatio dnenii rei vtilis pro re vtili / puta potus pro cibo: vel vestimento. Nam aliquando de certo genere vtilium est abundantia in vna patria / & non in alia. & ediuerso. ita quod necesse est: transferre res vnius regionis ad aliam / pro rebus illius alterius regionis habendis. Aliquando vna regio indiget rebus huius regiois & ista regio non indiget rebus alterius regionis / saltem in specie tali. lon non fit prmutatio: sed inuentum est aliud medium puta nummisma & pecunia. Nam in pluribus stat habere indigentiam rerum vtilium / & non habere res vtiles ad permutandum: sed pecuniam. ideo talis contractus reivtilis cum pecunia vocatur venditio. Aliquando stat aliquem pati indigentiam & nihilominus in presentinec habet neque res vtiles ad permutandum neque medium ad emendum fit alia species contractus / scilicet mutuum.

¶ Preterea notandum quod sunt alii contractus istis correspondentes in quabus solus vsus transfertur / & non dnenium. vt locatio correspondet venditioni. rerum permutationi mutua accommodatio. emptioniconductio. ¶lam videndum est de prima specie contractus scilicet de promutatione quod requritur ad hoc vt sit iusta. Dicit doc. quilibet habens danium rei in aliqua re: & non prohibitus lege superioris / a quo dependet in permutando potest ren suam permurare cumaltera ser¬ uata equalitate secundum rectam rationem. Requritur primo quod permutans sit denes. Secundo quod libere / & non coacte aut metu in illam transtatio nem consentiat. hinc est quod Naboth non vere volebat permutare vineam suam. quia occisus est pr vinea sua. tertii regum. vxi.

¶ Tertio quod inter res permutatas sit equalitas. & ibi consistit precipua ratio iusti puta quod non sit fraus nec in substantia / nec in quantitate / nec in qualitate. Nam si permutetur auricalcum pro auro: est fraus ex parte substantie rei. ido non est iusta permutatio. Similiter quod non sit fraus in quam titate / siue in pondere / siue in linea / vel in alio genere mensure. Et hoc habetur inli. v. inca. si culpa. de iniuriis & damno dato. Nam qui culpa / aut negligentia dat causam damnirealiter iudicandus est ac si dannum dederit. & tenetur restituere: ac si dedisset damnum: sed committens fraudem: siue in substantia / quantitate / vel qualitate dat causam danni illi cum quo permuttat / ergo iniuste facit & tenetur ad restitutionem.

¶ Preter hoc / dato quod non sit deceptio requiritur equalitas valoris in rebus permutatis quamuis neuter permutantium alterum decipiat in quantitate / substantia / vel qualitate. vt sortes permutans modium vini boni cum modio frumenti / tamen modium frumenti plus valet quam vini / & excedit in valore vinum. ideo illa prmutatio est iniusta cum non sit equalis valoris.

¶ Circa hanc materiam sunt due difficultates Prima. Vtrum vendentes teneantur vitium rei detegere:. Videtur quod sic. quia oportet quod non sit fraus: & si est vitium in re / est fraus / & defectus in qualitate.

¶ Secunda difficultas: in quo consistit equalitas rerum permutandarum.: Quantum ad secundam dicunt aliqui(vt Henricus primo quolibeto. qu. xl. & etiam quarto quolibeto) & Ricardus in tertio. quod ista equalitas valoris / seu medium (in quo consistit iusticia permutatiua) est indiuisibile. Hoc est dictu quod si sit hic vnum modium bladi permutandum cum aliquo modio vini. Dicunt henricus & richardus: quod datur certa quantitas bladi quam equipolet modio vini. ita quod si bladum detur vltra illam certam CTT A P: RT PASect C P/ P.¶ AES T E.T ¶¬ TTT cc Pf t¶ S. S:T/ A.d: V es:.: A:. A T SEE T d ViPile es&TP

¶ t F VH Tc Scfastur prS.T /AP?EVCA ep.EA: T: ce c gncnt At d .. E ff¬ V: Vfe e¬..A

¶ Vfca cV VE V A PPV T// V.¬:. ETV T?.../c F.T E.:: PES ...T: VTP: a A. Ef: &:: T T E g.. / V . TVA:E. . PVS T¬. g c T e. : A/E V P:ES / / ¬T..e..... T: . Ef: T EE. EEEE E. cil: Eg¬: E P /.H .Ai:: At t / /T E T A /:RT¬ AEf / V :. e/ A VP:: /T /. ffAft/ T TRPf: A:T EH. /.E TEc R/ S Pf.T/:E ffP. T VE Et / PPff &Ii Vef AfVH AT T V P S f R T VPf EEEt / p.? E .tc¬T Afe EPamfP A /H A ¶:

¶ T EEFT../: Acu E /g:

¶ S T ES/T TScc. f ¶. Efcr SS V T. Tf /:/ E T : d Eet:¶ E C: /T EH E ET E T: c¶N R..: E E:: am Sc ?V A: S .T /t A S.T S g ¬: Ad: /EE PfSFR..T R. E:: F fTT. Ec:. R¬ T:: T P / T: T¬: A: /S C/ A V V: VS . V/T /

¶ E e.:.T. b. ¶:T¬.:cit S /: T At A. Pc PP E. R eA V?T / / /P P Ve VEE: T Vf ? Vc VTfffret TlHTEE & fVcf AfterN VaV T / E E:. Ec: /.T .:. F PT/.cr ¬..EEtT N IdVT ./P/T i.. gef T¬ / PTS.¬ RT A E V S VVETNE CE. & T:HE P: ¶a S RR/

¶ A T E. T Af:/ S / /T

¶ Secunda ratio. aliqua res meliorata per artificium non venditur plus propter illam meliorationem artificii quam ante meliorationem: vt argentum fabricatum in vasis est melioratum artificialiter: & si vendatur regulariter non plus venditur quam si non esset melioratum. ymo cum quis vendidit potum vel pateram argenteam: venditur ad pondus & perditur artificium. & hoc quia le / ge impositum est: quod tantum pondus argenti precise habeat. ergo lex sufficit ad imponendum valorem rei. & hoc etiam sufficit ad reddendum tutum in conscientia. Habemus ergo primo de consuetudine. Secundo de lege. Tertia ratio. res quamuis secundum se sint maioris valoris si tamen minus existimentur in communitate oportet eas minus vendere & ementes in emendo non peccant. quia oportet currere ad communem estimationem hominum illius loci & regionis. similiter dicendum est quantum ad augmentum. Resolutio quod ergo valor rei non consistit in indiuisibili. Secundo talis valor aliquam do imponitur a lege: aliquando ex constitutione consuetudine & communi homiuum estimatione.

¶ Preterea dicit doc. aliquando potest accipi ista equalitas ex permutantium communi consensu dummodo talis consensus sit liber vt habeorem quam plus valet quam res platonis & hoc certo scio / nichilominus volo permutare cum illo. non est ibi iniusticia. quia volenti non fit iniuria: & quamuis non seruetur equalitas secundum legem / autsecundum communem estimationem hominum tamen seruatur secundum estimationem meam. quia nolo aliquid vltra habere pro re mea. Et quantum ad hoc / in tali permutatione non committitur iniusticia. quia nemo patitur iniustum: nisi nolens / vel nolitione formali / vel conditionata. vt in ignorantia & metu: sed illis seclusis nullus patitur iniustum nolens nolitione conditionata. Sed tamen dicit doctor quod talis permutatio non est simpliciter pura permutatio: sed participat aliquid deliberali donatione. quia ego dono prolatoni¬ superexcrescentiam rei mee super suam rem& non est simpliciter liberalis donatio. quia aliquid accipio abalio. Ideo in tali contractu( licet non sit equalitas ex lege / vel communi hominum estimatione) est tamen equalitas ex libero consensu contrahentium. Resolutio / permutatio est rei vtilis pro re vtili / & antequam sit iusta oportet quod sit dominus & libere permutet: & quod non sit fraus neque in substantia: quantitate & qualitate: & seruetur equalitas. Similiter de venditione: dominus rei potest illam vendere iuste. dummodo sine fraude seruetur equalitas. & dicendum est sicut de equalitate permutationis. Nam permutatio respicit valorem rei vtilis ad rem vtilem / & venditio valorem rei / ad nummisma.

¶ Communiter ponuntur duo casus. primus vendens rem / potest respicere ad damnum quod consequetur ex alienatione reiase. Secundo non potest respicere adcommodum ementis: quod consequetur exemptione illius rei: vt vendo rem que in se non valet nisi decem: nichilominus ex venditione & alienatione a me huius rei: consequor damnum quod estimatur alia decemita quod illud damnum non consequerer seruando rem meam.

¶ Secundus: casus sortes vendit rem que iuste non valet / nisi decem & ex alienatione non incurrit damnum: sed polato indiget maxime illa re & ex assecutione illius rei lucrabitur forte vigintivel triginta & non curat prolato quo precio emat dummodo illam habeat. In primo casu possum vesdere carius quam valeat res in se vltra appreciationem communem quia consequor damnum ratione illius alienationis. Patet nullus tenetur subuenire alteri cum iactura propria. nisi alter sit in extrema necessitate: sed vendendo rem precise decem subirem dannum. quia illa res est impedimentum ne consequar tale damnum. Ideo possum vendere tantum vltra appreciationem communem quantum estimatur damnum / quod consequor ex venditione.

¶ Sed de secundo casu sortes non potest carius vendere / propter conmodum alterius qui emit. Patet sortes non potest licite vendere rem plusquam valeat in se: vel sibi: puta il li singulari persone cuius est sed sortes vend endo platoni carius ratione commodi: quod consequitur ex illa re / vendit plusquam valeat sibi / & in se / & supponitur quod non consequeretur commodum: quod plato consequetur: quia hoc esset ratione damni. Ideo nullus potest vendere plusquam valeat aut in se secundum communem estimationem / aut sibiipsi qui vendit. Ideo dicit doctor / in vendendo potest considerare dannum & non lucrum: quod consequitur alter ex venditione.

¶ Communiter queritur quam stio altercatiua inter docctores. An licitum sit vendere rem vltra iustum precium / siue vltra dimidium iusti precii: siue sit licitum emere citra dimidium iusti precii? Nam sicut committitur iniusticia a vendente supra iustum precium. eodemmodo committitur iniusticia a vendente citra iustum precium

¶ Vnde dupliciter intelligi potest quod res vendatur vltra dimidium iusti precii. vno modo quod precium quo venditur continet iustum precium / & vltra dimidietatem iusti precii & adhuc vltra aliquid aliud ita quod precium / quo venditur res continet tria. Primum est. precium iustum rei. Secund un est dimidietas illius iusti precii. Tercium est / aliquid aliud vltra. exemplum vt hec res vennalis precise valens. xt venditur. xvi. nam xvi. continent decem que est iustum precium / & preter hoc quinque quod est medium iusti precii. & preter hoc continet vnum vltra. Secundo modo intelligitur quod ve nditur vltra dimidium iusti precii / id est quod precium quo venditur res bis contineat iustum precium id est in duplo magis quam sit iustum precium & adhuc aliquid vltra. vt si res aliqua quam precise valet. x. vendatur. xxi. venderetur vltra dimidium iusti precii in duplo. Vnde quando queritur: vtrum sit licitum vendere vltra iustum precium: vel eme re citra iustum precium capitur in primo sensu. puta vtrum contractus sit nullus quando res venditur vltra dinidium iusti precii vel citra dimidium iusti precii emitur? Vnde eme¬ re citra dimidium iusti precii est dare precium quod est minus per certam quantitatem quam dimidietas iusti precii: vt res valet decem: & emo precise quatuor. est minus dimidietate iusti precii: quia est minus quam dimidietas de decem.

¶ Hoc supposito: quando quam ritur / vtrum semper sit illicitum vendere rem vltra iustum precium siue ematur siue vltra dimidietatem iusti precii siue citra perquantancunque latitudinem:

¶ De hac questione sunt tres opiniones.

¶ Prima opinio dicit: quod est licitum vendere vltra iustum precium: dummodo non vendatur vltra dimidietatem iusti precii: sed citra latitudinem dimidii iusti precii: siue magno excessu / siue paruo. Hocest dictu quod si sit res que valet decem: semper est licitum vendere vltradecem / dummodo vendatut citra quindecim & non vsque ad dimidietatem iusti precii.

¶ Alia opinio dicit quod est licitum vendere rem vltra iustum precium dummodo non vendatur per notabilem excessum.

¶ Tercia opinio: quod nunquam est licitum vendere vltra iustum precium / siue paruo / siue magno excessu.

¶ Prima opinio dicit / quod licitum est vendere vltra iustum precium dummdo excessus sit cirta dimidietatem id est sit minor medietate iusti precii / siue talis excessus sit magnus & notabilis / siue paruus. & ratio huius opinionis in qua fundatur est hec: & est communis propositio. Res tantum valet quamtum vendi potest. & intelligitur quantum vesdi potest iure / quia id possumus quod iure possumus & ita Henricus dicit: qui est strictissimus in materia contractuum. sed res iure vendi potest vltra iustum precium: dummodo excessus sit citra dimidietatem iustiprecii: & iura approbant illam & prohibent actionem em ptoris contra vendentem. Patet in capitulo cum dilecti. de venditione & emptione / & est motiuum prime opinionis. ergo res licite vendi potest vltra iustum precium secundum iura dummodo excessus sit citra dimidium iusti precii.

¶ Sed motiuum secunde opi. est quod licet vendere vltra iustum precium: dummodo excessus non sit notabilis. Vnde motiuum: est quia accipere alienum ( quod non est notabile bonum) non est furtum / neque malum. Nam in diffinitione furti dicunt: quod est contrectatio rei aliene notabilis: inuito domino. Ideo si sortes vendat rem suam vltra iustum precium & accipiat aliquid vltra quod accipiendo non esset furtum: non capit notabilem excessum / neque facit contra iniusticiam / ergo sequitur quod sortes in tali casu non peccat.

¶ Tertia opinio verior / & quam solam credo veram: & est communis & communiter tenetur.

¶ Nunquam est licitum vendere remvltra quam credo illam valere / vel teneorcredere valere.

¶ Hoc est dicere. Omnis ille contractus emptionis est illicitus / & peccatum quo vendens vendit rem vltra quam credit illam valere / vel credere tenetur probabiliter valere: ita quod omnis contractus / quo vendens rem plusquam valeat siue vltra siue intra medietatem iusti precii est iniustus: nisi vendens excusetur per ignorantiam inuincibilem. patet & arguitur sic. Omnis talis contractus est actus iniusticie / ergo omns talis contractus est peccatum. Consequentia est certa cum iniusticia & intemperantia sunt per se mala in lumine naturali. Sed antecedens patet / omnis recessus a medio iusticie est actus iniusticie: sed omnis talis venditio est recessus a medio iusticie / ergo omnis talis veseditio est actus iniusticie. maior est nota exphilosophia. nam vitium oppositum iusticie est recedere a medio iusticie: vel per superabundantiam / vel per deffectum. Iam quo ad minorem: sed sic est quod omnis talis veneditio est recessus a medio iusticie. Patet: quia medium iusticie est equalitas valoris. iam recedit ab illa equalitate. quia vendit plusquam valet / ergo omnis talis venditio est recessus a medio iusticie quemadmodum dicunt docto. & martinus in materia de temperantia quod medium temperantie est bona habitudo corporis & omns talis recessus est peccatum intemperantie. Bodemmodo si aliquis vendendo discedat a medio iusticie vendem do plusquam res valeat & si ille valor excedens sit in tam paruo excessu: quod non possit cognoscere excusatur per ignorantiam. sed li cognoscat talem excessum peccat. & docto. solent pe ista opinione adducere multas tationes. Prima illud quod est pro communi vtilitate introductum non debet magis esse in fauorem vnius quam alterius cum equaliter emptiones & venditiones sunt introducte pro communi vtilitate omnium. ergo non pro vtilitate vnius potius quam alterius. Vnde si liceret emptori emere rem plusquam valet: esset inutilitas eius vel emere minus esset inutilitas vendentis. Preterea (& hec ratio uidetur Henrico concludere in hac materia / sit sortes qui uendidit platoni aliquid ultra iustum precium / in ita uendendo habet aliquid a platioe / & plato nihil habet a sorte correspondens illi & cum ista acceptio non sit gratuita. sequitur quod sortes est detentor alieni / ergo est iniustus si detineat inuito domino: & scienter. & hec propositio uidetur probabilior quod omnis uendens renultra iustum precium qualicumque excessu iniuste agit nisi excusetur per ignorantiam in uincibilem puta quia non credit uendere plusquam ualeat nec credere tenetur. Ex ista prpositione sequitur correlarie. quod dubitans & existens in equilibra uidelicet quod precium quo uendit excedit rem uel non excedit / & uendens illo precio de facto peccat. Patet exponens se periculo cuiuscunque peccati peccat. Ideo exponens se pectio iniusticie peccat peccato iniusticie sed ita dubitans expoit se piculo peccati Igitur &c. Vnde commumiter dicunt doc. quod sicut facere contra conscientiam est peccatum / ita facere contra dubium. Eodem modo sequitur quod uendens rem & probabiliter credens quod illud precinde excedit iustum precium peccat / nam si uendens & dubitans peccat a fortiori uendens & probabiliter dubitans Resolutio igitur sanioris partis est quod uendens ultra iustum precium qualicumque excessudum modo non ignoret inuincibiliter excessunpeccat.

¶ Quid ergo dicendum est ad primam opinionem dicentem quod uendens non ultra dimidietatem iusti precii non peccat quia res tantum valet quantum iure vendi potest sc fice. ad trebel. lid est & sc ff. ad.d l. falsi. sed iure pot est vendi vltra quam valeat dummodo excessus sit citra dimidium iusti precii. lgitur. dico quando dicitur quod res tantum valet quantum iure vendi potest sic intelligitur quantum iure vendi potest id est iuste / & non est ita intelligendum res tantum valet quantum vendi potest iure id est per contractus qui non annullantur a iure positiuo: quia tunc argumentum bene probaret quod posset isto modo ve ndi supra iustum precium dummodo non excedat medietatem iusti precii: sed tantum valet quantum iuste vendi potest neminiiniuriam faciendo / sed accipiendo supra latitudinem precii quanuis citra medietatem iusti precii facio illi iniuriam. & hoc intelligendo quando emens non scit rem non tantum valere / ita quod si sciret non tantum valere non emeret.

¶ Circa argumentum est difficultas: dictum est in argumento quod iura ciuilia approbant emptionem dummodo excessus sit citra dimidium iusti precii id est non annullant / et excludunt actionem ab emente: ita quod non potest agere coram iudice. Vtrum iura canonica eodemmodo non annullant istam emptionem & excludant actionem ementis contra vendentem? Et apparet quod sic ex ca. cum dilecti. extra de emp. & vend. vbi habetur quod tenet venditio licet venditor sit deceptus vltra dimidiam iusti prae cii &c.

