Caput 3

CAPUT III. UTRUM OMNES ANGELI FUERINT ALIQUANDO IN VIA, IN STATU GRATIAE, ET SANCTITATIS.

1. Angeli omnes aliquando sine peccato fuerunt. — Imo omnes praedestinati fuerunt in via sancti. —In hoc puncto supponimus imprimis, omnes Argelos in via fuisse aliquando innocentes, et sine peccato, nam de sanctis Angelis id certum est, et de malis in lib. 7, id ostendemus, et ex dicendis in hoc capite constabit. Et a fortiori potest conjectura ostendi: nam si Deus creavit naturam humanam innocentem, prius quam peccaret, multo certe magis totam angelicam. Deinde suppono, omnes coelestes Angelos, qui in termino vitam aeternam consecuti sunt, fuisse in via aliquando sanctos, et consequenter habuisse illam Spiritus sancti gratiam, per quam formaliter sanctificatio fit. Hoc necessaria illatione concluditur ex duobus principiis in duobus praecedentibus capitibus positis. Unum est, Angelos sanctos per merita sua ad illum gloriae statum pervenisse. Hoc enim aperte docent Patres superiori capite allegati, idemque sonant Scripturae, et inferius ex professo tractandum est. Aliud principium est, neminem posse gloriam simpliciter mereri, id est, de condigno, nisi sit per gratiam sanctificatus. Nam hoc principium de hominibus certum est, diximus autem, eamdem necessitatem gratiae esse in Angelis ad ea praecipue, quae per se ad supernaturalem ordinem pertinent, et quasi ex natura rei in tali ordine postulantur: hujusmodi enim est necessitas gratiae ad gloriam promerendam.

2. Pars affirmans quaestionis non liquet ex Scriptura. — Tota ergo difficultas superest de Angelis malis, quia quod illi fuerint aliquando in gratia, nec possumus ex Scriptura sufficienter colligere, nec ratione convincere efficaci. Prior pars ostenditur, quia quatuor praecipue testimoniis id probari solet. Primum est illud Isaiae 14: "Quomodo cecidisti de celo Lucifer, qui mane oriebaris" ? usque ad illud, "similis ero Altissimo". At hic locus non cogit: tum quia probabilius forte est, in illo non esse ad litteram sermonem de Angelo, sed de Rege Babylonico Nabuchodonosor. Tum etiam, quia de Angelo etiam intellecta verbailla, non indicant statum gratiae, sed creationem Angeli in coelo, qui Lucifer dici potuit, propter naturae excellentiam, et mane ortus, vel propter eamdem rationem, vel quia in initio, et quodammodo ante omnia fortasse in dignitate naturae creatus est. Secundum testimonium est Ezechiel. 28: "Tu signaculum similitudinis, plenus sapientia", et decore, in deliciis paradisi fuisti, etc. Et infra: "Tu Cherub eatentus, et protegens, et posui te in monte sancto meo, in medio lapidum ignitorum ambulasti". "Perfectus in viis tuis a die conditionis tue". Haec autem verba etiam de Angelo intellecta, metaphorica sunt, et de naturali excellentia explicari possunt: ut ea exponit Altissiodorensis, lib. 2, sum. tract. 1, c. 1, et praeterea non cogunt, quia in illo capite de quodam hege Tyri ad litteram loquitur propheta, ut constat ex initio capitis, et discursu ejus, et communi expositione.

3. Alia loca expenduntur. — Tertium testimonium est illud, Joannis 8, ubi Dominus de diabolo dicit, "ille in veritate non stetit". Nam verbum sftetit, indicat in veritate fuisse, non tamen in ea permansisse: esse autem in veritate, idem est, quod esse in justitia, et sanctitate. Hoc vero testimonium, licet volenti illud acceptare probabile sit, non tamen cogit; tum quia verbum, in ceritate, de virtute speciali veracitatis, cui mendacium obstat, sufficienter exponitur: imo videtur hic sensus maxime litteralis. Nam statim Christus adjungit: "Quia non est veritas in eo, cum loquitur mendacium, ex propriis loquitur, quia mendaa est", etc. At mendacium veracitati opponitur; ergo de hac veritate Christus fuerat locutus. Veracitas au- tem virtus est moralis, et naturalis; ergo ut aliquando diabolus fuerit in veritate, satis est quod naturalem rectitudinem, et veritatem habuerit aliquando, etiamsi gratiam sanctificantem nunquam habuerit. Tum etiam, quia nec verbum, stetit, cogit, ut dicamus aliquando fuisse veracem, rectum, aut innocentem: quia verbum, stetit, non semper dicit relationem ad praeteritum statum, sicut verbum perseverandi: sed interdum significat idem quod fuit, ut Psalm. 1. "n via peccatorum non stetit", vel opponitur casui, ita ut idem sit stare, quod non cadere juxta illud ad Rom. 14. "Domino suo stat, aut cadit". Quartum testimonium est Judae Apostoli in sua Epistola: "Angelos, qui non servaverant suwm principatum, sed. dereliquerunt suum domicilium". Sed hoc minus quam caetera urget, quia nec nomen, principatus, nec nomen, domicilii, statum gratiae proprie significat, nec ratio ulla nos obligat, ut ita metaphoram interpretemur. Quia dici potest Angelus malus non servasse suum principatum, quia majorem excellentiam appetiit, quam suae dignitati naturali, quae nomine principatus, sienificatur, deberetur, aut esset proportionata, et hoc modo deseruit suum domicilium, quia dixit: "In caelum conscendam, supra astra Dei exaltabo solium meum", quae omnia sine statu gratiae facere, et dicere potuit.

