I, P. 2, Inq. 2, Tract. 1, Q. 2, M. 1, c. 1

QUAESTIO II.

Ad primum obicitur sic: I. 1. Constans est quod deitas forma est Dei, nullo modo communicabilis creaturae; nomen ergo significans habentem deitatem, secundum hanc rationem, erit incommunicabile creaturae; si ergo hoc nomen Deus est tale, significans rem habentem deitatem ergo est incommunicabile creaturae; si ergo dicatur de creatura, dicetur aequivoce.

2. Item, cum hoc nomen Deus accipitur naturaliter, significat increatam substantiam in quantum huiusmodi; cum accipitur adoptive, significat creatam substantiam participem deitatis ; cum dicitur nuncupative, significat idolum, quod est confictio falsae opinionis; sed de iis non accipitur omnino ratio una, immo penitus diversa; ergo aequivoce.

Contra: a. Bonum, cum accipitur essentialiter de Deo et cum accipitur per participationem de creatura, non dicitur aequivoce, sed secundum analogiam; ergo hoc nomen Deus, cum accipitur naturaliter et cum accipitur per participationem, non dicitur aequivoce.

b. Item, hoc nomen beatitudo dicitur secundum veritatem de aeterna gloria, secundum errorem hoc nomen attributum est delectationibus quae sunt in voluptate ab Epicuraeis, vel opulentiae quae est in divitiis et huiusmodi; nec tamen nomen beatitudinis aequivocatum est, cum acceptum est pro beatitudine vera et cum acceptum est pro beatitudine nuncupativa; ergo similiter hoc nomen Deus non accipitur aequivoce, cum accipitur pro vero Deo et cum accipitur nuncupative pro idolo.

c. Item, ratio unius intentionis beatitudinis, quae est "status omnium bonorum congregatione perfectus", cum accipitur vere pro aeterna gloria et cum accipitur nuncupative pro voluptate, facit quod nomen beatitudinis non dicitur aequivoce de gloria et voluptate. Ergo similiter ratio intentionis una huius nominis Deus, quae est res omnipotens, quae accipitur a fideli, cum confitetur Deum verum, et ab idololatra, cum confitetur deum idolum — uterque enim accipit rem omnipotentem, sive fidelis de Deo vero sive idololatra de idolo — ergo haec intentio una, scilicet res omnipotens, faciet quod non dicetur aequivoce hoc nomen Deus et cum accipitur naturaliter et cum accipitur nuncupative.

d. Item, idem est omnino res omnipotens quod Deus ; sed gentilis credit idolum esse rem omnipotentem; ergo credit idolum esse Deum verum.

e. Item, infidelis dicit idolum est Deus, fidelis negat idolum esse Deum: contradicunt sic dicendo idololatra et fidelis, ita quod unus affirmat, alius negat; sed non esset contradictio vera nisi hoc nomen Deus utrobique acciperetur in eadem significatione ; in eadem ergo significatione affirmat infidelis, in qua negat fidelis; sed ille accipit pro Deo vero, scilicet fidelis; ergo et infidelis affirmat idolum esse verum Deum; non ergo aequivoce.

f. Item, cum dicit idololatra idolum est deus, aut dicit verum aut falsum. Si dicit verum: ergo non errat dicens idolum esse Deum; si falsum: sed si hoc nomen Deus accipitur nuncupative, non est falsum idolum est Deus ; ergo in eadem significatione accipitur ab idololatra et fideli; ergo non aequivoce.

II. Item, quaeritur utrum praedicta divisio — quae sumitur de I ad Cor. 8, 5-6: "Nam etsi sunt qui dicantur dii multi sive in caelo sive in terra: et siquidem dii multi, nobis autem unus est Deus" ; ibi Glossa: "Deus dicitur tribus modis: substantive, Deus Trinitas; adoptive, sancti, qui per gratiam adoptionis dii sunt; nuncupative, daemones et idola, qui nominetenus tantum dii sunt, non natura vel participatione deitatis" — quaeritur ergo utrum haec divisio sit vocis in significationes. Ad quod disputatum est.

III. Item, quaeritur circa singulas acceptiones sec'undum quod hoc nomen Deus accipitur naturaliter vel substantive, utrum sit commune vel proprium.

a. Et cum hoc nomen Deus non sit multiplicabile, immo, sicut dicitur Deuter. 6, 4: "Audi Israel mandata vitae, Deus tuus, Deusunus est", erit hoc nomen Deus nomen proprium.