¶ Oppositum tamen arguitur argumento quod magnam habet apparentiam contra doctores dicentes quod iura canonb ca excludunt actionem ementis contra vendentem. Bene sequitur / iste venedit rem plus iusto & ita vendendo offendit ementem & in recipiendo vltra iustum precium peccat & tenetur emptori restituere / tunc bene sequitur in ita vendendo peccat / & post venditionem peccat in retinendo. ergo iuxta processum euangelicum tenetur emens reuelare ecclesie id est iudici ecclesiastico qui sub censuris ecclesiasticis tenetur ipsum admonere & compellere vt venditori restituat. Tunc sic arguo & multum apparenter ita vendendo mihi peccat in me & etiam inretinendo / ergo teneor ipsum admonere iuxta processum euangelicum / ergo si decepit me citra dimidium iusti precii non auffertur a me potestas agendi in ipsum coran iudice ecclesiastico quamuis mihi aufferatur potestas coram iudice laico. Et hoc argumentum tangit Panor. in materia de vsuris. & est apparentia. & dicit Panormitanus quod talis veneditio vltra iustum precium non est approbata a iure canonico / quia iuris canoninci auctor est spiritus sanctus qui non est auctor mali: sed est approbata solum a iure ciuili non quod precipiat sed quia ius ciuile non punit tales cum ius ciuile solum peccata parunit que sunt in pernitiem reipublice. & ius canonincum omnina peccata debet punire saltem & precipue quando est obstinatio & non sequitur scandalum. Apparentia est sisortes in emendo sit deceptus quamuis citra medietatem iusti precii quod ab ipso non aufferatur potestas agendi coram iudice eeclesiastico ita quod vendens sit obstinatus & nolit desistere a peccato quod committit in retinendo non solum non potest agere coran iudice ecclesiastico immo tenetur denunciare iudici secundum processum euangelicum Et dico quantum ad hoc quod si emptor sit deceptus potest recurrere ad ecclesiasticum iudicem saltem si recurrat conquaerendo de peccato vendintoris quod ecclesiasticus iudex tenetur venditorem compellere ad restituendum quod accepit vltra iustum.

¶ Ad argumentum alterius opinionis dicebat esh altera opinio quod sivendens accipiat vltra iustum precium dummodo excessus non sit valde notabilis non est peccatum. Patet quia licet accipere alienum dummodo illud quod accipitur non sit notabilis valoris. Qtum ad hoc dico quod nunquam licet accipere alienum siue sit notabilis valoris siue non nisi in eo casu in quo probabiliter creditur dominus consentire / vel in eo casu in quo tenetur dominus consentire / In duobus tantum casibus licet capere alienum. primus quando verisimiliter creditur quod si dominus sciret consentiret. Secun¬ dus si dominus presens esset & cognosceret teneretur consentire puta in casu neccessicatis. In aliis casibus siue capiatur paruum siue magnum est semper peccatum: sed non est semper mortale. quia quando paruum capitur non est nisi veniale. Ideo si Sortes venderet vltra iustum precium sed non notabiliter vltra: venialiter peccat. & est contra. S. tho. qui dicit quod omne vitium oppositum cuicunque virtuti cardinali scilicet temperantie fortitudini aut iusticie est semper mortale immo dico quod est aliquod veniale puta iniusticia venialis vel intemperantia venialis. nam si per excessum non notabilem transgrederetur medium non oportet quod sit mortale.

¶ Contra arguitur & multum apparenter / dictum est quod qui vendit rem vltra iustum precium: sed valde parum vltra peccat venialiter.

¶ Contra sequitur quod sortes posset vendere merces quas habet diuisim sine mortali: & non posset eas simul vendere sine mortali tantum quantum vendit seorsum. patet: sortes habens. xx. merces vendit primam Platoni / secundam Ciceroni / tertiam Titio &c. plusquam valet vno paruo excessu: solum peccat venialiter. & similiter vendit secundam alteri tanto excessu paruo. lsti excessus simul iuncti facerent magnum excessum. Tunc sic arguitur. Si vendat res simul illo excessu composito ex illis paruis excessibus quibus vendit res plusquam valent Iam vendit cum magno excessu plusquam valerent. ergo sortes potest vendere diuisim aliquibus preciis sine mortali & non copulatim eidem homini absque mortali.

¶ Dico quod correlarium se quitur ex illa opinione & concedo: quod in casu potest eas venedere seorsum & diuisim & tamen nonpoterit eas vendere tanto precio absque mortali. Quia tunc in venditione excedit notabiliter valorem rei. Habemus ergo quod vendere rem scienter vltra iustum precium siue vltra dimidium siue citra dimidium iusti precii siue vltra cum magno siue cum paruo excessu semper est peccatum. Et in hoc solo differunt contractus quibus veneditur vltra dimidium & vltra iustum: sed citra dimidium tantum. quia lex annullat primum contractum & non secundum: sed tamenin foro conscientie in secundo contractu tenetur vendens ad restitutionem. similiter dicendum de emente: si emat citra iustum.

¶ Consequenter videndum est vtrum liceat alicui vendere aut emere redditus pecuniarios seu perpetuos seu ad vitam seu fundatos in aliqua possessione puta in agro veldomo seu fundatos in persona? Et ista disficultas agitatur inter duos maximos theologos scilicet Henricum de gaudano & Godofredum de fontibus / vt puta an sit licitum alicui dare centum florenos alicui vt illequi dat singulis annis recipiat decem ab illo cui dat: vel an sit licitum dare centum vt toto tempore vite sue quolibet anno recipiat quatuor vel precium conuentum inter eos?

¶ Pro declaratione notandum quod aliqui sunt redditus fundati in re immobili vt redditus prediales. Alii fundantur in personis & uocantur personales / & est difficultas de vtrisque / an possunt vendi & emi vel pearpetuo vel ad vitam?

¶ Dicit Henricus quod nullus potest emere aut vendere neque perpetuos neque annuales redditus pecuniarios siue fundentur in bonis siue in personis siue in persona singulari siue in communitate vt patet secundo suo quolibeto & octauo &. d. xli. Dicit ergo Henricus quod non est licitum alicui vendere redditus pecuniarios perpetuos: hoc est non est licitum dare centum alicui vt recipiam decem quolibet anno.

¶ Et ad hoc probandum inducit praecipue duas rationes.

¶ Prima. non est inuem ta pecunia vt sit terminus emptionis aut venditionis: sed solum vt ipsa sit medium emptionum & venditionum ergo omnis talis contractus emptionis in quo pecunia se habet tanquam extremum est illicitus & iniustus. sed in vendente & dante centum vt accipiat singulis annis decem terminus contractus est illa pecunia decem annue recipienda. ergo talis contractus est illicitus.

¶ Secunda ratio. omnis ille contractus sic sehabens quod in illo aliquis plus recipit vel in tendit plus recipet quam det est illicitus quia ves dit rem vltra iustum precium / ergo illitite facit / sed in tali contractu emens plus intendit accipere quam det. Nam solum dat centum & in. xii. annis recipiet centum & viginti. & non reffert dicere / dotibi centum & singulis annis vsque ad duodecim annos recipiam decem / & dicere dotibi centum & in fine duodecim annorum recipiam centum & viginti. immo videtur maior misericordia differre: quam singulis annis recipere decem / sed secundus contractus esset illicitus Ergo & primus videtur esse illicitus & vsurarius.

¶ Aliter respondet Godofredus de fontibus & meo iuditio melius & conformius communi practice & doctoribus. Pro cuius declaratione dicit quod rerum vendibilium & emibilium quedam sunt corporales vt domus / ager / triticum &c. Incor / porales vt sunt quedam iura seu potestates vt sortes primogenitus nondum patre mortuo potest vendere ius primogeniture & illud ius non est res corporalis sed quedam potestas ad consequendum res corporales puta domum aut agrum. Similitet sorti debentur centum scuta si ille venedit ius ad exigendum illa / & ad agendum contra debitorem non vendit illa cum non sunt eius sed vendit ius.

¶ Hoc supposito dicit defontibus quod licitus est contractus saltem sifiat sine dece ptione secundum communem estimationem patrie qua datur in presenticerta pecunie summa vt annue recipiatur certa summa pecunie & hoc quando talis potestas fundatur super re temporali & immobili.

¶ Hec propositio sit suadetur / sit sortes habens agrum potest illum vendere nude & simpliciter accipere presentem pecuniam: & cum hoc potest dare illum agrum ad annuos redditus vt regulariter domini & nobiles dant terras perpetuo possidendas aliquibus & a suis heredibus vt certos annuatim percipiant redditus. & hoc est licitum etiam secundum Henricum. quia quilibet potest vendere suum patrimonium & rem immobilem puta predia.

¶ Simili¬ ter potest vendere ius percipiendi illos redditus annuos fundatos in terra & re immo bili & ita practitatur quothidie & nullus hoc vituperat / ergo antequam dederit terram ad annuos redditus potest vendere consimiles redditus fundatos super illa predia.

¶ Consequentia tenet quia contractus primus & secundus in nullo videntur differre quia semper veneditur idem. ergo si vnue est licitus & alter.

¶ Alia ratio de fontibus & deovta sit sortes habens possessiones vltra deductionem laborum & penarum in colendis agris percipit aliquos fructus: & forte tales fructus sic multiplicati per decen annos valerent centum vltra expensasfactas in colendis agris: & stat quod terra si vendatur pecunia presenti solum venderetur centum emens in duodecim annis percipiet vltra centum & tamen contractus est iustus: ergo eodem modo quis sortes i. xii. annis percipiat plusquam centum non impedit quin contractus sit iustus.

¶ Prima ergo conclusio certa est: quod potest dari pecunia certa vt dans ab eo cui dapercipiat annuos & perpetuos redditus fundatos super possessionem immobilem. Et ad argumentum Henrici quo volebat probare talem contractum esse illicitum: quia emitur pecunia pro pecunia / & pecunia non potest esse terminus emptionis aut venditionis: sed est medium.

¶ Fateor quod est medium: sed nego quod formaliter & immediate ematur pecunia: licet bene ematur pecunia mediate & virtualiter. Nam sortes vendens ius quod habet ad exigendum centum florenos a platone non vendit centum florenos immediate.

¶ Quia illi non sunt eius sed vendit potestatem. & ius quod habet.

¶ Similiter dico sortes dans platoni centum vt recipiat decem annuatim: non emit illa decem annuatim soluenda: sed emit ius immediate ad percipiendum illa decem annuatim / & illud ius non est pecunia. Vltra dico quod illud ius est pecunia virtutaliter quia protali iure potest haberi pecunia ita sortes dans centum vt decem annue recipiat non emit immediate & formaliter decem: sed ius ad illa decem percipienda quod ius est quoddam in corporale / quod ius est pecunie virtualiter sed non formaliter.

¶ Quantum ad secundum argumentum henrici vbi est maior apparentia / emens intendens accipere plusquam det non seruat equalitatem: sed talis intendit plus accipere quam det / patet in. xii. annis accipiet plusquam det. Dico quod istud argumentum conduderet quod nulla emptio rei in consum partibilis vsu puta agri vel predii esset licita Patet: sit ager venalis valens centum & exfructibus agri deductis expensis in certotemnpore emens accipiet plusquam dedit. ergo iniuste emeret quod nemo diceret.

¶ Dico ad argumentum: quod quando venditur res non est respiciendum quantum valebunt fructus prouenientes ex illa re / quia tunc qui libet ager valeret infinite: sed in presentitantum valet quantum conducit ad vsum humanum secundum communem estimationem: nam sortes emens in presenti centum illum agrum non accipit plusquam det: sed in futuro ex fructibus accipiet plusquam dat.

¶ Similiter dico: sortes emens annuos redditus dat centum in presenti & recipit a vendente ius percipiendi annue decem / tale ius non valet in presenti plusquamcentum & sic in presenti non plus capit quam det / verum est quod in futuro expercipiendis que sunt fructus huius potestatis & iuris accipiet plusquam dat. Eodemmodo sicut de agro sed in presenti non accipit plusquam det. Ideo cum sic arguitur omnis contractus est illicitus quo emens scienter plus accipit quam det / concedo / sed nego quod sortes in proposito plus accipiat quam det &cum probatur quia in futurum plus capiet. verum est: sed non in presenti. quiatalis potestas percipiendi in presenti non estimatur plusquam centum.

¶ Alia conclusio est de redditibus non perpetuis neque ad certum tempus: sed ad vitam que talis est. ¶Licitum est emere similiter & vendere redditus fundatos in persona sincut est licitum vendere & emere redditus fundatos in re immobili. Et pro probatione oportet supponere quod datur certa persona que ex industria & la¬ labore vltra necessaria ad victum & vestitum & ad vite conseruationem potest aliquid lucrari. imo regulariter quelibet persona potest hoc facere & aliquid lucrari. Tunc dicunt quod talis persona potest vendere potestatem percipiendi annuos redditus fundatos super industria & labore huius persone. Et patet ista propositio sicut precedens. Nam aliquando liberi possunt redigi puta per bellum iustum. immo liber homo potest seipsum vendere sicut legitur de aliquibus sanctis qui se vendiderunt pro redemptione captiuorum / & dicuntur serui venales & empticii ita quod quocquid acquirent hoc erit domino & non sibi: & sic efficiuntur serui capti in bello iusto. Vltra supponitur quod talis seruus quicquid acquirit / acquirit domino. Et pro materia dico quod aliquis potest lucrari vltra necessitatem vite & illdalteri venedere / ergo poterit aliquis emere annuum redditum non solum fundatum super prediis sed super persona: & ideo possunt licite constitui tales redditus in persona & ita vendunt nunc serui conductitii suas operas / ergo afortiori sortes pro pecunia certa poterit vendere vnam partem iuris percipiendi fructus annuos in persona. ergo licitus potest esse contractus in quo constituuntur perpetui redditus ad vitam super singularem personam.

¶ Sed de redditibus non ad certum tempus / sed ad vitam ponitur talis proposito Licitus est contractus emptionis & venditionis per quem constituuntur redditus non perpetui: sed ad vitam singulis annis percipiendi. Et hoc fit communiter in monasteriis: vt sortes volens viuere in quete dat mile scuta alicui moeoasterio vt inde cecipiat quo libet anno. xl. scuta ad victum suum: mortuo illo perit talis redditus & talis contractus potest esse licitus. Patet / contractus est licitus vel esse potest per quem pro certa pecunia constituitur super communitate annuus redditus & temporalis & si potest esse licitus ergo a fortiori ad vitam. Dicit Heniricus quod quando constituitur in peropetuum est iniustus contractus ex parte ementis cum intendit ipse plus accipere quam det / sed quando constituuntur ad vitam ex parte ementis & vendentis est iniusticia. nam ementes si scirenc probabiliter plus victuros qu reciperent nunquam emerent: sed probabiliter existimant non tantum posse viuere. Ideo dicit Henricus quod ementes iniuste agunt. quia intendunt senper plus capere quam dare.

¶ Difficultas / Sortes mutuauit alicui centum scuta vsque ad decem annos: ita quod in fine decem annorum potest illa repetere / an sortes possit vendere Patoni illud ius quod habet in repetendis illis centum scutis? Vnde sortes mutuatis illis non est amplius dominus illorum quia mutuare est de meo tuum facere. Queritur cum ista potestas repetendi sit venalis etiam apud de fontibus / vtrum possit iusto precio vendi in presenti centum scuta: vel minus:?

¶ Si dicas quod illa potestas in sorte ad cogendum debitorem in fine termini valet minus quam centum scuta in presenti. Tunc infero quod contractus est illicitus ex parte accipientis mutuo. quia plus accipit quam retinuerit ipse mutuans.

¶ Si dicas quod valet centum in presenti & iuste potest vendi centum / ergo eadem ratione petans recipiendi annue decem scuta vsque ad viginti annos valet in presenti bis centum scuta / ergo si in presenti vendatur centum scutis est illicitus contractus. Si potestas valet minus quam centum ergo est iniustus contractus ex parte Platonis. quia potestas minus valet quam illa scuta valeant / ergo. Et ecce apparentia magna pro Henrico. ad argumentum quam do sortes mutuauit Platoni amplius non est dominus pecunie sed remanet penes Platonem & loco pecunie in sorte succedit potestas ad recipiendum centum in fine termini statuti vel quandocumque polacuerit si non sit certus terminus. Verum est. vtrum tunc talis potestas in presenti valeat centum:

¶ Dico quod in presenti non valet centum. & hinc dicit defontibus quod si debentur michi centum possum licite potestatem recuperandi illa termino prefixo minoris quam centum vendere & alter minoris quam centum licite emere. Nam oportet labores capere ad illa recuperanda. Ideo illa potestas non valet centum in presenti. Et cum infers ergo contractus ille ex parte recipient is mutuo est illicitus. Nego consequentiam / & cum probatur / plus accipit quam det: Dico quod non vendit illam potestatem: nam postquam est mutuum non est venditio / ideo sortes in tali casu non emit potestatem accipiendi nec venedit: sed sortes pure liberaliter centum mutuauit & ex illo contractu naturaliter consurgit in platone obligatio ad soluendum centum in termino. & naturaliter consurgit in sorte potestas exigendi & recipiendi illa centum. Ideo contractus iste differt a venditione / quia in primo contractu terminus immediatus est pecunia ex vna parte & potestas recuperandi exaltera: sed in secundo contractu vterque terminus est pecunia. Nam ex parte recipientis est pecunia mutuo data / & ex parte dantis est etiam pecunia recuperanda in termino Sed ex illo contractu naturaliter oritur potestas recuperandi. & talis non venditur: & si venderetur esset iniustum precium. Quantum ergo ad hanc materiam potest deffensari: quod licet emere redditus ad vitam siue const ituatur in persona siue in bonis persone: siue in perpetuum siue ad vitam.

¶ De vsura.

¶ Vls VMEs Tde duobus contractibus in quibus transfertur dominium rei scilicet de permutatione & venditione. sequitur modo videre de tertio contractu in quo transfertur dominium rei scilicet de mutuo. Nam mutuare est de meo tuum facere. mutuo enim. id est de meotuum facio. vel meum tibi do. Queritur quomodo seruatur iusticia in isto contractu?

¶ Dico primo quod seruatur si nichil vltra sortem speretur. & propter duas rationes positas in libro quarum ( vnam que est Richardi / impugnat doct.

¶ Circa istam materiam videndum est quid sit vsura que conmittitur in mutuo? nam in aliis contractibus scilicet in permutatione & venditione licet committatur iniusticia: non tamen vsura formaliter licet bene virtualiter. Patet in capi¬ in ciuitate de vsuris. Vbidicitur quod vendens rem plusquam valeat: quia solutionem differt peccat &c.

¶ Pro declaratione notandum quod vsura solet capi dupliciter. Vno modo materialiter pro illo circa quod committitur peccatum vsure. & sic vt dicit Ambrosius est quicquid accedit sorti.

¶ Et sors in proposito capitur pro peccunia mutuata / & non pro hereditate vel diuisione. Quicqud accedit sorti id est illud quod est vltra sortem vocatur vsura hoc est vltra pecuniam mutuatam dicitur vsura materialis. Alii diffiniunt ex pacto vel ex intentione habita in mutuatione vel exactione habita post mutationem.

¶ Alio modo capitur formaliter: & sic vsura nichil aliud est quam volitio ex vi mutui aliquod lucrum temporale accipiendi. Et isto modo vsura presupponit duas volitiones vel vnam duabus equiualentem. Vna est volitio mutuandi. Secunda est volitio consequendi lucrum ex tali mutuo: ita quod prima se habet vt vsus. Secunda / vt fruitio. vel prima vt electio. secunda vt intentio. Vsura ergo est volitio aliquid percipiendi vltra sortem vi mutui causata ex spe alicuius lucri temporalis super sortem concessam vel mutuandam vel mutuatam. ita quod nichil aliud est vsura formalis quam volitio consequendi lucrum ex mutuo / vel vt alii dicunt / nihil aliud est quam spes consequendi lucrum ex mutuo quod idem est.