4. Nec item efficaciter ratione probatur. — Altera pars de ratione probatur: quia imprimis nulla est ratio convincens, Luciferum fuisse sine peccato aliquando, quia cum semper fuerit liber, semper potuit peccare, unde per rationem sciri non potest, non semper peccasse: praesertim cum 1, Joann. 3, dicatur, diabolus ab initio peccat. Secundo quia licet supponamus aliquando, id est, in primo instanti suae creationis fuisse innocentem, et sine peccato, non sequitur tunc fuisse in gratia, quia potuit esse in sola rectitudine naturali, ut multi voIunt. In sécundo autem instanti peccare potuit, imo peccavit, ut videbimus; ergo tunc etiam non habuit gratiam. Àt via ejus non amplius duravit, ut etiam videbimus, inlibroseptimo, ergo non potest ratione constare, quod aliquando in via gratiam habuerit. Nec ex sanctis Angelis sumitur eflicax argumentum: tum quia Angeli mali non indiguerunt gratia, ut mali fierent, et demererentur, sicut boni indiguerunt illa ad merendum. Tum praecipue, quia potuit gratia offerri omnibus in secundo instanti, ut eam sua libera dispositione, et acceptatione inciperent, et quidam illam libere acceptare, alii repudiare potuerunt, et ita servata aequa- litate ex parte Dei, potuerunt Angeli mali ex parte sua obicem gratiae ponere, et ideo nunquam illam habere: unde ergo constare potest, illam aliquando habuisse. Et huic conjecturae consonat, quod Augustinus ait, de Correp. et Grat., c. 1: Sic ordinasse Deun Angelorum, et hominum vitam, ut in ea prius ostenderet , quid posset eorum arbitriun - deinde quid posset sue gratie beneficium. Nam ibi loquitur de statu viae, et de illo tempore, in quo tam Angelus, quam homo plenam potestatem eligendi habuit. Ergo in illo recte intelliguntur Angeli suo arbitrio relicti, ut Dei gratiam acciperent, vel respuerent: et ideo in sanctis apparuisse gratiae beneficium; in malis vero perpetuam ejus carentiam, et creati arbitrii mutabilitatem.

5. Confirmatur idem auctoritatibus. — Et confirmari potest ex Joanne papa, in epist., ad Isaac Syracusa, ubi de daemone ait: Dolet satis, et erubescit, charitatem, quam in caelo nequivit habere, homines constantes em lutea materia tenere in terra, et habetur 16, quaest. 2. cap. 1. Ergo sentit non fuisse justum, quamdiu incoelo fuit. Item Gregorius, lib. 32, Moral., cap, 18, alias 25, tractans locum Ezechielis 98, Tu signaculum, etc. llludque de Lucifero intelligens, quem putat esse in natura caeteris omnibus perfectiorem, omnia illa priora verba de perfectione naturah interpretatur. Postea vero addens illa capit. 23: Aurum decoris tui, el forainina tua in die, qua creatus es, preparata sunt; per aurum, sapientam intelligit : per foramina, vero capacitatem charitatis. Quia si repleri voluisset stantibus Angelis, tanquam posilis in regis ornamento lapidibus potuisset inhaerere. Unde concludit: Habuit ergo foramina, sed per superbiae vitium, charitatis auro non sunt repleta. Et ita intellexit, et sequitur Gregorium Rupertus, libr. 1, inGen. cap. 16, et Magister id tenet, in 2, dist. 5, AItissiodorensis, lib. 2, Sum. tract. 1, et tract. 2, in principio, etalii citandi, in capite sequenti.

6. Conclusio tamen affirmans astruit qua omnes Angeli etiam mali in via gratiam habuenunt.—Nihilominus dicendum est, omnes Angelos, etiam malos, aliquando in via sanctos in gratia, ac amicitia Dei fuisse. Ita docet divus Thomas, d. q. 62, art. 3, ubi aliquid amplius affirmat, nimirum etiam in primo instanti creationis sanctos fuisse. Unde omnes, qui hoc sequuntur, hanc assertionem supponunt: illos autem in capite sequenti, in quo punctum illud tractabimus, referemus, et specialiter hoc docuit Gersonius, 4 p., in principio, in sermone de Angelis. Probatur autem primo ex citatis locis Scripturae, quae licet non sint ita efficacia, ut certam hujus veritatis fidem faciant: aliqua eorum sunt valde probabilia, praesertim adjunctis testimoniis Patrum. Omisso ergo primo, quia licet revera sensus ille de Lucifero quoad casum ejus intelligatur, ut infra suo loco dicemus, nihilominus caetera verba ad statum gratiae probandum parum energiae habent. Quanquam ponderari potest, interrogationem illam: "Quomodo cecidisti de celo Lucifer" ? emphasim habere, et significare casum, a quadam eminenti dignitate, et excellentia, et non tantum a corporeo coelo.