Contra: 1. Ioannes Damascenus: " Deuscommune naturae significat et in unamquamque personam, id est hypostasim, ordinatur quemadmodum homo".

IV. Item, quaeritur de hoc nomine Deus secundum quod sumitur adoptive, utrum angeli vocandi sunt dii sicut homines sancti.

Ad quod 1. est illud quod dicitur I Cor. 8, 6, super illud: "Nobis unus est Deus", ubi movetur haec quaestio et determinatur sic: "Si nusquam in divinis Eloquiis reperitur quod angeli dicantur dii, ea mihi potissimum causa occurrit ne ab hominibus putarentur colendi, ne homines ad hoc inclinarenturut servitium religionis, quaegraece λατρίαdicitur, angelis exhiberent. Quod ergo dicitur "Deus deorum"et "Rex magnus super omnes deos"nonnisi de sanctis accipitur". Cum ergo nihil de divinis fas sit dicere praeter id quod invenimus in Eloquiis divinis expressum, ergo angeli non debent dici dii.

Contra: a. Angeli magis sunt in participatione divinitatis quam homines: unde "hominibus sanctis maximum praemium promittitur aequalitas angelorum" ; si ergo dii dicuntur sancti ratione participationis divinitatis, ergo angeli magis debent dici dii quam sancti.

b. Item, Dan. 3, 92, super illud: "Species quarti" etc., Glossa: "Quoniam angeli sunt dii et filii Dei".

V. Item, quaeritur de hoc nomine Deus secundum quod dicitur nuncupative.

a. Nam cum dicit idololatra idolum est deus, hoc nomen deus habet aliquam significationem; aut igitur eamdem significationem quam habet catholicus cum dicit Trinitas est Deus, aut aliam. Si aliam: sed secundum illam significationem convenit idolo; ergo haec erit vera idolum est deus ; si eamdem: sed in hac Trinitas est Deus accipitur hoc nomen Deus naturaliter et substantive; non ergo nuncupative.

VI. Item, quaeritur quid subsit huic intentioni idolum.

Nam dicit Apostolus, I Cor. 8, 4: "Idolum nihil est in mundo, et quod nullus est Deus nisi unus" ; ergo videtur quod nihil subsit huic nomini quod est idolum. — Si vero exponatur, sicut ibi exponitur in Glossa: " "Nihil est idolum in mundo", id est inter creaturas mundi" quod tamen intelligitur formaliter, non materialiter ; unde ibi dicitur: "Materiam Deusformavit, sed stultitia hominum formam dedit; quaecumqueenim facta sunt naturaliter, quaecumque suntin creaturis, factasunt per Verbum; sed forma hominis in idolo non est facta per Verbum" - contra: Quidquid est, in quantum est, a Deo est; sed forma hominis, quae imprimitur ipsi materiae per configurationem, aliquid est; ergo est a Deo et per Verbum; aliquid igitur est idolum.