¶ Pro isto est notandum vt videatur difficultas inter doctores: quod quando aliquis mutuat dupliciter contingit quod intendat siue fperet lucrum vltra sortem. Primo modo principaliter. Secundo modo / minus principaliter. Nam principaliter intendere vel sperare / est taliter lucrum intendere & sperare / quod nisi intenderet vltra sortem habere: nullo modo mutuaret. Sed minus principaliter est tali ter sperare scu expectare lucrum: quod quamuis non expectaret aut speraret aliquid consequi / ad huc mutuaret. & est idem sicut de canonico / qui minus principaliter vadit ad ecclesiam propter distributiones. quia quamuis non intenderet nichilominus iret. Consequen¬ ter dicunt doctores vt aliquis sit vsurarius requiritur quod speret principaliter vltra sortem. Hoc dicit Richardus. & idem dicit glo. in cap. consuluit. extra de vsuris. in verbo sperantes. Idem etiam dicit sanctus Thomas quod requiritur spes seu intentio principalis recipiendi vltra sortem: ita quod si aliquis mutuando pecuniam speraret aliquid sibi dari vltra sortem nihilominus quamuis non speraret aliquid habere vltra debitum non minus mutuaret: talis non est vsurarius quia sperat minus principaliter. Gregorius ariminensis in tractatu suo vt dicit Gabriel: dicit oppositum & est satis bona apparentia pro ipso. Nam sisit aliquis qui vendendo rem suam intenderit minus principaliter vendere rem plusquam valeat nichilominus vendit precise tantum quantum valet. quia non inuenit emptorem qui emat illam plusquam valeat: talis vendens cum tali intentione est iniustus & peccat: quia committit actum iniusticie. Eodem modo dicit / si aliquis mutuat cumtali intentione aliquid lucrandi vltra sortem si possit: & quamuis nihil recipiat vltra tamen tali intentione mutuat / talis est iniustus ergo est vsurarius. Patet / quia iniusticia commissa in mutuo est vsura. & est magna apparentia / & plerique dicunt quod intentio minus principalis sufficit.

¶ Vltra supponendum est quod spores lucri duplex est. Quedam minus principalis / vt quamuis non speraret aliquid nichilominus mutuaret. Pincipalis / vt si non speraret aliquid vltra non mutuaret. Et ista est duplex. quedam qua mutuat & ex vi mutui sperat aliquid vltra sortem. Alia / qua sperat aliquid vltra sortem non ex vi mutui: sed ex beniuolentia mutuatarii. ita quod si non speraret quod gratenter aliquid daret non mutuaret. Tunc dicunt quidam / vt sanctus Thomas. qu. de malo. questione decimaseptima. quod spes etiam principalis aliquid recipiendi vltra sorten/ dummodo illa spes sit ex gratuito affectu & non ex obligatione & vi mutui / non facit vsuram sed est licita / vt licitum est mihi mutuare pecuniam ex spe qua pero michi al quid dari vltra ex beniuolo & gratuito affectu mutuatarii. Et rationes eorum sunt iste. Licitum est mutuanti in mutuando principaliter sperare beniuolentiam & affectum mutuatarii: ita quod nunquam mutuaret nisi speraret habere gratuitum amorem & beniuolentiam mutuatarii / & quod ei afficeretur beniuolo affectu: ergo est licitum mutuanti sperare principaliter collationem gratuitam alicuius rei temporalis. Patet consequentia. quia ex affectu beniuolo procedit illa datio. ergo si primum est licitum / erit & secundum. quia primum est radix secundi. Cum ex beniuolo affectu procedat beniuola datio.

¶ Secunda ratio est apparentior. Mutuatarius iure naturali non solum obligatur ad sortem: sed ad antidota & ad affectum gratuitum erga mutuantem ergo si sortes mutuans expectet beniuolentiam que oritur ex obligatione naturali non expe / ctat vltra sortem & debitum: sed expectat sortem & debitum. sed sperando quod debetur non committit vsuram. igitur. Sicut in casu: si sortes debet michi decem: & non possum habere ab illo nisi mutuem centum vt recipiam illa decem simul cum illis cemtum: licet michi mutuare: & quamuis expectem & sperem aliquid vltra sortem. non tamen spero illud alias indebitum: sed alias debitum. Similiter dico cum mutuatarius iure naturali sit obligatus ad beniuolentiam. sortes mutuans sperans illam recompensationem beniuolentie exterioris non sperat aliquid vltra sortem & debitum simul: sed sortem & aliquid debitum: sed in mutuando sperare sortem & debitum simul non est vsura vt patet extra de vsuris. capid it in tex. & glo. ergo sortes qui habet talem spem etiam principalem aliquid recipiendi vltra sortem non tamen ex vi mutui & debiti: sed solum ex beniuolo affectumutuatarii non committit vsuram. Et dico quantum ad hoc quod vsura est spes qua exvi mutui aliquid speratur principaliter vltra sortem. sed si proueniat ex altera causa puta ex beniuolentia quamuis sit spes principalis exbeniuolentia est licitum.

¶ Cuantum ad vltimum Conradus dicit oppositum & duo dicit. Primum. licet mutua re sperando a mutuatario amorem beniuolum dummodo amor ille beniuolus non referatur in aliquod exterius: puta in datio nem alicuius muneris vel munusculi: sed sirefferatur in aliquod exterius supra sortem siue illud munus sit ager siue panis / vinum / vel aliquid huiuscemodi temporale non est licitum. Dicit ergo quod sperare beniuolentiam ex mutuo est licitum: sed non est licitum sperare liberalem dationem exteriorem. Sed apparet michi quod non committit vsuram sperando solum gratuitam donationem etiam principaliter ita quod nisi illam speraret non mutuaret. Dicitur consequenter in diffinitione vsure: est spes principalis alicuius lucri temporalis ex vi mutui. quia licet sperare aliquod spirituale / puta beatitudinem etiam principaliter: puta non mutuarem nisi intenderem mereri & habere propter hoc beatitudinem.

¶ Lucrum in proposito / dicitur omne illud quod superexcrescit isti vltra sortem & rem sibi alias debitam. Exemplum / Plato nichil michi debet: & mutuo centum vt restituat michicentum & viginti. llla viginti dicuntur lucrum. quia sunt vltra illud quod erat mutuatum & vltra illud quod erat michiprius debitum. Preterea dicunt doctores/ quod si mutuo centum platoni vt restituat michi illa centum & decem que alias michi debebat: licitum est hoc facere: nec est vsura in capitulo primo de vsuris. dicitur quod computandi sunt fructus pignoris in sortem principalem nisi illud quod datum fuit in pignus fuerit tale beneficium quod alias erat debitum & quod aliomodo recuperarinon poterat: vt hereditas ecclesiastica occupata a laico.

¶ Item licitum est pro securitate acciperepignus. & cetera. Contra / ista mutuatio non est gratuita: ergo est peccatum / & si est peccatum non est nisi peccatum vsure. qiua non committitur alia iniustitia in mutuatione. Quod non sit gratuita. patet: dare beneficium platoni michi debenti decem vt recipiam illa decem / alias non sibi darem est symonia. ergo ista datio que dicitur symoniaca non est gratuita: ergo eodem modo mutuare isti tot vt recipiam decem alias michi debita non est mutuatio gratuita. Fateor quod talis non est gratuita: dices ergo est iniusta. nego consequetiam: nam non habetur ex scriptura / quod omne mutuum debeat esse gratuitum: sed habetur quod nihil debet sperari. Propterea dicunt doctores quod si aliquis iniuste vexet me: licet mihimutuare ei pecuniam vt desistat a vexatione & talis mutuato non est pure gratuita / eo dem modo licet mihi mutuare alicui: vt accipiam quod est mihi alias debitum. Secundo / differentia est in symonia & in isto contractu. quia dans beneficium vt recuperet sortem dat spirituale pro temporali quamuis sit eialias debitum / & hoc nunquam licet. Sed quando sortes dat mutuum vt recuperet decem dat solum temporale. Ideo nunquam licet de nouo conferre beneficium ad redimendam vexationem. quia omnis talis redemptio est quid estimandum pecunia / & per consequens temporale. neque ad recuperandum alias debitum. Sed licet dare pecuniam ad redimendum vexationem propterea quod talis vexatio est quid temporale. & sicut licet dare liberaliter ad redimendum vexationem / ita & mutuare. & sicut licet mutuare ad redimendum vexationem: ita licet mutuare pecuniam ad recuperandum alias debitum.

¶ Circa hoc tangit doctor difficultatem / videlicet an liceat sperare aliquid in mutuo vltra sortem propter damnum vel ratione damni emergentis. vt sortes habet pecuniam / quam plato petit mutuo / sortes scit quod si mucuet incurret damnum / an liceat sorti exige re & in pactum deducere aliquid vltra sortem ratione damni emergentis.

¶ Pro sofutione notandum / quod damnum emergens capitur dupliciter. Vno modo pro perditione alicuius boni temporalis. Alio modo pro cessatione ab aliquo lucro cemporali. & difficultas est de vtro que. Sortes qui mutuauit propter hoc perdidit aliquod temporale quod iam hembat. Similiter ipe sertes eo facto quo mutuauit cessauit a lucro quod habuisset si non mutasset. exemplum primi vt sortes debebat ciceroni centum scuta que habebat in promptu soluenda. venit plato ad eum vt accipiat illa mutuo a sorte / repetit cicero & exigit a sorte sua centum scuta sortes non potest tunc illa soluere nisi vendat res suas minoris quam valeant / quia non iue uenit qui eas iusto precio emat. compellitur vendere: & ex hoc multum damnificatur. & si non mutuasset prolatoni non incurrisset tale damnum. & perdit aliquod temporale quod habebat. Exemplum secundisortes est mercator / & ex pecuniis lucratus fuisset decem vel viginti / incurrit damnum: non quod perdat aliquod temporale quod habebat: sed incurrit damnum. id est cessatio nem a lucro. Vltra supponendum est quod sortes incurrens vtrumque istorum damnorum dupliciter intelligitur. Vno modo ante tempus solutionis. vt mutuauit pecuniam reddendam in tempore. a. antequam aduenerit tale tempus incurrit damnum / puta quia perdit aliquod temporale quod habebat / vel cessauit a lucro. Alio modo incurrit damnum ex mora solutionis / vt tempore. a. elapso in quo plato debebat restituere / incurrit sortes damnum & positiue & priuatiue. positiue / quia perdit aliquid quod habebat. Priuatiue / quia cessat a lucro ratione non solutionis. Vtrum liceat sorti recipere aliquid vltra sortem ratione vtriusque damni / tam positiui quam priuatiui: Dicit doctor / quod sic & ex pacto / & sine pacto dummon non accipiatur plusquam bonum quod perdidit vel quod fuisset consecutus. & dummodo hoc non fiat in fraudem vsurarum: puta quod malet non mutuare / & non accipere damnum quam mutuare & accipere vltra sortem pro tali damno exmutuatione habito. & quod hoc liceat sic ostenditur. Quicunque dat alteri cau¬ sam efficacem damni: & ille alternon erat obligatus ad sufferendum damnum proeo tenetur releuare illum a damno cuius causam dedit / nisi alter remittat gratuite damnum illi. in cap. si culpa. de iniuriis & damno dato: & talis mutuans non tenetur pro mutuatario sufferre damnum quia siteneretur non liceret ei pro interesse accipere vltra sortem vt dicit Conradus: ergo qui dat talem causam efficacem damni tenetur releuare mutuantem a tali damno.

¶ Ex dictis patet quid sit vsura. & dictum est quod est volitio habendi vltra sortem ratione mutui: vel est spes principalis & cetera. quia spes minus principalis non facit vsurarium consequendo lucrum. quia spes habendi alias debitum non facit vsurarium. quia non ex vi mutui. Similiter smpes habendi exbeniuolentia mutuatarii secundum Tho. non facit vsurarium. Dictum est preterea quod in casu licitum est creditori aliquid capere vltra sortem ratione interesse. Vnde duplex est interesse scilicet damni emergenti: / & interesse lucri cessantis. De interesse damni vt sortes nunc non obligatur mutuare polato ni & mutuat illi: sed ex dilatione solutionis incurrit damnum id est perditionem boni vel cogitur accipere ad vsuram ab alio tunc licet ei exigere a platone illud in quo damnificatur. quia plato dat causam damni: sed pro cessatione lucri maior est difficultas an possit exigere vltra sortem ratione cessationis lucri? Dicit Thomas: quod non licet accipere aliquid pro cessatione lucri. quia incertum est lucrum. & adhuc in dubio an esset tantum lucraturus. Sed communiter dicunt doctores / quod licet accipere pro cessatione lucri cessantis dummodo non accipiat tantum quantum acciperet si lucrum esset omnino certum: & dummodo non teneatur mutuare tali tempore. Alius casus quando accipit quod est ei debitum vltra sortem. Ad istum casum Gregorius reducit alium casum scilicet si aliquis mutuet alicui colono vel artifici pecuniam vt ille laboret pro eo non gratis (quia esset manifesta vsura) sed pro pre¬ cio condigno labori talis non committit vsuran Ratio est: quia talis non consequitur lucrum ex mutuo quamuis consequatur operas colonivel artificis: tales non sunt ei lucrum quia dat equiualens. ergo non est vsura. Nam si prius locasset operas coloni & dedisset pecuniam: & colonus nolet operari pro eo / liceret sorti sibi dare mutuum vt operaretur proeo ratione pecuniarum prius acceptarum ergo similiter licet dare pro pecuniis dandis. Alia ratio / si sortes committit vsuram accipiendo operas tenetur ad restitutionem ( quia omnis vsurarius accipiens vltra sortem tenetur ad restitutionem) ergo tenetur bis soluere iustum precium pro operibus coloniquod est falsum. & idem dicendum de artifice. Licet ergo pecuniam colono mutare vel artifici: vt operas pro precio condigno faciat mutuanti.

¶ Alius casus doc. quod licet accipere vltra sortem ratione pene conuentionalis / vt sortes mutuauit prlatoni centum soluenda in termino prefixo inter eos & adiecit penam pecuniariam: & ambo conuenerunt in illa pena pecuniaria. tunc dicit quod licet accipere illud in quod conuenerunt nisi soluat tempore prefixo ratione pene conuentionalis. Dicit Conradus / quod antequam aliquis possit accipere vltra sortem ratione pene conuentionalis: requiruntur multe conditiones. Prima / quod talis pena conuentionalis non sit apposita in fraudem vsurarum sed intentione compellendi accipientem ad obseruationem fidelitatis promisse. ad hoc facit. ff. de regulis iu. quod a quodam pene nomine exactum est illud eidem restituere nemo cogitur. & talis pena adiecta licita est / quia licet vnicuique se indemnem seruare in taliter contrahendo cum altero. signum autem euidens quod non est in fraudem vsurarum secundum doctorem est si teste conscientia creditoris malet in termido prefixo pricipale solui sine pena quam cumpena termino prefixo elapso. & per oppositum est in fraudem vsurarum quando vult potius diem transiri quam pecuniam ipso die solui vt possit leuare penam post terminum.

¶ Secunda conditio / quod ex illa appo¬ sitione non sequtur diffamatio creditoris puta si prius fuit vsurarius & est suspectus devsura: non licet tunc ei. quia nulli licet se diffamare.

¶ Secunda conditio: quod non teneatur mutuare etiam termino prefixo id est quod non teneatur vltra expectare debito precepti: vt si accederet casus in mutuatario quod mutuans debito praecepti teneretur ei mutuare non potest tunc licite aliquid vltra sortem accipere. Ratio est / nam bene sequitur / sortes creditor in tali termino tenetur expectare debito praecepti. immo si non mutuasset teneretur tunc mutuare. ergo licet mutuatario licite non soluere: & vltra est sibi licitum tunc non soluere. ergo pro illa non solutione non debet puniri. Et vltra non debet puniri. ergo nihil ab eo exigendum est in ratione pene. Et ista ratio est apparentissima postsquam sortes mutuans & creditor tenetur expectare platonem mutuatarium licet platoni non soluere. ergo non debet puniri pro illa non solutione.

¶ Alia conditio fundamentalis quod illa pena non sit nimis excessiua. hoc posito id est istis conditionibus concurrentibus licet creditori ratione pene conuentionalis aliquid vltra sortem capere. Patet: quia si non liceret hoc maxime esset: quia talis contractus esset vsurarius: sed hoc non. Patet: quia quod accipitur vltra sortem non est ex vi mutui. quia non mutuauit spe principali vt caperet aliquid vltra. quia si cum tali spe mutuasset: hoc fuisset in fraudem vsura rum: sed in tali casu non capit ex vi mutui. ergo non commitit vsuram.

¶ Item in termino prefixo sortes non tenetur expectare platonem vlterius / neque differre solutionem. ergo licite repetit rem suam. & vltra / licite vult rehabere quod est ei debitum / ergo prolato iniuste retinet. quia omnis detinens remalienam pro tempore quo ille cuius est non obligatur rationabiliter velle alterum illam detinere peccat. & talis detentio est mala. Nam bene sequitur. sortes iuste vult habere rem suam: ergo plato iniuste detinet. Tunc arguitur sie. plato iniuste illam rem detinet. ergo pro illa iniusta detentione est dignus pena. Et vltra: ergo sortes & plato in hanc penam qua est dignus pro iniusta detentione poterant simul conuenire. ita quod plato se obligauit ad illam penam qua est dignus. ergo licitum est sorti ratione pene conuentionalis aliquid exigere a mutuatario ratione pene / obseruatis illis conditionibus supra positis. Et hoc tenetur ab omnibus. immo non solum potest accipere ratione pene conuentionalis: sed etiam exigere in foro contentioso. Et si potest hoc fieri ratione pene conuentionalis a fortioripoterit ratione pene iuditialis id est imposita a iudice: & si per iudicem potest imponi & per legem. ergo cuilibet istorum est licitum aliquid in casibus supradictis vltra sortem recipere.

¶ Sed difficultas est: sortes mutuans non consequitur damnum exdilatione solutionis. Tunc apparet quod si capiat illam penam hoc videbitur esse ratione cupiditatis & lucri: ergo illa acceptio ad minus est auara.

¶ Dico quod quamuis non teneatur mutuare nihilominus mutuando nullum incurrit damnum licite potest accipere. & nego quod capiat ex cupiditate lucri: & sicut pena fuit imposita propter securitatem rerum recuperandarum / & vt creditor esset magis securus: ideo accipit non excupiditate lucri sed ex delicto illius qui distulit soluere in termino prefixo. nam talis conuentio facta inter creditotem & mutua tarium: non proueniebat in creditore ex cupiditate lucri: sed volebat assecurari de recuperanda re sua in termino praefixo. ido acceptio illa prouenit ex delicto & non ex cupiditate creditoris.

¶ Circa hos casus sunt multe dubitationes. Prima: sortes habet pecuniam sed indiget pane / est plato habens panem & indiget pecuniis: mutuat sortes pecuniam prlatoni vt habeat illum panem quo maxime indiget. an sit vsurarius? Videtur quod sic. quia mutuat spe habendi aliquid vltra/ quod est appreciabile pecunia / puta illum panem.

¶ Secundus casus / sortes molendinarius mutuat pecuniam pistorivt eat ad molendinum suum recepturus a pistore ratione multure solum precium debitum & condignum laboribus multure.

¶ Similiter aliquis regens mutuat scholastico pecunias vt adeat lectiones suas vt capiat precium & salarium competens ratio ne instructionis an sit vsurarius¬

¶ Tertius casus & dificilior / ego mutuo accepia platone viginti vt reddam sortem & quattuor vltra / an possim alteri puta platoni mutuare isto pacto vt soluat primo creditori totum scilicet sortem & lucrum id est vt acquitet me & de sorte / & de lucro in quibus soluendis me obligaui:

¶ Otum ad primum dicit de Anchona / quod non est vsura / & bene. & reducit ad primum casum. quia in tali casu ille panis est sibi debitus: ergo exmutuo nihil habet vltra sortem nisi quod est ei debitum / ergo non habet lucrum. quia lucrum est omnis superex crescentia temporalis boni appreciabilis pecunia que non est debita: ideo cum iste panis esset debitus non habet lucrum vi mutui: ideo non committit vsuram.

¶ Ad secundum de multore dico quod non est vsurarius si intendat solummodo recipere mercedem condignam pro nultura bladi. Similiter dico de regente non intendente recipere pro frequentatione lectionum nisi premium condignum ad labores illius magistri.

¶ Si autem vltra tale premium condignum intenderet aliquid recipere vel quod esset maioris fame & nominis dicunt communiter doctores / quod tunc committeret vsuram / sed in casu in quo nihil intendit nisi precise condignam premia laboris eius non est vsutarius: & si non sit vsura mutuando colono vt laboret pro precio condigno ita nec in istis.

¶ Quantum ad tertium / in quo est maior difficultas: dicunt communiter doctores vt Alexander & Altissiodo. si mutuem cum hac intentione principali vt vltra sortem michi reddendam sortes mutuatarius det aliquid platoni pauperi: & suppono quod non teneatur dare. Dicit Altissiodorensis quod est vsura quamuis enim nihil recipiam vltra sortem tamen intendo alterum aliquid recipere exvi mutui mei: & hoc sufficit ad vsuram.

¶ Similiter dico in casu predicto / si mutuo platoni deducens in pactum vel intendens principaliter restitutonem & sortis & lucri ad quam teneor committo vsuram.

¶ Preterea sortes postquam acceperit pecuniam mutuo ab vsurario / pecunia non est amplius vsurarii / sed sortis quamuis sit debitor illius pecunie. Tunc arguitur sic. Ista pecunia est ipsius sortis qui accepit ab vsurario mutuum & transfert illam in platonem per mutuum suum. ergo si speret vel aliquid accipit vltra protali mutuo quod plato plus dabit quam ipse det est iniustus & vsurarius.

¶ Eodem modo siemo mercantiam plusquam valeat & cognoscoquod emi plusquam valeat vltra iustum precium sitantum vendo alteri / iniuste venedo quamuis nichil lucrer nihilominus decipio illum cuivendo: sed possum tantum vendere illi quimihi vendidit. quia est mihi debitor residui iusti precii. ergo quamuis ceperim pecuniam sub vsuratamem postquam est mea si possim dare vsurario sub vsura non committo vsuram: sed dando alteri ab eo a quo accepi apparet mihi quod pecco & committo vsuram / & sum huius sententie: sed possum vsurario sub tali conditione mutuare qua accepi / quia est mihi debitor illius superexcrescentie. quia possum mutuare vt habeam quod est michi alias debitum. Alius casus esset si essem fideiussor eius qui capit ad vsuram. quia teneretur mihi non solum ad principale: sed etiam ad superexcrescentiam si soluerim proeo.

¶ Alius est casus in quo possum aliquid capere vltra sortem ratione dubii. Dubium enim excusat a delicto in cap. nauiganti. devsuris extra. nam non est vsurarius emptor rei minus iusto precio si tunc verisimiliter dubitetur an tempore solutionis plus vel minus sit res valitura. Nam vt dicit glo. illius cap. tam emptor quam uenditor equaliter commodum & incommodum ex dilatione expectat. ergo potest aliquis capere quicquam vltra sortem ratione dubii dummodo non ponat alterum in dubio & se in tuto: sedequaliter sint in dubio & in tuto: vt siperdas / perdam tecum / si lucraris / habeo partem lucri. Patet per textum similitudi. narium ad hoc quia non est textus expressus Habetur in capid in ciuitate de vsuris: quod vendens rem plusquam valeat quia soluere differt peccat nisi dubium sit an tempore solutionis erit valor rei variatus: & venditor non erat venditurus tempore quo vendidit. ergo propter dubium & non erat alias venditurus nisi vsque ad illud tempus licitum est vendere vltra quam nunc valeat. ergo eodem modo quando vtrunque ponitur in dubio & sortes & lucrum: licet in tali casu capere vltra sortem. Et doctor est huius sententie quam do ponitur in dubium tamprincipale quae illud quod accidit principali dummodo nihileorum ponatur in tuto. Posuit tres casus / in quibus potest aliquid capi vltra sortem. Primus / ratione damni. Secundus / ratione pene conuentionalis. & tertius / ratione dubii expacto: potest in istis casibus aliquid capi vltra sortem. Similiter potest sine pacto aliquid capi / puta si liberaliter mutuatarius aliquid offerat non tenetur restituere: quia illud suumn est iure liberalis donationis. & sic patet deduobus casibus / principaliter in quibus ae cipere vltra sortem est licitum scilicet ratio ne pene conuentionalis & rarione dubii. Sed quantum ad illum casum de ratione dubiimulti doctores tenent oppositum / tamen doctor noster tenet quod sic quando homo exponit se totaliter dubio: & illi qui dicunt quod est licitum ratione dubii exponunt capitulum nauiganti / quod videtur dicere oppositum quando solum exponitur excrescentia sub dubio / & non sors.

¶ Iam videndi sunt alii casus communes in quibus licet capere vltra sortem quos doctor non tangit. Vnus ponitur in ca. conquestus de vsuris. & est talis / si denes principalis & directus alicuius terre mutuet pecuniam vassalo qui habet dominium vtile id est fructuum in terra illa: & vassalus loco pignoris det illam terram domino directo tunc dominus ille dicectus licite percipit illos fructus tempore intermedio ita quod non sunt computandi in sortem principalem: sed cum sorte iuste capit illos fru¬ ctus. Dicitur ibi quod fructus rei pignorate conputari debent in sortem nisi terra ipsa de feudo sit monasterii vestri. & idem censetur dedomino temporali erga suum vassalum.

¶ Dicunt communiter doctores in hoc casuad excusandum de vsura. quia difficile est prima fronte excusare ab vlura. quia bene sequitur: isti fructus sunt certa pecunia appreciabiles. ergo ex vimutui aliquid pecunia appreciabile capit vltra sortem: ergo videtur quod committat vsuram. Preterea dicunt doctotores circa illud capitulum / quod quando domino directo impignoratur feudum efficitur dominus directus & vtilis: ita quod dominio directo dominium vtile adiungitur per talem impignorationem. Vltra dicunt quod postquam coniungitur dominio directo dominium vtile: leuando fructus non leuat nisi suum: si ergo leuando fructus solum leuat suum / non sunt illi fructus in sortem prindipalem.d iet pecuniam mutuatam deducendi¬

¶ Vltra dicunt quod eo tempore intermedio talis dominus directus non debet capere avassalo seruitium quod prestare debet ratione feudi. Et ista est resolutio communis doctorum circa illud capitulum.

¶ Sed contra hanc solutionem arguitur: sequitur exilla quod illo tempore intermedio ante solutionem & post acceptionem mutui non esset amplius vassalus nec feudatarius.

¶ Item sequitur quod illud feudum non esset pignus / quia non est alterius a possidente: sed illa terra nec quantum ad dominium directum / nec quantum ad vtile non est alterius a possidente: & sic ibi defficit ratio pignoris: igitur non est pignus.

¶ Ad primum dico quod non est vassalus in actu: sed solum in habitu. Et cum infertur ergo toto tempore intermedio / ista possessio non est pignus.

¶ Nego illam / quia licet tempore intermedio habeat dominium vtile ligatum vsque ad solutionem sortis / tamen habet dominium vtile in habitu: & ipse qui mutuauit habet in actu. & hoc sufficit ad rationem feudi: & sorte soluta incipit vassalus habere dominium vtile in actu.

¶ Quis ita dicant doc. tamen non videtur michi quin sit vsura in tali casu & arguitur sic. Sit sortes ille dominus directus capit exvi mutui illos fructus pignoris vltra sortem & capit dominium vtile talis pignoris: quod dominium vtile est quedam potestas seu ius in futurm leuandi illos fructus: sed sic est quod talis potestas siue tale ius est pecunia appreciabile. immo potest vendi: vt dictum est quod sunt quedam res corporales & quedam spirituales vt iura & potestates que vendi possunt: ergo intfi casu sortes vi mutui capit a platone feudatario aliquid quod est pecunia appreciabile: puta illud denenium vtile & potestatem leuandi fructus. ergo talis acceptio est vsuraria. & non facio amplius difficultatem de fructibus: quia dictum est quodnon sunt computandi in sortem: sed difficultas est dedominio vtili / quod (vt dictum est) est potestas leuandi fructus: ergo in tali casu non mutuat nisi ex spe alicuius quod est pecunia appreciabile vltra sortem: ergo est vsurarius. Et quando homines bene radicitus considerarent videretur eis quod talis contractus esset vsurarius. propterea dico / & dicit Ga briel nisi feudum a principio fuerit datum vassalo subtali conditione quod quotienscunque impignoraretur domino principali apud dominum principalem erit dominium vtile quod talis contractus est vsurarius. Nam aliquis dominus potest sic dare feudum & subtali conditione transferre / puta si ad se velad successores veniat tale feudum in pignus: quod habebit fructus in toto tempore intermedio. ideo si cum tali onere data est talis possessio in feudum non est vsura. Sed in datione si non fuerit facta mensio de tali onere quantum ad dnenium vtile tunc. Dico quod si fructus tempore intermedio percepti excedant seruitium quod exhibendum esset a feudario est vsura: sed si non excedant non est vsura / quia non capitur nisi pro interesse seruitii.

¶ Resolutio ergo est. vel illud pignus quod est feudum est datum cum tali onere puta quod quotiens impignorabitur domino principali habebit dominium vtile / vel non fuit facta mentio de talionere.

¶ Si primum: non est vsura: quia non est vi mutui: sed ratione contracts presentis scilicet dationis in feudum

¶ Si secundum / vel seruitia tempore intermedio exhibendo non excedunt fructus / &c sic non est vsura.

¶ Si autem talia seruitia non equparentur in valore fructibus vel tamen siequparentur exihibentur / tunc est vsura. quia capit aliquid vltra sortem vi mutui. quia accipit ius ad leuandum illos fructus vi mutuiergo vi mutui secluso inter esse capit vlrra sortem / ideo est vsura: & sic videtur michidicendum.

¶ Alius casus in cap. salubriter de dote. & isti duo casus maiorem habent difficultatem quam precedentes: est aliquis socerqui dat filiam genero & in promptu non dat dotem sed petit dilationem / & in pignus solutionis tradit aliquam possessionem. Dicit capitulum / quod maritus siue gener recipiens pignus pro dote promissa non tenetur fructus tempore intermedio perceptos in sortem principalem computare. quia vt dicit glo. illius cap. fructus dotis cedunt lucro marito propter onera matrimonii. ergo cum videatur quedam mutuatio saltem virtualis vltra sortem in casulicet aliquid accipere.

¶ Dices / ibi non est mutuum quia gener nihil mutuat socero. Dico quod quamuis non sit mutuatio formalis est tamen virtualis. quia iam socer est debitor genero & petit dilationem. ergo idem est ac sin socer in promptu solueret gennero / & gener nunc de nouo mutuaret socero vsque ad terminum prefixum / sicut communiter dicunt doctores devsura virtuali. vt sortes vendit & est nunc venditurus merces que precise valent quin que: vendidit pro sex soluendis in tempore futura prefixo est vsura equiualenter / & est mutuum virtuale & vsura virtualis. ita videtur in proposito postquam socer est iam debitor genero & petit dilationem & pro dilatione dat pignus. idem est ac si socer nunc daret genero / & gener mutuaret. & pro securatione daret pignus genero quod pignus faceret fructus.

¶ Sed quia iuriste non capiunt nisi textum litteralem neque vadunt ad radicem rei¬ aliter videtur dicendum / saltem discutiendum est vltra quam ipsi faciant. Dico quod socer potest ese obligatus ad soluendum dotem genero dupliciter. vnomodo quod immediate & protempore quo dat filiam genero teneatur soluere. Alio modo. quod non immediate: sed pro aliquo tempore futuro prefixo: & pro securitare dat pignus: & isto secundo ratione illius gener non potest fructus licite capere: nisi illos deducat in sortem vel nisi socer liberaliter daret illos dono sed sisocer non dat liberaliter illos tempore intermedio percipiendos tunc gener non potest licite capere ratio est ista. Bene sequitur est factum pactum inter eos de soluenda dote in termino prefixo futuro / ergo toto tenpore intermedio socer non tenetur soluere / & si non tenetur soluere / ergo gener non potest capere ratione pene conuentionalis Tunc si non tenetur soluere socer non peccat. Vnde bene sequitur / talis possessio data in pignus est soceri habentis vtrumque dominium & directum & vtile. ergo fructus sunt eius / ergo ipso inuito anullo altero possunt licite capi nisi ex conuentione vel expunitione culpe vel interesse. sed sortes in differendo nullam incurrit culpam nec gener interesse / ergo non licet genero in talicasu deducere fructus in sortem nisi ex consensu libero soceris. sed si socer sit obligatus pro tempore quo tradit filiam nuptui immediate soluere dotem & petit a genero dilationem solutionis dato pignore. Dicit Coradus & gabriel quod non licet genero accipere fructus non deducendo in sortem pricipalem nisi ratione damni emergentis vel lucri cessantis aut pene conuentionalis. Vnde gener si capiat vxorem sine dote tenetur eam nutrire. Dico vltra: quando dantur viris vxores illas accipiunt cum onere matrimonii & quando datur eis certa pecuina pro illis oneribus / regulariter solent emere terras aut redditus. quia si consumerent illas pecunias nichil remaneret pro sustentatione matrimonii. Preterea dicunt doct. si sortes non soluat genero & ex deffectu ipse gener emisset terras & possessiones & percepisset valoreni fructuum quos leuat ex pignore potest illos fructus pignoris capere ratione interesse. vel si gener est industrius vir qui potest lucrari ex dote si habuisset in promptu / tunc potest illos fructus pignorum non deducere in sortem principalem & veri simile est quoregulariter omnes generi exponunt illas pecunias dotis in hereditatibus acquirendis: & illas multiplicant. Dicitur in primo capitulo salubriter quando pignus datur ratione dilationis solutionis dotis non sunt deducendi fructus in sortem / sed est solumratione damni emergentis vel lucri cessantis: & sic iste casus nihil addit ad casum precedentem: sed iuriste dicunt quod addit propter onera mattimonialia Sed theologi dicunt oppositum quia vi mutui interpretatiui capit vsuram non accepturus alias / ergo committit vsuram. patent ergo casus in quibus licet capere vltra sortem puta ratio ne damni / ratione interesse / ratione pene conuentionalis / ratione dubii / vel quiaudo non capit vi mutui vt in feudo sed ratione conuentionalis precedentis mutuum / aut quando capit quod alias est sibi debitum / sed vltra istos casus capere vltra sortem est semper peccatum.

¶ Iam videndum est: vnde est quod vsura sit illicita & hoc tangit doct. in principio huius materie. Communiter dicunt docto res quod secundum omnem legem est prohibita / & canonicam / ciuilem & diuinam. De lege nature est prohibita & contra vel saltem preter equitatem naturalem primo politicorum & contraius diuinum. luce. vi. mutuum date nihil inde sperantes. Videamus nunc radicem quare vsura est peccatum.

¶ San. Tho. nititur deducere per hanc rationem / quia vendit aliquid quod non est & ex natura est peccatum iniustitie / quia est aliquid capere pro nichilo / ego vsura iure naturali peccatum est. Et fundamentum rationis.cs. tho. est. Vsura committitur in iis quorum vsus est consumptio & non in aliis vt vsus vini est consumptio. Similiter vsus panis est consumptio eius. Vsus pecunie est eius consumptio quantum ad vtentem. quia eius vsus est emere necessaria & per emptionem non remanet cuius erat. Et sic vsus principalis eius est consumptio in ordine ad eum cuius erat prius / ergo concedens eam mutuo per conse quens consumit eam & sic in vsura pro vsu talis pecunie aliquid recipitur acsi vsus talis pecunie distingueretur ab eius consumptione / ergo capit pecuniam pro eo quod non est.

¶ Sed in rebus que solent locari sicut sunt / domus :equus / &c. id genus / quorum vsus non est consumptio vltra illud quod valent potest aliquid capi provsu. Et est etiam ratioRichardi in quarto / articulo quinto. qu. quinta. Sed hanc rationem affert sco. quia hec ratio presupponit vnum quod nolet concedere sco. scilicet quod in rebus vsu consumptibilibus vsus fructus non distinguitur a dneno & qu habet vsum fructum habet dominium quod non concederet sco. quia minores bene hbent vsum fructum sed nullum habent dominium. Ponit igitur Scotus duas rationes quod ipsa vsura sit peccatum: & illicita quia in mutui datione transfertur dominium. vocabulum enim mutuum hoc im portat / mutuum do tibi meum / quia in mutuo / quod erat meum efficitur alterius ergo qui concedit mutuo non manet denes pe cunie mutuate. Ideo si pro illa pecunia recipiat aliquid vltra capitale pro non suo recipit siue vendit quod non est suum.

¶ Alia ratio doctorum / pecunia mutuata non est de se germinatiua dato quod illa maneret sua cum non habeat ex natura sua aliquem fructum facere sicut habent aliqua alia ex se germinantia: sed si proueniat aliquis fructus hoc erit solum ex industria alterius scisicet vtentis puta cum pecunia mercando / & non eius qui concedit pecuniam / ergo volens aliquid capere vltra sortem vult habere fructum de industria aliena quod est etiam lege nature iniustum. Et sic ratio docto. satis apparens. & in hoc doctores omnes concordant quod mutuare cum vsura est contra legem nature.

¶ Restant due difficultates pricipales terminande. prima: vtrum vsurarius tam mentalis quam exterior sit dominus rei quam accipit vltra sortem?