Respondeo: Notandum quod quidam circa hoc diversa dixerunt. Praepositinus dixit quod hoc nomen Deus penitus idem significat cum accipitur naturaliter, cum accipitur adoptive, cum accipitur nuncupative: semper enim significatur divina natura, cum hoc nomen Deus dicitur de Trinitate vel de viro sancto vel de idolo, sed tamen differenter est attributio. Nam cum dicitur Trinitas est Deus, hic significatur divina natura attributa ei quod ipsa est; cum vero dicitur de viro sancto deus vel dii, attribuitur divina natura non ei quod est, sed ei cui per gratiam inest sive per participationem; cum vero dicitur ab idololatra idolum est deus, significatur etiam divina natura, sed attributa rei cui significatio sua non convenit nec per identitatem nec per participationem, et ideo simpliciter falsa est propositio. — Et si obiciatur quod idololatra nihil novit de divina natura nec de Deo vero et non significat nisi quod intelligit nec etiam significare intendit: cum ergo dicit idolum est deus, non significat Deum verum - ad hoc respondet Praepositinus distinguendo inter intelligentem et ignorantem. Intelligens enim rei significationem semper quod intendit significare significat; ignorans vero multipliciter est: est enim ignorans "qui credit se ignorare et est ignorans qui credit se intelligere. In ignorante qui credit se ignorare, distinguitur: refertenim utrum intendat dicere quod locutio significat, quamvis non intelligat, sicut mulier cantans psalterium, vel utrum intendat tantum verba proferre, ut puer qui nihil aliud intendit nisi ut proferat verba". In primo casu ignorans enuntiat, in secundo vero nihil dicit, et hoc "nisi Spiritus Sanctus eo utatur tamquam organo, ut in asina Balaam. Item, in ignorante qui credit se intelligere, distinguitur: nam refert utrum intellectum ad aliquid specialiter referat vel non. Si specialiter ad aliquid referat, illud dicit, sed tamen locutio illius non significat; verbi gratia, si iste putet quod hoc vocabulum Sortesidem significet quod hoc nomen sacerdoset dicat iste est sacerdos, dico quod dicit istum esse Sortem, non tamen propositio illud significat. Si vero non retorqueat intellectum specialiter ad aliquid, tunc dicit quod locutio significat, licet non credat se illud enuntiare. Secundum hoc de idololatra respondetur quod cum dicit idolum est deuset putat quod hoc nomen deussignificat idolum: siretorqueat intellectum suum ad ipsam rem quae est idolum, dicit vel enuntiat hoc esse idolum, propositio tamen illud non significat; si vero non retorqueat ad aliquid, tunc enuntiat quod locutio significat, scilicet idolum esse deum, licet non credat se illud enuntiare". Secundum hoc ergo idololatra putat se verum dicere, non tamen intelligit quid est quod significat hoc nomen Deus. Utrum autem verum dicat, infra declarabitur.

Aliter respondet ad istud Guilelmus Altissiodorensis. Distinguit enim sic: "Quidam sunt qui per creaturas cognoverunt Deum, sed quia "non sicut Deum glorificaverunt aut gratias egerunt", ideo "obscuratum est insipiens cor eorum"et "stulti facti sunt"ita ut servirent "potius creaturae quam Creatori". De istis verum est quoniam isticredebant de idolo ipsum esse deum, qui bene poterant cogitare de vero Deo quemprius cognoverant, sicut multi sunt suspicati fel esse mel. Fuerunt autem alii qui nunquam cognoverunt Deum, qui idola sua credunt esse omnipotentia et posse iuvare in omni articulo; talis gentilis non credit idolum esse Deum, quia nihil cogitat de Deo. Secundum hoc ergo dicendum quod haec argumentatio non valet iste gentilis credit idolum esse rem omnipotentem, ergo credit idolum esse Deum; licet enim naturaliter idem sit res omnipotens quod Deus, tamen haec vox res omnipotenspotest trahi ad supponendum pro aliquo ad quod supponendum non potest trahi haec dictio Deus. Sicut etiam vox ista rationale animalpotest trahi ad supponendum pro aliquo ad quod supponendum non potest trahi haec dictio homo: ut si aliquis cogitet rationalitatem in brunello, constat quod ipse cogitat de asino rationali; [si autem cogitat de asino rationali], cogitat de animali rationali, non tamen cogitat de homine. Et ita non valet: gentilis credit idolum esse rem omnipotentem, ergo credit idolum esse deum; et est ibi fallacia consequentis a superiori adinferius. Sicut enim haec vox animal rationalecum verbo cogitandisuperior est ad hanc dictionem homo, ita haec vox res omnipotenscum verbo credendisuperior est ad hunc terminum Deus; eodem modo dicitur quod haec argumentatio non valet: gentilis credit idolum habere divinitatem, ergo credit idolum esse deum".

Aliter autem dicimus tenentes mediam viam. Nam, cum hoc nomen Deus accipitur naturaliter, adoptive, nuncupative, non penitus idem significat nec penitus in alia ratione. Secundum enim propriam rationem huius nominis Deuxs, quae est in uno simplici et solo, quod est omnibus principium et causa, accipitur in alia ratione: nam unum simplex principium et causa omnium convenit uni soli increatae naturae. Secundum vero communem rationem, quae accipitur a notione mentis nostrae impressa, videlicet quod est aliqua res supra hominem veneranda, dicitur per prius et posterius hoc nomen Deus: nam res veneranda super hominem aut est veneranda secundum veritatem aut secundum falsam opinionem. Si secundum falsam opinionem, sic accipitur nuncupative et non subest veritas in re, ut cum dicitur idolum deus. Si vero est veneranda res secundum veritatem, aut ergo est veneranda veneratione latriae sive veneranda ex se et propter se velut principium et causa omnium, et hoc modo hoc nomen Deus accipitur naturaliter et substantive, ut cum dicitur Trinitas est Deus ; vel est veneranda veneratione duliae sive ex alio et propter aliud, secundum quem modum accipitur adoptive, ut cum dicitur de sanctis quod sunt dii propter conformationem ad Deum per gratiam.