¶ gecunda. vtrum illa bona que acquirit per pecuniam vsurariam realiter sint eius. Quantum ad primam difficultatem / duplex est modus dicendi. Aliqui dicunt & doct. videtur consentire in hanc opinionem & hoc idem tenet glo. in cap. si quis. xiiiiq.d iii i. quod vsurarius realiter est dominus reique sibi datur vltra sortem. Tamen ista consequentia non valet / est dominus rei / ergo non tenetur ad restitutionem. sicut dicunt multi qoccores de re que datur per metum ille cui datur efficitur dominus secundum/ vnam opinionem: & tamen consequentia non valet / ergo non tenetur ad restitutionem. Opinio tamen probabilior & communior & in quam coincidunt plures doctores / quod vsurarius non efficitur dominus rei quam accipit vltra sortem. Et mihi appret quod sit oppinio probabilior: Et est opiis. tho. Bouenture / Alexandri / & fere omnium doctorum tam theologorum quam canonistarum. Et ad hanc probandam adducunt mul tas rationes. Sed tangam precipuas & apparem tiores. Et primo probatur de vsurario exteriori & ex pacto quod non efficiatur dominus rei quam accepit vltra sortem vsurarie & secludo semper illos casus supradictos in quibus licitum est aliquid vltra sortem capere

¶ Patet sic: antequam aliquis efficiatur de nouo dominus alicuius rei non sufficit quod verus dominus rei consentiat vt res illa tradatur ei. Alias ille qum habet in pignus vel in depositum aliquam rem efficeretur verus dominus. Quia verus dominus consentit vt talis res tradatur ei / sed requiritur conscensus veri domini quantum ad proprietatem vt scilicet habeat consensum quod proprietas quam habet in tali re transeat in alterum / nam aliud est possessio / aliud est proprietas / sed ille qui soluit vsuram licet consentiat quod superexcrescentia tradatur vsurario / nichilominus non consentit regulariter quod proprietas transeat in eum / ergo talis vsurarius non efficitur illius superexcrescentie verus dominus. Et addo aliam rationem aliorum que talis est / nam Ad hoc vt transeat dominium in alterum non sufficit quod consentiat quod proprietas transeat in alterum: sed requoritur consensus pure liber sicut de illo qui consentit per metum non transfert dominium: sed soluens vsuram non libero consensu soluit sed ille consensus habet aliquid inuoluntarii quia non vellet dare si alio medio posset habere / & sic non est datio tota liter libera sed conditionalis. Sicut aliquis proiiciens merces in mare propter metum mortis / proprietas illarum non transit a proiciente ita quod si inuenirentur in lictore maris non efficerentur occupantis: cum alter non abstulit a se dominium neque abdicauit. Similiter est de isto dante vsuram qui non plene libere dat.

¶ Item ad hanc rationem addo.

¶ Ad hoc quod res transeat in alterum quantum ad proprietatem & dominium non sufficit quod dominus puro & libero consensuconsentiat sed preter hoc requiritur quod non sit prohibitus a superiore habente auctoritatem & alter non sit prohibitus recipere sicut dictum est de donatione: sed vsurarius est prohibitus a deo superiore(a quo quodlibet dominium dependet)/ accipere vltra sortem / ergo per talem traditionem talis vsurarius non efficitur verus dominus Et ista est ratio precipua Alexandri de hallis.

¶ Secunda ratio que etiam sibi videtur multum apparens & concludere est ista.

¶ Si vsurarius vt dicunt alii efficiatur verus dominus rei date per vsuram sequitur / quod stabens hereditatem sibi traditam vltra sortem per vsuram non tenetur fructus hereditatis sibi tradite restituere quamuis teneretur restituere hereditatem. Patet: si sit aliquis quo per contractum illicitum habuerit aliquam hereditatem ita quod emit illam citra medietatem iusti precii: ita quod obligatur in tempore futuro reducere istum contractum inequalem ad equalitatem iusti precii: sed tamen fructus perceptos interea id est in tempore inter medio non tenetur restituere. Exemplum si sortes qui emit hereditatem citra iustum precium et medietatem iusti precii: docto res communiter dicunt quamuis emat citra dimidium iusti precii non tenetur hereditatem dereliquere: sed vel illam derelinquere vel supplere iustum precium in capitulo cum dilecti. de emptio. & venditio. Vbidicitur quod licet venditor sit deceptus vltra dimidiam iusti precii: potest tamen venditor agere vt restituatur res vel iustum precium suppleatur. ergo emens hereditatem per precium iniustum tenetur reducere illud precium ad equalitatem quam debebat habere tempore contractus. sed fructus medios ante rectuctionem ad equalitatem non tenetur restituere. ergo si sortes per istum contractum iniustum et inequalem efficitur dominus huius possessionis licet teneatur reducere ad equalitatem & reddere tantum quantum valebat tempore contractus vel illam hereditatem restituere / tamen non obligatur fructus tempore intermedio perceptos restituere: sed hoc est falsum / ergo sequitur quod vsurarius non efficitur dominus illius superexcrescentie.

¶ Aliaratio apparentior quam facit de oyta in tractatu decontractibus. Et sic arguit / nullus est dominus rei quam licite per nullum tempus potest retinere (saltem pro tempore pro quo potest illam restituere retentio illius est detinenti peccatum nouum aut quam non potest licite in vsus suos conuertere / sed sic est quod vsurarius per nullum tempus licite potest rem vsurariam retinere nec in suos vsus conuertere neque ad eius vtilitatem vti / ergo non est dominus illius rei. Maior paatet ex diffinitione dominiisupra posita. Quia dominium nihil aliud est quam ius vel potestas propinqua / re aliqua vtendi pro libito. sed vsurarius per quodcunque tempus non potest tali re vti vt dictum est. ergo. Et ista ratio videtur inter ceteras apparentior & probabilior. Conclusio est ergo responsiua quod vsurarius non est realiter dominus superexcrescentie.

¶ Ex qua sequuntur aliqua correlaria / primum sequitur. quod nullus potest licite operas suas locare ei qui nichil habet prae ter vsuras. vel quem estimat probabiliter nihi¬ habere nisi ex vsuris. Secundo infert de ovta & ponit vnum quamuis tho. & ceteri videantur ponere contrarium. Dicit enim ipse quod nullus potest licite & scienter emere neque vendere merces illi vsurario neque cum illo mercari. patet: sortes habens precise pecuniam vsurariam non est talis pecumie dominus. ergo sortes nullius pecunie potest in mercatorem transferre dominium: nisi vt procurator alterius. Et vltra / sortes nullius pecunie potest in alterum mercatoren transferre dominium. ergo nullus mercator scienter potest licite ab ipso sorte accipere pecuniam. Et hec ratio videtur habere magnam apparentiam. Sed si habeat pecuniam vsurariam & non vsurariam licet cum eo mercari: sed quando non habet nisi superexcrescentiam sortis nullius rei est dominus. ergo per suum consensum sine consensu alterius non potest alicuius rei dominium in alterum transferre / saltem auctoritate priuata Quia nullus auctoritate priuata non habens dominium rei potest in alterum transferreDicitur priuata: quia publica auctoritate non habens dominium rei / potest in alterum transferre. vt patet in prescriptionibus & vsucapionibus. Ista ergo consequentia est certa. Sortes nonhabet dominium in hac re / ergo auct coritate priuata non potest in alterum illam transferre: & vltra / ergo nullus sciens hoc potest pro mercatura recipere illam rena sorte. quia sicut talis res puta pecunia non est sortis: ita nec erit illius qui dabit merces pro illa. ergo propositio vera videlicet quod sciens sortem nihil habere preter pecuniam vsurariam: non potest cum illo mercari. Contra: ergo oportebit ipsum permitti perire fame. quia nullus poterit ei vendere etiam neccessar ia ad vitam. Dico quod est idem iudicium sicut de illo qui est in extrema neccessitate: & tenetur ei sibi dare gratis. quia nihil habet vnde sibi emat necessaria. Dices & communiter dicunt doctores / & ita sentit Sco. si iste mercando aliquid lucretur vltra pecuniam vsurariam illius lucri realiter efficitur dominus / & hoc expresse. dicit ist tho. quia lucrum illud est premium sue industrie & laborum quos facit mercando quorum laborum & industrie ipse est dominus. ergo efficitur dominus lucri quod acquirit mercando: & si realiter efficitur dominus. ergo cum ipso licet mercari. & hoc non potest negari apparenter quod non efficitur dnes lucri quod acquirit mercando.

¶ Simile est sicut de fure / nam si per pecuniam furtiuam mercetur & mercando aliquid lucretur efficitur dominus lucri. Quia illud lucrum correspondet labori. ergo eodem modo de vsurario videtur dicendum. & sic in tali casulicet mercari cum vsurario. Nego illam: & dico quod nullus scienter neque cum fure neque cum vsurario debet mercari. & hoc quando nichil habent preter vsuram & rapinam seufurtum / & hoc scitur / nullus licite vendit eis aliquid nichilominus si eis vendatur aliquid & reuendendo aliquid lucretur efficiuntur domini illius lucri & tenentur solum restituere illud quod habent per vsuram vel furtum. quia dicere oppositum esset valde periculosum / durum / & extraneum.

¶ Sed apparentia est quod non debet aliquis mercari cum illo. sortes nichil habet preter pecuniam vsurariam: emit aliquam rem & per suam industriam non meliorat illam quod si melioraret illam labores essent soluendi sibi sicut habens agrum per furtum quem meliorauit potest habere expensas quas fecit meliorando. sed non meliorat illam rem: sed reseruat ad tempus in quo erit carior. Tunc probatur quod sortes non erit dominus illius lucri. Patet: quia non est dominus rei. quod probatur / quam do emit rem non fecit per illam pecuniam illam esse suam. ergo non fuit dominus talis rei sicut in permutante beneficium in quo nichil iuris habet / non facit alterum dominum illius neque efficitur dominus alterius cum quo permutauit. Similiter nec res efficitur ementis per pecuniam vsurariam. ergo ad quodcunque tempus reseruauerit dunmodo nichil meliorauerit semper eandem numero tenetur restituere. sicut qui capit furto rem & reseruat ad tempus in quo est manioris valoris quam in tempore quo furatus est illam tenetur eandem rem quanuis sit maioris valoris restituere: & non potest illam vendere / ergo similiter in proposito cum hec res non est effecta sortis cum pecunia quam dedit pro illa non est effecta vendentis quia non erat sortis sequitur de directo quod non potest illam vendere. Et deovta tenet consequenter. quod nichil potest lucrari per mercaturam nisi melioret res: & hoc est correlarium sequens ex opinione eius quod per quantamcunque mercaturam nichil potest lucrari nisi per mercaturam in qua aliquid industrie & laboris posuit ad meliorandam res. quia potest inllam industriam & laborem vendere. Concluditur ergo: quod vsurarius exexterior nullomodo est dominus rei vsurarie. Secundo / non licet cum tali mercari / nequod seruo se locare ei. neque magistro aliquid petere vel capere ab eo pro eruditione filiorum vt dicit de gandauo. neque licet hospiti scienti capere aliquid pro vino aut pane

¶ Consequienter videndum est de vsurario purementali / de quo est maior difficultas. vt sortes mutuauitprolatoni sub spe occulta & interiori nullo modo manifestata per signa exteriora: an similiter efficiatur verus dominus rei que sibi datur vltra sortem.

¶ Quantum ad istud est maior dissentio inter doctores Nam aliquis mutuauit spe lucri principalier / ita quod illam spe nec verbo / signo / aut pacto manifestauit. est vera vsura mentalis / deus enim magis respicit intentionem quam factum exterius. quia intentio ponit peccatum in specie / & factum exterius nichil addit bonitatis aut malitie. Videtur quod sortes vsurarius mentalis sit vere dominus rei quam plato mutuatarius mere libere dedit / ita quod ad dandum non fuit coactus / nec verbo / nec signo aut pactto / ergo per talem volitionem liberam plato abdicauit a se dominium huius rei & transtulit in Sortem. & apparet quod sic. Nam si sortes habuerit intentionem furandi rem aliquam a platone nullo modo manifestatam per quodcunque signum / & plato libere sibi tradat illam rem quam intendebat fu¬ rari sortes tunc efficitur danes illius rei nectenetur alteri restituere / ergo quamuis habeat ex vi mutui & mutuatarius hoc ignorat illum videlicet habere talem intentionem & liberaliter confert nullo modo coactus aut inductus / apparet quod faciat alterum dominium & quod non teneatur illam restituere. & multi deffendunt hanc opinionem. & Sco. et Richardus sunt huius opinionis Et aliqui adducunt hanc rationem. Satisfactio non est facienda in conscientia vt lucrum amoueatur ab illo qui est lucratus: sed vt subleuetur ille qui passus est damnum / sed sic est quod plato mutuatarius non patitur aliquod damnum. ergo non est ei restitutio facienda. Minor patet: nullus volens & consentiens habet damnum neque patitur iniuriam / sed sortes mere libere consentit in illam dationem mutuanti. ergo alter illam accipiens nullam facit iniuriam mutuatario / & ista ratio vt videtur habet bonam apparentiam.

¶ Quantum ad hoc relictis omnibus aliis modis dicendi doctorum videntur michidicenda duo multum probabilia.

¶ Erimum est / quod sortes vsurarius mentalis non efficitur dominus illius rei.

¶ Secundum / quod illam remnon tenetur restituere Platoni sed pauperibus. & quia diuerse sunt sententie doctorum lsta duo videntur michi veriora & probabiliora.

¶ Primum probatur / videlicet quod vsurarius mentalis non efficitur dominus excrescentie. per capi. consuluit de vsuris: vbiex presse dicitur quod mutuans ea mente vt vltra sortem aliquid recipiat tenetur in foro anime ad illud restituendum si ex hoc ali / quid consecutus est. ergo mutuans spe lucri est vsurarius. & in fine capituli ponitur quod in animarum iuditio ad restitutionem tenetur. quia non potest probari in foro exteriori. Ideo in foro dei tenetur.

¶ De fon¬ cotibus dat rationem quare non efficitur ve¬ trus dominus. Nam antequam auctoritate priuata transferatur verum dominium requiritur primo libera voluntas transferendi in dante. Secundo libera voluntas recipiendi in recipiente. Et tertio oportet quod causa ex¬ qua capit sit iusta & sufficiens ad transferendum id est quod sit iustus titulus. & in hoc dicto est magna apparentia. Hinc est quod si ego volo capere pro causa insufficiente non transfertur dominium / quanuis ergo in isto contractu primum concurrat. quia est voluntas libera transferendi in mutuatario & etiam voluntas recipiendi in vsurario tamen tertium deficit / quia est voluntas recipiendi ex vi mutui & illud non est sufficiens causa neque iustus titulus ad transferendum domininm. ergo in talem non transfertur dominium illius superexcrescentie. S. tho. dicit quod tenetur ad restitutionem: sed non dicit cui. & ecce primum dictum probatum sufficienter & multum apparenter per rationem de fontibus / que consimiliter probare videtur de symoniaco pure mentali qui seruit episcopo solum vt beneficium accipiat quod non esset dominus illius beneficii sic accepti. patet. quia causa est iniusta velle scilicet capere pro suo seruitio / & sic titulus esset insufficiens / an tamen vsurarius mentalis & etiam symoniacus mentalis teneantur ad restitutionem. vide in quolibetis de fontibus quolibeto. xiii. articulo. xiii. Paulo post medium illius articuli.

¶ Secundum probatur puta quod talis teneatur restituere pauperibus. Nam licet in vsurario non sit sufficiens volitio vt sit dominus rei: est tamen sufficiens volitio in mutuatario vt abdicet a se dominium illius rei. & in hoc passu potest hic bene applicari argumentum factum supra de donante aliquid simulato pauperi. Potest enim vt dictum est supra abdicare dominium rei sue a se & in nullum transferre dominium vt habendo rem suam pro derelicta. ergo in mutuatario est sufficiens causa abdicandi a se dominium quamuis non sit sufficiens causa in alterum transferendi. ergo realiter abdicatur dominium rei a mutuatario. ergo qui illam habet non tenetur illi restituere. Datur simile si habeam volitionem dandi rem sorti nolendo quod sit amplius mea: sortes capit illam sed non habet volitionem quod sit sua nihil habeo amplius in illa re neque sortes tenetur mihi restituere: sed pauperibus. similiter mutuatarius habet volitionem pure liberam dandi rem suam. & res de facto non est amplius illius. & sortes vsurarius habet volitionem hanc rem capiendi: sed vi mutui. & ista voluntas non est sufficiens ad transferendum dominium. Restat ergo dicere quod illa est indigentium & probabilius est sic dicere.

¶ Resolutio. nullus capiens rem vltra sortem siue sit vsurarius mentalis siue exterior efficitur dominus excrescentie. sed capiens per vsuram exteriorem tenetur restiruere ei a quo accepit / capiens vero per vsuram interiorem tenetur restituere non ei a quo accepit: sed pauperibus.

¶ Consequenter queritur. vtrum singula bona vsurarii sint obligata ad restitutionem.

¶ Pro ista difficultate supponendum est quod bona alicuius dupliciter possunt obligari ad aliquid. Vnomodo obligatione reali. Alio modo obligatione personali. Vnde illa bona dicuntur obligari obligatione reali quando est obligatio ex iure quod habet ille cui sunt obligata super illa. vt feudatarius non solum est obligatus domino principali: sed etiam feudum ipsum. Quia obligatio est ex iure quod habet dominus directus super feudum.

¶ Similiter possessiones quas coloni tenent ad redditus annuos sunt obligate obligatione reali.

¶ Sed bona dicuntur obligari obligatione personali ratione possidentis & non ex iure quid habet super bona.

¶ Vnde quando est obligatio realis: tunc ad quencunque deueniunt illa bona semper remanet illa obligatio licet transeant de domino in dominum alterum siue de dominio in dominium: sed quando est obligatio personalis quando transeunt de dominio in dominium: non oportet quod prima obligatio maneat: vt si ante terminum prefixum aliquis vendit possessionem suam non manet amplius obligata. Hoc supposito. Respondetur faciliter ad questionem.

¶ Bona accepta per vsuram sunt obligata his a quibus accepta sunt obligatione reali. quia semper remanet dominium apud illum qui illa dedit vsurario: sed alia bo na vsurarii que habet non ex vsura: sed ex patrimonio vel acquisita per industriam sunt obligata iis a quibus accepit vsuras obligatione personali. ideo si transeunt in alterum dominum vel per donationem vel venditionem non sunt amplius obligata. quamuis aliqui iuriste dicant oppositum in capi. tua nos. extra de vsuris. quod heres vsura rii filius vel extraneus vsuras extortas per defunctum restituere compellitur. Theologi dicunt quod ad satisfaciendum pro vsuris nullus debet ab eo accipere illa bona scienter: aut venditione: aut donatione. quia per hec efficitur impotens ad satisfactionem nisi praeter illa habeat alia bona.

¶ Ex hoc sequitur decisio alterius questionis. vtrum heres teneatur restituere bona que habuit vsurarius & quam tenebatur restituere. & in quapportio ne puta si vnus in dupplo plus hereditet quam alius teneatur in duplo plus restituere & si in triplo consequenter: & est difficultas in ter doctores. si post partitionem hereditatis alter efficiatur impotens soluere / vtrum alter teneatur restituere insolidum? Aliqui iuriste dicunt quod sic. sed theologi oppositum quibus magis credo. Rato: si primus heres restituat antequam alter efficiatur impotens ad restituendum est absolutus ab illa restitutione: sed alter non efficitur impotens restituere per culpam istius primi restituentis. ergo quanuis cadat in impotentiam de non restituendo iste qui restituit non amplius obligatur ad restitutionem. quia non potest obligari absque culpa sua. ideo dico quod primus non tenetur restituere nisi secundum proportionem quam participauit de hereditate sicut participans in re furata & non in actu furandi tenetur solum restituere secundum proportionem secundum quam participauit. & nullus in solidum: sed si essent consulentes & participantes in actu furandi tenerentur in solidum: sed quando non participant in actu furandi: sed in re furtiua tantum dato quod alter efficiatur impotens soluendo alter tenetur solum ad restituendum secundum quantitatem quam habuit. similiter dico in proposito. Ex dictis patet. quid iustum & quid iniustum in commutabilibus statim factis id est quando vterque commutans statim dat vel recipit illud pro quo commutat / sed quando commutans non statim recipit illud pro quo commutat sed differtur huiusmodi receptio queritur quid iuris: quapropter doctor consequenter determinat decontractibus in quibus non statim datur quid pro quo: sed expectarur tempus inqui rens quomodo ibi reperitur ratio iusti ponens aliquas regulas speciales vltra regulas supra positas. Prima talis est. Caueatur semper in commutatione quod commutans vel mutuans non vendat tempus quia vendenret quod non est suum.

¶ Secunda / Caueatur ne alter contrahentium ponat se in pluribus in tuto lucrandi & partem alteram in tuto perdendi: vt sit. a. festum paschatis. & b. festum beati Ioannis. sortes vendit platoni mercem in. a. pro pecunia in. be. soluenda ab ipso platone. Tunc doct. distinguit & regulariter omnes doctores / vel sortes erat venditurus illam mercem statim vel non sed eam reseruaturus. Si printum / & ven dat carius propter dilationem solutionis iam vendit tempus interpretatiue quia querit aliquid plusquam venderet nunc ratione solutionis que differtur / & si depecunia pro qua venderet in id a. verisimiliter in tempore inter medio esset aliquid lucraturus vel ex deffectuillarum incurreret damnum posset vendere carius ratione interesse vel damni vel lucricessantis. Potest enim venderefuum damnum.

¶ Si secundo modo puta non est venditurus in. a. sed expectaturus / vel dat eam pro precio quo posset vendi secundum cursum temporis presentis & e cpectat vsque ad. b. solutionem & sic facit misericordiam. vel venedit pro precio maioriquam venderet nunc / & sic distinguo vel illud precium maius est determinatum vel indeterminatum puta dependet ex euen tu futuro. Sisit determinatum & sit verisimile quod in tempore statuto vendetur plus vel minus dicit doc / quod excusatur ratione du¬ bii / vt sortes plus vendit nunc quia erat reseruaturus vsque ad. b. & certo precio / & est verisimile quod plus vel minus valebit. tunc contractus est iustus. Sin autem non sit determinatum praecium sed dimittitur praecium pendere in futuro est distinguendum. Vel permittitur pendere exdeterminato tempore futuro: aut permittitur pendere in futuro / exemplum primi quia non sum venditurus nisi in. be. solues quantum valebit in. be. in tali casu misericordiam & iuste facit. Si autem precium determinatum dependeat ex toto tempore intermedio inconfuso: puta dabis tantum quantum valebit in tempore chariori inter. a. &. b. tunc ille contractus est illicitus propter duas rationes. Prima est / quia ponit se vt in pluribus in tuto lucrandi: & partem in tuto perdendi. Secunda. quia cum non possit determinate scire. quia forte non exposuisset venditioni tempore quo carius venderetur. sed ante vel post. quia non potest cognoscere tempus in quo charius venderetur in ter ista duo tempora. a. &. b. tunc exponit se in tuto de lucro: & partem de damno. & sic facit contra secundam regulam.

¶ Circa hoc est difficultas / sortes habet bla dum & plato illud petit mutuo & tantum bladi restituet in paschate. & est verisimile quod plus valebit in paschate an contractus sit vsurariusc vt nunc valet tantum modo decem: & verisimile quod in pascha te valebit duodecim. vtrum recipiendo bladum pro blado sit vsura. Videtur quod sic / quia accipit vltra sortem / quia in rebus non nummismatibus attendendus est valor rei in omnicontractu.

¶ Aliqui faciunt magnam difficultatem in hoc casu: sed facile solui potest ex prius habitis.

¶ Dico quod si esset reseruaturus modium bladi vsque ad pascha. & in paspaschate nutriretur cum sua familia illo blado non committit vsuram. quia in paschate nullum lucrum consequitur. cum deratione vsure sit: quod consequatur lucrum. sed si non esset reseruaturus: sed modo venditurus tunc est vsura / quia tantum damnat Patonem ac si venderet decem & plato nunc daret il¬ la decem & mutuaret a sorte pro reddedo valens duodecim. quia reciperet plus in valore. & sic est manifesta vsura.

¶ Se quitur de commutatione negociatiua.

¶ DECoO MMVTATONE lucratiua antequam sit iusta. ponit doctor vltra regulas predictas duas conditiones. Prima est quod talis commutatio sit vtilis rei publice. & in cius vtilitatem refferatur antequam sit iusta. Secunda. quod negotiator capiat precium correspondens iuxta diligentiam & prudentiam suam acpericula & expensas in negociando. Vnde qui emunt vt immediate reuendant / & in eodem loco iniuste faciunt. quia non reseruant nec meliorant: sed qui reseruant ad tenpus in quo non inuenientur nisi essent reseruate quamuis non meliorent: vt non reseruantuar nunc poma in arboribus nec vinum in vite. similiter qui defferunt de vna patria in aliam possunt vltra vendere / sed qui emunt vt immediate reuendant sunt inutiles reipublice quia non dant nisi pro maiori precio & inferunt dannum aliis qui habent emere pronecessitatibus suis. Ideo non videtur quod tales sint excusabiles. Sed casus ponitur: sortes emit aliquam rem iusto precio vpreseruet vel vt melioret & accedit plato volens illam immediate emere. Dico quod sortes potest plus illam vendere illi quam emit semper manendo infra latitudinem iusti precii. sed propter intentionem peruersam si vellet emere vt immediate plus venderet: non est nisi cupiditas & non potest ab iniusticia excusari. Secundam conditionem doctor declarat & satis clare neque est aliqua difficultas. Ideo breuiter transeo ad tertium articulum.

¶ DE TER TMO AR TC Vo satis patet. in hoc articulo nichil est difficultatis sicut nec in secundo. Vnde in secundo inquod rebatur quomodo in translationibus dominiorum reperiebatur iusticia scilicet in pranslatione / venditione / perniutatione / &c. lam in isto articulo querit de opposito / scilicet quomodo committitur iniusticia & quiarectum est index sui obliqui primo de anima. ideo si considerentur requisita in translationibus &c. satis videbitur quando erit iniusticia Vnde primo in donatione est iniusticia si fiat vel contra voluntatem superioris a quo dependet in donando. vel si fiat inuoluntarie. in omnibus istis translationibus aliquando est iniusticia ex parte vtriusque partis scilicet & accipientis & donantis. Aliquando ex parte vnius tam. vnde si fiat donatio contra prhibitionem suprioris est iniusticia ex parte vtriusque. quia & dans & recipiens simpliciter peccat. Si autem fiat non libere: sed aliquo modo inuoluntarie vel pr metum vel per ignorantiam non oportet quod dans peccet. vt dicit.is. Tho. actus qui esset prodigalitas libere factus excusatur per metum / vt dans aliquid grassatoribus metu mortis est solum iniusticia ex parte accipientis. Nam vt dicit Scotus & bene in donatione non est iusticia / sidonans non mere liberaliter donat vel contra voluntatem alicuius a quo dependet in donando donat. ideo deceptus ab eo cuidonat non simpliciter donat. Similiter in prmutationibus est iniusticia si fiat deceptio in pondere / numero / vel mensura / substantia / qualitate / & quantitate. & si fiat contra voluntatem supioris & inuoluntarie est iniusticia: saltem ex parte vnius partis. Similiter in venditione est iniustitia si venditur res simpliciter plusquam valeat siue vltra medietatem iusti precii siue citra. & si inuoluntarie veneda tur & contra voluntatem suparioris. Simiciter in mutui datione est iniusticia si capiatur aliquid vltra sortem exceptis casibus supradictis. Sicitr in venditione pro precio soluendo tempore futuro est iniusticia si vendens vendat tempus aut si ponat se vel simpliciter vel vt in pluribus in tuto & partem in periculo de damno. Circa hoc est difficultas / dictum est quod sortes qui nunc non est venditurus rem suam vsque ad pascha / rogat eum plato vt vendat illam si nunc precise valet quinque & non erat nunc venditurus sed in paschate / & verisimile est quod in paschate valebit plus aut minus. quia aliquando valet sex / aliquando quinque. ali¬ quando quattuor poterit vendere sex / ratione dubii pro precio solnendo in paschate / sed si tempore solutionis / puta in paschate valeat solum quinque / an debeat restituere vnum / & capere lolummono quinqe: Nam licite in venditione potuit vendere sex / quia excusabatur propter dubium: sed tempore solutionis certum est quod non valet nisi quinqe: an dabeat substrahere vnum a precio inter eos conuento? Dicit Henricus in tertio quolibeto. quo. vltima. qui est satis tutus in materia contractuum / quod debet substrahere vnum a precio & capere solum quinque. Ratio sua est / Quandocumque aliquis excusatur a peccato in aliquo contractu propter ignorantiam. ita quod si esset certitudo dere quantum valet: si vltra valorem venderet peccaret & contractus esset illicitus. veruntamen propter dubium excusatur: superueniente vero certa scientia illud est restituendum in tali contractu quod accepit & exuperauit valorem rei.

¶ Infert consequenter Henricus ponendo casum quod ego locaui possessionem meam pro toto anno que realiter valet centum: sed propter tempus fortuitum solum valuit octuaginta. Dicit ipse quod debeo rescindere decem a contractu scilicet omne illud quod minus valet propter fortuitum euentum. Sed opinio opposita est communior quod dubium tempore contractus excusat & quando contractus est iustus propter quodcunque accidens non obligatur ex precepto rescindere. immo potest totum exigere scilicet illud in quo conuenerunt tempore contractus / in quo tempore contractus erat licitus: & hoc tenet doctor.

¶ DE Q VATTo S VNT quinque videnda. In hoc articulo quarto egregie tractat Scotus de restitutione facienda: & propter quam causam sit restitutio facienda. Vnde restitutio non est nisi alieni redditio. ideo querit propter quam causa obligatur quis alienum restituere. Dicit primo quod sicut auferre alienum est peccatum mortale contra preceptum diuinum negatiuum: non furtum facies. ita & tene re alienum siue substrahendo siue aliter detinem do. hinc est quod restitutio est de necessitate facien¬ da non tanquam pars satisfactionis. quia satisfactio respicit deum / & restitutio proximum Ideo restitutio non est facienda vt pars quedam satisfactionis vel generalis vel specialis: sed propter preceptum quo prhibetur omnis detentio rei aliene. Correlarium / tenere alienum inuito domino est peccatum mortale. Dicit doc. & comuniter dicunt doctores / quod phibetur precepto negatiuo subripere vel detinere rem alienam auctoritate propria.

¶ Queritur an sit prohibitum rem propriam ab alio detentam violenter & iniuste auctoritate propria surripere & subreptam detinere vt aliquis detinet rem meam / non possum probare quod sit mea. Vel quia deficiunt testes vel quia non possum accedere ad iudicem: & habeo occasionem latenter capiendi eam: an iuste possim:

¶ Secunda difficultas / sortes nullam renmeam habet: sed est mihi debitor & non possum hoc probare. vel iudex non vult administrare iusticiam. An possim latenter tantumdem capere de bonis sortis: & an tenearad restitutionem illius quod latenter cepi¬

¶ OV A NT VM AP PRTMa V difficultatem duplex est modus dicendi.

¶ Sctuns Thomas secunda secunde. lxii. qui. articulo sexto in solutione ad vltimum dicit / quod accipiens alienum aliquando peccat & simul tenetur ad restitutionem. Aliquando peccat: sed non tenetur ad restitutionem. Exemplum primi / vt sortes habet rem meam vel vt pignus vel vt depositum vel vt locatum vel liberaliter accomodatam: ita quod vsus rei mee est aput eum. Tunc dicit quod accipiendo eam non solum pecco sed teneor restituere: quia grauo eum. quia postquam licite detinet eam iniuste facio subripiendo eam & teneor restituere. Exem plum secundivt sortes iniuste detinet rem meam: ita quod nec vt depositam nec locatam nec accomodatam. Dicit Tho. & etiam Richardus in hac distinctione. articulo. v. qu. vii. quod pecco surripiendo dam: sed non teneor ad restitutionem. Quod peccem patet. dicit tho. quia substrahendo & clan capiendo rem que realiter est mea / facio mihiius auctoritate priuata in re que est mea: sed hoc est in perniciem & parturbationem reipubli¬ ce & prohibitum lege humana / quod vnusquisque faciat sibi ius in re sua & sit iudex in propria causa / immo si quis probaretur ita subripuisse res suanlege humana condemnaretur illam perdere. ergo peccat sic surripiendo. Quod autem non tenearrestituere. patet / quia nulli facio iniuriam nec ei a quo surripiocum illam iniuste detineat ergo. Resolutio ergo i s.t Tho. est: quod surripiendo rem meam detentam ab alio semperpecco: sed non semper teneor restituere / puta si detentio rei mee apud alium sit totaliter iniusta. Sed Altissiodorensis in vltima quanestione deresti. tenet oppositum / & depalude / & consqunterGabriel. & dicunt quod sires mea iniuste detineatur ab altero si possim sine scandalo aut periculo fame aut corporis. & sine grauamine alterius innoscentis / licet mihi cape: dicitur notanter sine grauamine innoscentis. verbi gratia: plato dedit rem meam in pignus sorti / & non possum aliter habere nisi illam clam capiendo non debeo capere. quia sequitur damnum sortis innoscentis. ideo mihi non licet in tali casu: quia teneor non facere dannum cuicumque innoscenti: sed alias scilicet sine piculo vite& fame & scandalo dummono non habeam conscientiam in oppositum / dicunt quod licet capore. Et ad argumentum.s. Tho. nullus debet esse iudex in propria causa. Dicit Altissiodorensis quod hoc dicitur propter periculum & parturbationem reipublice. quia si quilibet sibi faceret ius auctoritate propria sequaeretur maximum detrimentum in republica & parturbatio. ergo vbi nulla partubatio reipublice sequitur nec pariculum in republica / licet sibi facere ius. sed quando possum capre remmeam sine piculo fame aut vite & sine scandalo aut dano innoscentis nulla sequitur partur batio in republica: ergo licet mihi facere ius in re mea / & satis bene dicit. & ista opinio videtur probabilior / & datur simile. Si aliquis detinet me vt seruum: quia in bello iniusto cepit me / si pateat mihi locus fuge possum aucto ritate propria aufferre rem meam scilicet corpus meum. Simicitr licet in casu predicto & in multis aliis similibus. Ex his patet solutio prime difficultatis / quod scilicet potest rem prpriam ab alio detentam violenter & iniuste auctorita te propria surripere & ipsam surreptam detinere

¶ Quantum ad secundam difficultatem quod apd alium nulla est res mea sed tenetur ipse facere meam quia est michi debita. An licet michi tantam rem capere quantum mihi debet sine periculo fame corporis & damno inno scentis.

¶ Est triplex modus dicendi / aliquidicunt quod in accipiendo pecco & non teneorrestituere. Alii / quod in accipiendo teneor restituere & pecco. Alii / quod nec pecco nec teneor restituere.

¶ Q tum ad primam partem dubii assignant talem rationem / quia in accipiendo facio mihi ius in propria causa. ergo in accipiendo pecco licet non tenearrestitnere quia nullum grauo nec damnifico.

¶ De Fontibus in duodecimo quolibeto nititur hoc impugnare. quia si pecco / hoc est per iniusticiam. & non remittitur peccatum iniusticie nisi restituatur ablatum. ergo si pecco in accipiendo / teneor ad restitutionem. & non est difficultas quod si peccoper iniusticiam quin teneatur ad restitutio nem: propterea descendit ad tertiam opinionem dicentem / quod nec peccat in suscipiendo nec in non restituendo.

¶ Aliter dicit Henricus quolibeto sexto. qu. xx vii. quod si capiat rem auctoritate propria & clandestine vel violenter & non clandestine peccat. Patet duplici ratione. Prima / antequam capiat illam rem: illa res non est eius quamuis sit eiforte debita: sed prohibitum est in lege non concupisces rem proximi. ergo a fortiori non sustrahes. ergo sustrahere est prohibitum / ergo in tali casu peccat in ita sustrahendo?

¶ Secunda ratio quam facit antequam sustrahat hanc rem ab illo qui est eius debitor: ille talis debitor facit ei iniusticiam: sed preceptum est in lege euangelica non reddere malum pro malo. immo preceptum est reddere bonum pro malo. sed in sustrahendo reddit malum pro malo. quia auffert quod est alterius pro malo. ergo peccat.

¶ Dices non perpetrat aliquod malum nec iniuriam. quia postquam est debitor illud debitum anffert rationem iniurie.

¶ Statim facint ipse Henricus replicam in qua iacet tota difficultas. ergo omuis operatio per quam iniuriatus exigit & accipit penam auctoritate propria ab iniuriante: tuius pene est debitor esset licita. & hoc vbi non posset consequi talem penam auctoritate communi. Sed hoc est falsum. Patet. quia omnis talis pena non est inferenda a persona priuata: etiam vbi non posset habere auctoritate communi. quia non pertinet persone priuate ratione iniurie precedentis inferre penam iniuriato auctoritate proptia quamuis illa pena sit ei debita. quia vt dicit Augustinus spectat ad illos qui publica funguntur potestate. ergo sicut non licet in penis corporalibus: ita videtur etiam quod non licet auctoritate propria in pecuniis & bonis quamuis illa sint debita. & ista replica habet magnam apparentiam.

¶ Alia ratio quod teneatur ad restitutinem. quia si peccat sustrahendorem / peccat peccato iniusti cie: sed sic est quod illa sustractio postquam est iniusta non facit rem esse illius cuius non erat prius. ergo si peccat in sustrahendo peccabit in detinendo. ergo tenetur illam restituere

¶ Vltra dicit Henricus: aliquando contingit quod res veniat ad manus eius / non exauctoritate eius: sed ex aliqua commissione Aliquando ex commissione alterius a debitore. vt sortes debet mihi decem. prlato est debitor sorti in decem. & illa decem plato michi dat vt soluam sorti: in tali casu non liceret mihi retinere. quia facerem iniuriam platoni. ergo non licet detinere. Aut res deuenit in manus meas ex commissione debitoris. vt sortes debet michi decem: & non possum solui a sorte. quia non possum probare. sed committit me receptorem aliquarum terrarum. iste res licite proueniut ad manus meas. an sorte ignorante possim retiuere illa decem / quorum est michi debitor. Prima fronte apparet quod non. quia postquam commisit mihi illud osficinm promisi exercere fideliter & reddere omnes prouentus. ideo retinendo apparet quod faciam contra promissionem & fidelitatem. Tenet de Ganda uo in vltimo quolibeto / quantum ad hoc quod licet mihi retinere quando deueniunt ad manus meas medio licito: scilicet ex commissione debitorum & non possum aliter solui. & non potest sortes probare me furem possum retinere / ratio est. quia si esset in ista detentione aliquid ratione cuius non esset licita: hoc maxime esset quia sortes esset inuitus. & non videtur alia iniusticia nisi quia est inuitus. & hoc non / quia si detinerem auctoritate publica: dato quod esset inuitus iuste detinerem. ergo solum propter hoc quod est inuitus vel esset si sciret non prouenit iniusticia. Dices / auctoritas publica superueniens aufferet iniusticiam a detentione. Contra. numquam aucto ritas publica facit de operatione iniusta & illicita iustam & licitam. quia auctoritas publica est solum inuenta & precise ad repellendas iniurias & pro conseruatione reipublice Vnde dicit Augustinus / si omnes essent iusti non indigeremus fortitudine publice iusticie. ergo postquam medium quo res peruenit ad me fuit licitum / videtur quod operatio est iusta / & est magna apparentia in dictis eius. Dicit ene tria. Primum / non possum sustrahere auctoritate propria. & si sustraham teneorrestituere. quia per sustractionem non efficitur mea quauis sit mihi debita. & est pro secundo dicto. Tertio dicit / si res paruenerunt ad manus meas: sed excommissione alterius a debitore non possum detinere: sed si paruenerint ad manus meas medio iusto: & ex commissio ne debitoris possum retinere. & hanc opinionem henrici credo veriorem. Ex ista lectione habemus resolutorie: quod restitutio non est facienda eo quod sit satisfactio aut parssatisfactionis. quia de congruo requiritur restitutio in re vel in voto ante omnem partem penitentie: sicut cessatio voluntaria in actu vel factoa peccato: sed est restituto facienda quia praeceptum est non furari & indifferenter furari se extendit ad surripere rem alienam & ad detinere illam & ideo qui habet & detinet alienum tandiufuratur quandiu potest restituere & non restituit. Visum est etiam an surripere rem propriam ab alio detentam sit peccatum & licitumDictum est quod licet si hoc potest sine scandalo & iniuria innoscentis / & non habendo conscien¬ tiam vel dubium in oppositum / de re debita est maior difficultas.