[Ad obiecta]: 1. Ad primum ergo patet responsio, quoniam secundum quod hoc nomen Deus accipitur in ratione propria, significat formam incommunicabilem creaturae; secundum vero rationem communem dicitur per prius et posterius sive secundum simpliciter et secundum quid.

2. Et similis est responsio ad secundum.

a-e. Ad ea vero quae in partem oppositam obiciuntur: concedendum est secundum distinctionem praedictam.

II. Ad illud vero quod quaeritur utrum sit divisio vocis in significationes: dicendum quod est in ea quae se habent secundum prius et posterius et simpliciter et secundum quid. Secundum prius et simpliciter dicitur substantive, secundum posterius dicitur adoptive, secundum id quod est secundum quid nuncupative.

III. Ad illud vero quod quaeritur cum hoc nomen Deus accipitur substantive, utrum sit commune aut proprium: dicendum quod, loquendo proprie, nec est commune nec proprium, quemadmodum nec id quod subest, scilicet divina natura, nec est commune nec proprium, sicut patet ex praecedentibus, nihilominus aliquid habet de uno, aliquid de altero. Nam si respiciamus ad significatum, quod est unum solum, quasi proprium est; si vero respiciamus ad supposita, quae sunt divinae personae, quasi commune est.

IV. Ad aliud quod quaeritur cum hoc nomen Deus accipitur ad0ptive, utrum conveniat angelis: dicendum quod non negatur in praedicta auctoritate quod angeli non debeant vocari dii, sed quasi in dubio ponit utrum inveniatur in Scriptura; et sub hac conditione, si in Scriptura non inveniretur, redditur ratio quae dicta est. Notandum tamen quod alia ratione dicerentur angeli dii, alia ratione homines; nam homines adoptantur ut sint in conformitate naturae cum Deo ratione humanae naturae assumptae a Christo, et ideo in hac ratione non convenit angelis.

V. Ad aliud quot obicitur cum hoc nomen Deus accipitur nuncupative, ut cum dicitur idolum est deus, patet responsio: nam hoc nomen deus non accipitur pro Deo vero in ratione propria ab idololatra, accipitur tamen in ratione communi pro re super hominem veneranda ; et tamen quocumque modo acciperetur, falsa est locutio, quia nec idolum est Deus sub ratione propria nec idolum est res super hominem veneranda.

VI. Ad ultimum vero quod quaeritur quid ponatur per intentionem huius nominis idolum, cum dicatur 'idolum nihil est in mundo': dicendum quod exponitur tripliciter in Glossa. Uno modo " "idolum nihil est in mundo", id est inter creaturas mundi": et hoc debet intelligi non materialiter, quia materiam idoli Deus creavit, nec formaliter quantum ad formam quae impressa est materiae, quae a Deo est et aliquid est, sed de forma impressa in mente idololatrae quae est dignitas quaedam existimata in idolo, et haec est forma idoli in quantum idolum: et hoc nihil est. Hinc dicitur Isai. 41, 24: "Ecce vos estis ex nihilo et opus vestrum ex eo quod non est". — Alio modo "idolum nihil est in mundo, id est illud, quod existimabatur ab idololatris idolum esse, nihil est: existimabant enim idolum esse personam compositam ex simulacro subsistenteet spiritu praesidente". Contra quod dicitur in Psalmo 134, 15-17: "Simulacra gentium" etc., sequitur: "Neque enim estspiritus in ore ipsorum". — Tertio modo " "idolum nihil est in mundo", id est nullius rei quae sit in mundo similitudo", secundum quod fit differentia in Lege, Exod. 20, 4 et Deut. 5, 8 inter idolum et similitudinem: quia similitudo accipiebatur pro re configurata ad imitationem alicuius rei mundanae, ut hominis vel arietis; idolum est res configurata ad imitationem solum humanae confictionis, sicut si aliquis configuraret chimaeram ex capite leonis et medio caprae et cauda serpentis. — Quarto modo posset dici "idolum nihil est in mundo", quod possit obesse vel prodesse, Isai. 41, 23: "Bene quoque aut male, si potestis, facite".