¶ Consequenter doc. inquirit quis tenetur restituere.

¶ Respondet / quod sunt nouem qui tenentur ad restitutionem qui continentur in his versibus. Quilibet insolidum reddat prius iniuriato lussio / consilium / consensus / palpo / recursus Participans / mutus / non obstans / non manifestans. Quorum sententiastat in hac maxima. Quicunque abstulit vel detinet alienum & breuiter quicumque est causa damni tenetur ad restitutionem damnificato. in ca. si culpa deiniuriis & damno dato. dicitur si culpatua datumest damnum vel iniuria irrogata / seualiis irrogantibus opee forte tulisti / aut hec imperitia tua siue negligentia euenerunt: iure super his satisfacere te oportet &c. Vnde regula generalis in hac materia.

¶ Quicunque est causa damni tenetur ad restitutionem damnificato. Et sic precipiens furi quod furetur: est causa quare furatur. tunc tenetur ad restitutionem. Similiter consulens quod furetur qui alias non erat furaturus: est causa quare iste a quo furatum est patitur damnum: & sic est causa damni. Similiter qui adulatur furi quod furetur vel rapiat. & isti sunt qu adulantur potentioribus vt oprimant pauperiores. Similiter qui occultat furem ad quem fur habet recursum. omnes tales tenentur ad restitutionem quia dant causam damni. ¶ltem qui participat cum fure non in re furata: sed in actu furandi: puta est cum eo quando furatur ipsum adiuuando quamuis non participet in re furata nec omnino nec in parte tamn tenetur restituere totaliter: quia causam dan ni dedit. ¶ltem qui scit vbi est fur vel res perdita: & vocatus in iudicio non manifestat: cum tamen licite potest sine periculo fame alterius aut sue aut eius status est causadamni. quia vbi sunt testes alii & reuelaret restitueretur res domino proprio. igitur. Similiter iudex qui cognita causa: & iure partium vult adiudicare / aut si adiudicat hoc est pro parte que nihil habet in re / aut si differat iudicium tenetur ad restitutionem lstorum nouem quilibet est causa danni & qucumque est causa damni tenetur releuare damnificatum ab illo damno. ergo. Aliter ostendit doc. nonnumquam aliquis detinet immediate rem alterius / vel est causa furti / vel detentionis. Aliquando mediate / vt consulens / precipiens / adulans &c. tales non substrahunt rem immediate sed mediate & quamuis quilibet istorum non surripiat vel detineat rem immediate / quilibet tamen istorum detinet / vel formaliter vel virtuali ter consentit. Vnde dicit Scotus / quod omnis obligatio ad restitutionem / reducitur ad auferre vel detinere / & hoc vel vt causa principalis vel proxima / vel coadiuuans vel inducens vel non impediens. quando eius impedimentum esset ad bonum reipublice & sine periculo persone impedire potest. & hec omnia ex quo reducuntur ad consensum efficacem verum vel interpretatiuum: probantur per illudi.d isi. quid est notum sit / vbi dicitur quod facientem & consentientem par pena constringit Et ad Ro. secundo. dicitur non solum quitalia agunt: sed qui consentiunt facientibus. Istorum omnium quilibet tenetur ad restitutionem in solidum id est totaliter: sed vno restituente omnes alii liberantur a debito in conparatione ad illum damnificatum: tamen aliitenentur pro rata portionis que eos contingit illi qui pr omnibus satisfecit: tamen promaiori intelligentia vt dictum est supra in aliquo passusi aliquis participet in re furtiua / & non in actu furandi / ita quod non est conscius furti(tamen capit partem de re furtiua) non tenetur restituere nili partem quam habuit: sed qui participat in actu furandi quamuis nichil participet de re furtiua tenetur ad restitutionem totius: & ipso restituente ceteritenentur pro rata soluere restituenti vt dictum est: & deobligantur a restitutione. quia si quilibet istorum nouem restitueret insolidum dannificato / tunc octies plus reciperet quam amiserit.

¶ Dicunt doc. quod tenentur restituere dan num passo nisi damnum passus liberaliter eis remittat. & hoc habet glo. lib. vi. in cap.

¶ Ratio est sicut poterat damnum passus rem istam antequam furaretur mere liberaliter dare furi: ita potest postquam / alius illam detinet in illum transferre dominium puta per donationem. Nam postquam res est furata est equaliter illius a quo ablata est furto sicut prius. ergo per suam voluntatem liberam non obstante quod sit apud alterum: potest dominium in illum mere liberaliter transferrem / quo facto non tenebitur amplius ad restitutionem. ergo hoc supradictum est intelligendum quod tenetur ad restitutionem: nisi fiat eis liberalis remissio quia tunc deobligantur a restitutione facienda.

¶ Sed solent poni casus in quibus ista remissio liberalis non sufficit. Nam Panor. inca. consuluit. de vsuris. dicit / si fur habeat malam volitionem id est nunquam restituendi remissio liberaliter facta ab illo a quo furatus est non prodest ei quin teneatur restituere quemadmodum liberalis donatio facta vsurario pure mentali propter deprauatam voluntatem. quia acceptat ex vi mutui quamuis alter mutuatarius libere conferat non prodest vsurario. Nec res liberaliter donata efficitur vsurarii. ergo similiter si fur habeat voluntatem deprauatam / ita quod velit hanc rem nunquam restituere liberalis donatio ipsius cuius est non facit illam esse furis quin teneatur illam restituere. & est magna apparentia in argumento eius. Nam si prohibetur donatio a superiore: talis non valet vt dictum est. ergo a fortiori neque remissio liberalis valebit. & est argumentum in glo. in regula iuris. peccatum non dimittitur nisirestituatur ablatum. Dicit glo. quando remissio est auctoritate superioris prohibita non valet sicut neque donatio. Et allegantur communiter duo casus in quibus remissio non valet.

¶ Primus casus ponitur in ca. statutum. de rescriptis. lib. v. vbi ponitur casus de iudicibus delegatis quibus prohibetur / quod nihil recipiant vltra esculenta & poculenta: & statim subdit. Si autem aliquis huic constitutioni contrauenerit teneatur ad integram remissionem eius cui restituendum est cuinon est valitura vt sit sortes iudex delegatus aliquid acceperit a partibus vltra esculenta & poculenta non potest remissio eius prodesse quin teneatur restituere. quia talis remissio est prohibita a superiore habente auctoritatem

¶ Alius casus in ca. existit de censibus lib. vi. vbi ponitur casus de visitantibus quod si ali quid acceperint a visitatis teneantur duplum restituere etiam remissione illorum a quibus acceperint non profutura: quod si renuerint restituere sint excommunicati / ergo si capiant a visitatis vltra procurationem quamuis libenter detur eis a visitatis talis remissio non prodest illis quin teneantur restituere. quia talis est prophibita iure canonico cui clericisunt subiecti.

¶ Resolutio ergo est / quod istitenerentur ad restitutionem nisi fiat eis remissio. & nisi sit prohibita ab illo cui dependet ille qui remittit / & dummodo secundum panor. non habeant voluntatem deprauatam. & isti casus praedicti sunt casus notabiles in quibus per voluntatem liberam dominus non potest rem suam in alterum transferre.

¶ Iam quero cum sint nouem maneries hominum qui tenentur ad restitutionem an dannum passus possit absoluere a debito restituendi vnum istorum: non absoluendo reliquos: vt sit sortes damnum passus / quia prolato furatus est equum sortis: & cicero partipauit in actu furandi & etiam re furtiua / quia consuluit vel precepit prlatoni vt equum sortis furaretur & partem ipsius habuit. An sortes possit remittere platoni non remittendo ciceroni / vel ediuerso: Dico primo / quod non potest dannum passus remittere illi quo immediate dannificauit / puta qud immediate abstulit non remittendo aliis qui mediate damnificaruerunt solum. Ratio mea est / nam si illi qui mediate damnificauerunt restituant sorti: iure diuino obligatur ille qui immediate dannificauit restituere illis: vt plato qui immediate dannifica uit sortem est obligatus iure diuino restituere ciceroni illud quod ipse cicero restituit sorti. ergo non potest sortes absoluere platonem a debito restitutionis non absoluendo cicero nem. ergo damnum passus non potest remittere illis qui in mediate damnificauerunt: non remittendo aliis qui solum mediate damnificauerunt.

¶ Secundo dico / ille qui est dam nificatus potest remittere iis qu mediate dan¬ nificarunt non remittendo illi qui imediate damnificauit: vt in casu predicto potest remittere ciceroni & non platoni.

¶ Ratio mea est / si Plato restituerit Sorti: Cicero nulli tenebitur amplius restituere nec sortinec prolatoni: sed quamuis cicero restituerit / plato tenebitur restituere. quia tenebitur restituere ciceroni / ergo cum cicero solummodo tenetur sorti & nullomon platoni: sortes potest ei per liberum consensum & liberam voluntatem simpliciter remittere non remittendo alteri. quia quilibet potest iuri suo per liberum consensum cedere dummodo non sit prohibitum a superiore.

¶ Tertio est diffi cultas / sit sortes damnum passus tunc capio duos qui solnm sunt cause remote dannificationis sortis. vt cicero est recursus id est ad quem recurrit dannificans immediatus. & Ioannes est consulens / vel palpo. an sortes possit remittere vni istorum non remittendo alteri? Apparet quod non. quia cum omnes isti teneantur insolidum restituere si vnus restituat damnificato / alter restituenti pro rata portionis restituere tenebitur: ergo damnificatus non potest alterum istorum qui sunt solum cause remo te precise absoluere totaliter non absoluendo alterum a restitutione. quia si vnus istorum restitueret alter teneretur ei pro suo interesse / verum est quod alter qui immediate abstulit: & apud quem est res tenetur totaliter istum recompensare qui restituerit damnificato.

¶ Habemus ergo resolutorie quid est restituendum / puta res ablata supposito quod non fiat libera remissio. & visi sunt i casus in quibus non potest fieri libera remissio. puta quando est prohibita a superiore habente potestatem illam prohibendi: & in quibus casibus debitor non potest vnum absoluere alium non absoluendo aresitutione.

¶ DE TERTo S¶ ICE Tqud visum est quare est restituendum: iam queritur quod est restituendum: Primo dico quod res ablata. Secundo non solum res ablata sed fructus illius medio tempore pearcepti si fuerit resfructifera. Tertio non solum fructus percepti: sed quos percepisset dominus rei / quia stat quod qui decinet remfructiferam furto nullos fructus percipiat ex illa re: sed danes percepisset. & intelligendum quod fructus sunt restituendi si res fuerit fructifera de se. quia si esset fructifera solum per industriam alterius vt est pecunia. fructus in tenpore medio parcepti non sunt restituendi. Tertio fructus quos percepisset dnes si interim habuisset rem suam: vt ager est res fructifera de se postquam iste quotenet nihil habet in re nec in fructibus eius quamuis percepit maiores quam denes rei percepisset. Sed si res est fructifera solum perindustriam detinentis: non licet restituere fructus. quia prouencrunt ex industria eius qui vtitur illare. Ex quo infert doctor / quod lucrum acquisitum ex pecunia vsuraria non tenetur fenerator reddere / quia ille qu reciperet posset esse iuste vsurarius / cum reciperet fructum de sua pecunia puenientem per industriam alterius. Nam tota ratio quare vsura est prohibita secundum doctores est / quia pecunia nichil germinat de se nisi per industriam: & non licet alicui vendere industriam alterius cum non sit sua. Tamen siiste dnes perpecuniam quam alter detinet lucratus fuisset aliquid ex pecunia sua fructus sunt restituendi ratione interesse: sunt ergo restituendi fructus quos dues percepisset. & dicunt conuniter doctores quod non sunt restituendi tot fructus quot percepisset / quia deducende sunt expense & labores alterius qui coluit agrum / & omnibus illis deductis adhuc non sunt tot fructus restituendi quot percepisset / quia non habebat illos fructus in actu sed in potentia solum / quia tunc sequitur quod si ceneretur ad restituendum omnes fructus quos habuit in potentia quod infinitos teneretur restituere: cum ager habeat infinitos fructus in potentia. Vnde plus est habere in actu quam in potentia. ergo non tenetur ad tot fructus restituendos. vt sit sortes qui conbussit bladum non maturum non tenetur tantum restituere ac si conbussisset iam maturum / hinc est quod non tantum venditur bladum in herba sicut maturum / restituenda est ergores ablata & fructus quos percepisset dominus: non tamen tot quot percepisset cum illos non habebat in actu sed in potentia: sed tantum quantum vir prudens iudicaret valere quando illos abstulit.

¶ Consequenter agendum est de quarto: scilicet cui restitutio est facienda / & dicitur quod damnificato exceptis duobus casibus. Prinus. quando non cognoscitur cuinam est res restituenda / vt in rebus inuentis que debent restitui: in tali casu restitutio non est facienda damnificato. Secundus casus si dam nificatus sit notus & heredes eius sint nichilominus est ita remotus in se ignoti / quod non potest talis res in qua damnificatus est ad ipsum transmitti sine maiori damno transmittentis quam illa res sit vtilis damnificato. Ratio est / nullus debet rationabiliter velle suum commodum cum maio ri iactura proximi quam illud quod remittendum est esset ei vtile: ergo si non possit fieri restitutio sine maiori incommodo restituentis / in tali casu non debet damnificans trasmittere ad damnificatum. & maior pars doc. ita dicit.

¶ Dices in istis casibus cui est facienda restitutio. Dicit doctor / quod pauperibus quia quod non potest restitui corporaliter restituatur spiritualiter. Sed per quem debet fieri. Aliqui doctores dicunt quod per episcopum quia episcopus est tutor& prcurator pauparum ideo cum tales res debeantur pauperibus debent dari eorum tutori & procuratori. Sed dicit doctor. & post eum gabriel / quod si talis apud quem res est sit discretus vir per seipsum faciat restitutionem. & det ipsemet pauperibus. & in hoc non est magna difficultas cui est facienda restitutio.

¶ Sed difficultas est. Sortes detinet rem platonis / Cicero furatur illam & scit bene quod est platonis / an Cicero debeat restituere sorti vel Platonicuius est: Dico quod Cicero si posset sine diffamatione sui aut sortis restituere platoni / notificando tamen sorti quod sit restituta platoni debet eam restituere platoni. Ratio est / si in isto casu cicero restituat platoni non notificando sorti: sortes tenebitur adhuc restituere. quia non scit restitutionem esse factam platoni de danno quod intulit. & si teneatur iterum restituere per ciceronem esset danificatus ipse sortes / ergo Cicero tenetur restituere sorti vel platoni & si restituat platoni debet indicare sorti vt cognoscat se absolutum atali restitutione.

¶ Consequenter querit quam do est facienda restitutio & succincte & bene respondet. quod non licet aliquo tempore detinere alienum inuito domino id est nolente & secundum rectam rationem nolle debente. ideo regulariter restitutio est statim facienda sicut statim cessandum est ab actu cuiuscunque peccati mortalis non tamen interiori sed exteriori: sed in aliquibus casibus licet differre restitutionem exteriorem posita tamen interiori scilicet voluntate resistendi.

¶ Sed prolixius respondet Henricus quolibeto sexto. qu. xxiiii. Vtrum ergo restitutio sit subito facienda / quia est preceptum negatiuum non detinere alienum. ideo licet restitutio sit actus positiuus tamem omittens facit contra preceptum negatiuum. Distinguit ergo Henricus cum queritur an restitutio sit sine mora & statim facienda. Vel potest fieri statim & immediate sine damno illius cui restituendum est. Aut sine damno communitatis. si primum: putasi non potest fieri sine danno verisimiliter estimato illius cui restituendum. vt restituere gladium furioso & iracundo / & disposito ad interficiendum non est restituendum statim. Aliud exemplum puta sine damno communitatis / vt vnus princeps in bello etiam iniusto ex parte eius qui superat aduersarium & capit suas ciuitates. & est verisimile / quod si restitueret illas statim immineret periculum & dannum sue conmunitati: tunc potest differre restitutionem in talibus casibus cum proposito restituendicum tempus aderit oportunum. Aut si potest restituere sine damno illius cui est facienda restitutio & comnitatis. Vel ille consentit in dilationem restitutionis vel non. Si consentiat in dilationem restitutionis libere & non coacte non tenetur statim restituere / quia in tali casu iudicandum est ac si accommodaret. Nam sicut dictum est si ille qui habet re furtiuam si remittatur ei debitum: iam non tenetur amplius restituere. Vel ille cuius est non consentit in di¬ lationem restitutionis vel obligatus ad restitutionem expectat tempus magis oportunum in quo posset restituere cum honestate & nunc non potest sine infamia aut periculo corporis aut sine magno detrimento. Aut non expectat tenpus magis opportundm. Si primo modo / tunc potest licite differre. Si secundo modo iam vel iste qui tenetur restituere patitur magnam necessitatem ita quod restituendo incurreret magnum dannum & iacturam / vel non patitur magnamn necessitatem. Si patitur magnam necessitatem. aut ille cui restituendum est patitur tantam necessitatem aut maiorem sicut iste: aut non. Si primo modo tenetur statim restituere. quia nullus potest de re alterius consequi fructum vel vitare dannum cum iactura illius cuius est. Si vero iste cui tenetur restituere non patieur necessitatem & alter patitur. Iam queritur vel patitur tantam / quod si ille cui tenetur restituere cognosceret illam teneretur secundum dictamem recte rationis & obligaretur relaxare pro tempore. immo teneretur ei aliquand erogare vel mutuare: aut non patitur tantam. Si primo modo scilicet vbi teneretur de nouo mutuare aut dare non tenetur ad statim restituendum / sed in altero tenetur restituere statim.

¶ Habemus ergo summarie quanttuor casus in quibus tenetur ad statim restituendum. & quanttuor in quibus non tenetur ad statim restituendum. Primus / quando non potest statim nisi cum danno eius cui restituendum est / aut ciuitatis aut comunitatis. Secundus / quando ille cui tenetur restituere consentit in dilationem restitutionis. Tertius / quando res non potest statim restitui sine priculo fame aut corporis. Quartus / quando non potest statim sine magna iactura & magno danno: ita quod si ille cui est facienda restitutio cognosceret necessitatem teneretur consentire in dilationem restitutionis. in istis quattuor casibus non tenetur ad statim restituendum. & hoc dicit doctor & bene / quandocunque adest consensus aut secundum rectam ratio nem debet esse de dilatione restitutionis in illo cui facienda est restitutio tunc est differenda / vt puta si non posset restituere sine damno illiuscui est facienda aut sine piculo fame restituentis quia tenetur magis velle dilatio nem restituentis & bonam famam quam bonum tempotale suum / tunc debet consentire / aut non potest restitui nisi cum magna iactura restituentis & alter non patitur necessitatem / & iste casus quartus ponitu in cap. Odoardus de solutionibus quia tunc quando est impotentia sopitur obligatio restituendi id est quantum ad tempus differtur. Sed non totaliter auffertur. quia semper manet obligatus.

¶ Circa hoc mouetur difficultas / sit sortes que obligatur restituere platoni aliquid / & accidit casus in quo sortes est in tanta necessitate quod si careret illo quod habet restituendum / quod plato non solum teneretur ei commodare. Immo teneretur simplcicier dare. Aliquando enim mutuum & elemosina cadunt sub precepto. aliquando sub consilio / an in illo casu tota liter sopiatur obligato ita quod non teneatur amplius restituere dato quod perueniat ad piguiorem fortunam. Videtur quod totaliter aboleatur obligatio. quia si in tali necessitate alius daret & haberet illud quod erat restituendum & simpliciter daret non teneretur pro tunc restituere. ergo similitet in tali necessitate illud efficitur illius. & iste casus est tritus vt sortes non habet nisi panem furtiuum / & quando accepit illum non erat in exrrema necessitate iam si restituat morietur fame & plato tenetur ei simpliciter dare / apud illos qui dicunt quod qui capit violem ter rem in necessitate quando peruenit ad pinguiorem fortunam non tenetur restituere quia res est eius / similiter dicendum videtur in proposito. Sed opposita opinio est probabilior videlicet quod qui violenter capit in extrema necessitate tenetur restituere vt habet glo. in cap. Odoardus extra de solutionidus. Ideo dico quod non abolitur totaliter obligatio.

¶ Contra prlato in tali casu teneretur consentire quod hoc esset sortis / concedo. ergo hoe efficitur sortis / nego illam. & dico quod hoc est sortis quantum ad dominium naturale: sed non efficitur sortis quatum ad dominium ciuile / quamuis plato teneatur consentire quod hoc esset sortis quantum ad dominium ciuile nihilominus si non consentiat non efficitur illius quantum ad dominium ciuile / & hoc expresse dicit de palude / est eius (dicit) non realiter sed debito / ideo si alius non consentiat nunquam efficitur eius quantum ad dominium ciuile sed naturale / hoc est iuste vtitur illa re pro necessitate. quia ergo est alterius quantum ad dominium ciuile & restitutio est deiure positiuo. quia si staremus in lege naturali nullum esset furtum cum quelibet res esset cuiuslibet. Ideo cum iure ciuili illa res non sit effecta sortis tenetur illam restituere cum peruenerit ad pinguiorem fortunam & obligatio ad restituendum non est nisisopita. & ista opinio videtur probabilior & est opinio glo. illius cap. Odoar.

¶ Ab ARq VMENTA. visum est quo modo restitutio de necessitate salutis est facienda propter preceptum. non furtum facies. lami vult probare quod non / & arguit sic doctor. quod restitutio nichil est penitentie cum nec contritio / nec confessio / nec satisfactio vt visum est / ergo non est necessaria ad hoc vt aliquis vere peniteat. Dicit doc. quod penitens non tenetur ad restitutionem vt ad satisfactionem proprie dictam sed tenetur ad eam vt ad cessationem a peccato. nam vt visum est restitutio debet precedere omnem partem penitentie saltem in voto. Item nullus obligatur ad impossibile. quia qui dicit deum precepisse impossibile anathema sit. vt ait Hieronymus / sed aliquando est impossibile restituere rem alienam vt quando nescitur cuius sit ergo. Concedo maiorem. & dico ad minorem quod aliquando non tenemur restituere illi cuius est / sed aliis puta pauperibus.

¶ Sed hic est difficultas volo quod restituerim pauperibus. & post restitutionem superueniat dominus illius rei vel perueniat ad notitiam meam ille cuius erat res an tenear lterum restituere illi.

¶ Dico quod non sed pauperes si habeant potestatem restituendi & non ego. quia iam feci quod tenebar facere. Secundo arguitur nullus tenetur ad id quod non potest facere sine magna iactura / sed sic est quod aliquando contingit hominem non posse restituere sine ma¬ gna iactura. Hoc argumentum solutum est in vltimo articulo. quia est differenda dunmodo ille cui est facie nda restitutio non patiatur iactura m.

¶ Difficultas habeo remsortis & non possum illam statim restitue re sine periculo fame. quia non habeo confessorem per quem possim restituere / & si non restituam nunc plato consequitur damnum temporale / non teneor nunc restituere: quia sortes tenetur plus velle pati aliquam iacturam temporalem quam perditionem mee fame Tunc notum est quod non teneor statim restituere. Sed vtrum tenear ad restitutionem dan ni quod passus est ex dilatione restitutionis que dilatio erat iusta & licita. & apparet quod non nisi iniuste dederim causam damni per culpam meam.

¶ Dico duo. primum si actus per quem res deuenit in manus meas quamteneor restituere fuerit iniustus vt furtum / teneor restituere damnum quod passus est exdilatione quamuis dilatio fuerit iusta / quia est iusta dilatio ad euitandum infamiam. Non solum teneor restituere rem quia per actum iniustum dedi causam damni non solum quantum ad ablationem rei: sed ad omnia damna que passus est ex carentia rei. ergo teneor restituere damnum per cap. si culpa. de iniuriis & damno dato supraallegatum.

¶ Dico secundo si ista res quam teneor restituere pruenerit ad me sine culpa mea non teneor restituere nisi illam rem & non damnum. Exemplum / vt pater meus cepit furto hanc rem & post mortem patris venit ad manus meas & non possem subito restituere quin diffamem patrem / non teneor subito restituere neque teneor restituere damnum quod passus est dominus rei ex dilatione restitutionis. Patet. quia per nullam culpam meannec presentem nec antecedentem fui causa illius damni. ergo non teneor restituere dannum. Patet consequentia per locum a contrario sensu ex illo capi. si culpa.

¶ Tertio arguitur & est difficultas in isto tertio / que est boeasit sortes habens aliquid platonis restituendum: & sortes est princeps & persona multum vtilis reipublice / & plato est particula ris persona non multum vtilis reipublice si sortes restituat morietur. quia non habet aliquid aliud ad vitandum mortem nisi illud quod est restituendum platoni. Similiter nisi restituat plato cuius est illa res ctiam morietur / an teneatur sortes restituerec Et videtur quod sic. quia dictum est si ex dilatione restitutionis danes rei consequatur tantum in commodum vel maius sicut alter restituendo: tenetur restituere / sed tantum incommodum consequetur plato ex dilatione restitutionis scilicet mortem per casum positum. ergo videtur quod sortes debet statim restitue re neque differte. Sed ex opposito apparet: quod sortes non teneatur restituere quia ex illa restitutione sequitur damnum commune in republica scilicet mors principis & ex dilatione nullum sequitur incommodum in republica / & bonum quanto communius tanto melius. primo ethicorum bonum commune diuinius est & preferendum bono particulari ergo cum illa restitutio est damnosa reipublice in illo casu non tenetr restitucre. & est casus quem ponit. S. tho. secunda secunde. qu. xxiiii. in materia de elemosyna / nihil habeo nisi illud quod est necessarium ad vitam & apparet michi rex in necessitate extrema cui si non subueniam morietur & communitas maximum patitur damnum ex morte regis: & ex morte mea nihilpatitur communitas in illo casu. Dicit tho. quod teneor illi dare. & hoc idem dicit doct. Et apparentia est: quilibet de communitate tenetur se exponere morti pro deffentione boni communis / & etiam quando est sibi magna probabilitas quod morietur / & ex sua expositione res publica saluabitur. Hinc est quod non sunt culpandi in bello qui exponunt se obruenti periculo ad saluandum vitam principis. Ergo nec in istis casibus quamuis ex non restitutione patiatur singularis persona / & ex restitutione patiatur persona conmunis non tenetur statim restituere. Ratio est dicit tho. si illa paticularis persona habeat illud penes se teneretur ei dare que est persona publica in necessitate etrema. ergo tenetur consentire quod non restituat quia regula generalis in casu quo ille cui est facienda restitutio tenetur consentire quod differatur restitutio licite potest differri.

¶ Item arguitur sic. & est bonum argum entum. vnusquisquoe tenetur se magis diligere dilectione ordinata quam proximum / sed restitutio aliquando est contra dilectionem sui. igitur. Maior est nota iuxta ordinem charitatis. secundum illud canti. ordinauit in me charitatem Minor patet: si haberem alienum & nichil aliud preter hoc ad saluandum vitam propriam in tali casu restituere esset contra preceptum quo quis obligatur se plus diligere quam proximum. Dico adhoc quod est multiplex modus dicendi doct. Nam contingit quod habens penes se aliquid restituendum sit in extrema necessitate / ita quod restituendo est in periculo mortis. vel ille cuiest restituendum est in consimili necessitate: vel non est. Si non est in extrema necessitare. Iam certum est ( vt dicunt omnes doctores) quod non tenetur restituere / ratio est ex capi. Odoardus. Insuper in extrema neccessitate omnia sunt conmunia. Nam querunt communiter docto res: vtrum in extrema necessitate existens capiendo rem alterius committat furtum? & videtur quod sic per capitulum si quis extra defurtis. vbi dicitur quod si quis propter necessitatem famis aut nuditatis furatus fuerit cibaria / vestem / vel pecus peniteat hebdomadas tres. & sic imponitur ei penitentia / sed non imponitur penitentia neque debet imponi / nisi pro culpa. ergo.

¶ Hoc tamen non obstante resolutio communis est. quod qui capit quod est ei necessarium non committit furtum. Quia tunc lex positiua per quam disticta sunt dominia rerum derogaret legi nature per quam concessum est vnicuique quod debonis creatis a deo subleuet suam indigentiam. & lex positiua non potest derogare legi nature. Vnde dicit glo. illius capituli quod propter necessitatem res facta est communis quam furatur. si ergo ille cui restituendum est non est inconsimili necessitate non tenetur restituere. Vel ille cui restitutio est facienda est in consimili necessitate. Et tunc dinstinguo: vel iste qui habet restituere incurrit istam extremam necessitatem ante illum cui est restituendum / vel contra. vel ambo simul incurrerunt & inciderunt in necessitatem. Hoc supposito dicit doctor. si iste qui habet restituere incurrit necessitatem prius quam ille cui est restituendum. tunc non tenetur restituere. quia quando incidit in necessitatem effectus est dominus rei / & alter qu num dum inciderat in necessitatem perdidit do minium / & cum istem continuatur in necessitate ertrema non perdit dominium rei. & sic alter non recuperat dominium rei: & sic alter non tenetur restituere.

¶ Si vero ille cui restituendum est inciderit in necessitatem ante alium tenetur restituere. quia nunquam perdidit dominium. Si vero ambo simul inciderint etiam tenetur restituere quia nunquam perdidit dominium.

¶ Contra: restituendo morietur: vt supponebat casus / & quilibet ex charitate magis debet diligere vitam propriam quam alterius. ergo non tenetur restituere

¶ Dico quod verum est quod quilibet tenetur magis diligere vitam suam iuste & medio ordinato vt est diligibilis ad vitam eternam & ita magis conseruationem iustam vite sue quam conseruationem iustam vite proximi. sed in tali casu non potest iuste & sine iniuria alterius vitam suam conseruare. Et exen plificat de illo qui suspenditur cui non licet executorem iusticie interficere. quia non habet iustam causam eum occidendi / & alter habet iustam causam eum occidendi.

¶ Similiter dico in propositio. dePaludeid ii. qu. huius distinctionis articulo primo dicit. Si vter que istorum sit in extrema necessitate / vel in necessitate secunda: id est non extrema / & extrema vocatur quando est imminens periculum mortis. Si vterque sit in necessitate secunda tenetur restituere. Si autem vterque istorum sit in neccessitate extrema melior est conditio possidentis / ita quod quanuis res fuerit prius alterius dominio ciuili & prius iniuste detinuerit rem si ille cui restituendum sit in extrema necessitate. & alter qui detinet pa¬ riter non tenetur restituere. Et ratio huius opinionis talis est. Si dominia rerum pius humanum non essent diuisa ( quia talis diuisio de iure humano est)/ & vterque istorum esset in extrema necessitate. ita quod vtrique non sufficit panis quem detinet prolato quo per legem positiuam est sortis & non eius. tunc si nulla esset lex positiua / plato iure natura li obligatur non restituere illum panem: sed sibi reseruare: & non tradere sorti / sed sic est quod per nullum ius positiuum potest derogari legi naturali / cumlex naturalis sit fortius vinculum im mo indispensabile secundum doct. ergo non obstante appropriatione ciuili facta per ius positiuum non tenetur restituere: sed reseruare sibi. immo dando sorti esset homicida sui ipsius cum iure natura lit eneatur conseruare vitam suam. & est magna apparentia pro ista opinione. ita quod ratio videtur sufficienter concludere. & apparet etiam quod .s. tho. habet eodem modo dicere quando querit / vtrum capiens necessaria in extrema necessitate committat furtum quod ille non tenetur restituere nisi in casu & c Durandus in tractatu de legibus aliter dicit quod si talis res puta panis non sufficiat ambobus ad impediendum ne moriantur quod ille qui est melior potest licite vti & alter quam possidet si cognoscat alium meliorem non. potest licite vti scienter quamuis ex industria istius sit ista res acquisita. Et dat duas rationes Prima. ille qui habet magis de voluntate illius qui est simpliciter dominus rei potest magis vti / sed sic estquod ille qui est magis bonus participat magis rationem veri domini quam ille qui est malus vel minus bonus. ergo. maior est nota. Minor patet. bene sequitur / iste est magis bonus. ergo magis diligitur a deo. si magis diligitur a deo. ergo plus habet voluntatem dei pro se quam alter / sed deus est simpliciter dominus quantum ad substantiam rei: & quantum ad naturam. quia solus deus potest naturas rerum peruertere & pro libito transmutare.

¶ Secunda ratio apparentior. omnia facta sunt propter hominem tanquam minus perfecta propter ma¬ gis perfectum secundo phisicorum. homo est cunctarum rerum quodam modo finis ergo cuncta magis facta sunt propter magis bonum siue meliorem. ergo vbi vna res non sufficit ambobus potest melior illorum vti illa re sine preiudicio alterius. & sic patet de tribus modis dicendi ad casum positum supra: & dictum est etiam quod melior est conditio possidentis quantum ad subleuandum necessitatem ex tremam: sed quantum ad subleuandam necessitatem secundam melior est conditio veri domini / rationes autem durandi sunt faciles ad soluendum. Vltimo arguitur sic aliquando stat quod non posset fieri restituto nisi cum maximo periculo fame proprie. ergo patet de muliere vxorata que filium primogenitum ex adulterio habuit & alium ex legitimo matrimonio. talis mulier est causa quod proprius heres defraudatur hereditate sibi debita / & quod transit ad alium spurium talis non potest restituere nisi diffamando se / ergo &c.

¶ Doc. allegat multas solutiones aliqui dicunt. vt Richardus quod mulier tenetur reuelare filio spurio casum suum. Alii quod marito. Sed hoc non videtur habere apparentiam saltem in regionibus in quibus non vtuntur iure scripto. & bene in pugnat doct. has solutiones. Nam non est certum mulieri quod filius dimittat hereditatem & est ei certum quod se diffamat erga illum neque est ei certum quod restituet & credet ei. ergo illa via non tenetur restitutonempcurareDicit doctor quod talis mulier tenetur omnivia procurare quod reddatur hereditas vero here di absque diffamatione vel inducendo ad religionem &c. si non potest nec hoc nec illud excusatur propter impotentiam. nec illa mulier tenetur se diffamare / nam bona fama est i lli melior quam diuitie alteri. & alter non debet velle quod re stituat sibi rem cum maiori iactura quam res sit ei vtilis. Ideo irrationabiliter vellet / & sic excusatur a debito restitutionis & sopitur obligatio sicut in illo qu nichil habet vnde restituat.

¶ Item arguit sialiquis prelatus dispositus ad dandum beneficium possum michi procurare. & sic pro¬ curando dannifico alterum & non teneorrestituere. igitur. & hoc argumentum est facile. Re spondetur si procurem animo nocendi alteri: teneor ad aliqualem restitutionem non ad tantam quantum valet beneficium / quia aliud est habere & prope habere. DPat doct. simile vt patet in lram.

¶ De fontibus in quolibeto querit talem difficultatem Aliquis habens procuratorium vt procuret alteri beneficium & assumpsit inllam prouinciam vt procuret alteri: an liceat sibi nomine proprio petere: & si obtineat nomine proprio an teneatur restituere. Dicit quod non licet petere nomine eius: quia esset infidelis alteri: sed postquam petiit pro altero & collator renuit potest pro se petere.

¶ Querit de foetibus plures difficultates: sit sortes habens aliquod bonum proprium tamen probatur illud esse platonis & per censuras ecclesiasticas cogitur illud dare platoni an teneatur sortes illud dare platoni: apparet quod non. nam si berta non sit vxor mea & prober vir eius in foro exteriori / erit praeceptum mihi cohabitare cum ea tamen teneor sufferre censuram ecclesiasticam & non habitare cum ea. ergo similiter si probetur per falsos testes de re mea quod sit alterius & precipiatur michi per censuranquod reddam non teneor dare.

¶ Dicit de fontibus. quod tenetur dare. Ratio mea est: quandocunque sunt due pene quarum de necessitate oportet alteram subire & precipue si vna sit solum in detrimentum corporale vel in perditionem solum boni temporalis / & alia in detrimentum spirituale & anime: tenetur eligere potius penam temporalem quam spiritualem: & precipue cum pena spiritualis vergat in diffamationem illius / sed sortes indando istud bonum adiudicatum platoni incurrit solum damnum temporale. & incurrendo censuram excomnicationis incurreret infamiam. ergo cum teneatur plus diligere bonum fame quam temporale sequitur quod &c.

¶ Et non est simile de matrimonio / quia non potest cohabitare sine peccato & potius debet sufferre quascunque penas quam peccare. & in alio casu potest dare sine peccato. Ideo debet potius eligere dare quam sufferre censuras nam quando precipitur aliquid sub censuris quod no npotest adimpleri sine peccato debet citius censuras ferre quam peccare. Est alia difficultas / de columbariis / nam columbi viuunt in terris de granis vicinorum. Tunc si domini rerras vicinas dederint cum talionere: non tenentur restituere. si autem nonde derint cum tali onere / tunc tenentur quia dant causam damni.

¶ Vltimo ponitur casusquoe sit aliquis princeps qui trannice exigit pecuniam vel vult inferre damnum communitati. tunc rectores communitatis paciscuntur cum illo in aliqua summa pecunie: & inponitur subditis de communitate soluenda cuilibet pro portione sua. est vnus qui non soluit & per aliquam cautelam simulat se soluisse. vtrum teneatur soluere.

¶ Dico quod sic & licet princeps iniuste & iniuriose detineat & accipiat a subditis qua tamen imposuerunt taxama quolibet de communitate iuste capiunt & imponunt. & ex parte illorum fuit iusta conuentio. quia malunt incurrete damnum paruum quam incidere in manus tyranni. quare tenetur ille restituere receptoribus. & sic est finis derestitutione bonorum temporalium