7. Locus Esech. 98, magis urget.— Verumtamen verba Ezechielis multo efficaciora sunt. Nam esto sit ibi sermo ad litteram de hege Tyri, nihil obstat, quin vel in alio sensu litterali, vel in sensu mystico a Spiritu sancto intento, etiam de Angelo intelligantur, ut multi Patres exponunt, quos in lib. 7, tractando de peccato Angelorum referemus. Quo supposito, verba sincere spectata partim sub metaphorica significatione, partim propria statum gratiae in gradu excellenti virtutum omnium valde indicant. Nam imprimis in illo verbo, 7yy signaculwn simalitudinis, sancti interpretantur, creatum fuisse Luciferum ad imaginem Dei cum magna excellentia, ut videri potest in Gregorio, hom. 34, in Evang., et Damasceno, in lib. 2, cap. 3, lsidoro, 1. 1, de summo Bono, cap. 10, Tertulliano 2, contra Marc., cap. 10. Quia interpretatione supposita caetera verba propria, sapientiae, decoris, et perfectionis in viis suis, non solent in Scriptura propter solam naturalem perfectionem, sed maxime propter supernaturalem commendari: et videntur ibi a Hieronymo exponi. Ac denique nomine /lapidum ignitorum sancti Angel significantur, qui non nisi per charitatem ignit dicuntur; ergo cum Lucifer, seu Cherub dicitur in medio illorum positus, satis significatur, eodem igne accensum fuisse. Et ita hoc loco, ac praecedenti utitur Augustinus, lib. 11, de Civ., cap. 15.

8. Tertium item testimonium, ex verbis Christi Domini sumptum valde probabile mihi videtur, ut a verbo, Stetit, incipiamus, propria ejus significatio, et in sacra Scriptura maxime usitata est, ut stabilitatem, et permanentiam in aliqua re inchoata, vel in aliquo bono incepto significet, sicut Paulus ad Gal. 5, dicit: "iState, et nolite iterum jugo servitutis contineri", et Matt. 15: "Quomodo stabit regnum ejus". Optimeque confirmatur hic sensus ex verbis Job 4: "Ecce qui serviunt ei non sunt stabiles, sed in Angelis suis reperit pravitatem". Dicit enim non fuisse stabiles, quia in gratia quam acceperant non perseverarunt, ut ibi D. Thomas, et alii Patres praesertim Graeci exponunt. Et ita haec duo loca docte ibi contulit inter se P. Pineda. Quocirca sicut ibi mali Angeli dicuntur instabiles, quia in gratia non perseverarunt, ita in verbis Christi, per veritatem, in qua Diabolus non stetit, optime innocentia, et sanctitas vitae intelligitur. Sicut 4, Reg., cap. 20, dicit Ezechias: "Memento, quomodo ambulaverim coram te in veritate". Et ita exponunt Patres communiter. Origenes, tract. 24, in Joannem, qui refert, Heracleontem dixisse de diabolo dicere Christum, non stetisse in veritate, quia nunquam in illa fuit, quasi natura sua malus, quod reprobat tanquam pertinens ad errorem Manichaei, et Priscilliani, eumque errorem putat illis verbis posse refelli. Imo Augustinus, 1l. 11, de Civit., cap. 13, 14 et 15, contra eos qui dicunt, diabolum a principio conditionis suae fuisse malum, non natura, sed suo libero arbitrio, ait, licet non sentiant cum Manichaeis: Non satis attendere, non divisse Dominum, a ceritate alienus fuit, sed "in veritate non stetit". Et idem sentiunt ibi Chrysostomus, homil. 53, et Leo papa, Epist. 63, cap. 2 et 3, et serm. 10 Quadragesimae, et in idem redit quod Augustinus, lib. 1, contra Adimantum Manichaeum, cap. 5, indicat, nomine- ceritatis, veritatem legis significari, ait enim, Judaeos imitatos esse diabolum, quia in veritate legis non steterunt et quamvis graves doctores moderni vceritatem illam, de propria veracitatis virtute interpretentur, cum Irenaeo, lib. 15, cont. Haereses., cap. 25, et negari non possit, quin expositio sit satis litterae consentanea: nihilominus non excludit, sed virtute includit priorem, ut docte Maldonatus adnotavit, quia diabolus non dicitur, non stetisse in veritate, quia prius veritatem dixerit, a qua postea recessit, nihil enim tale de illo legitur, sed quia prius in virtute veritatis stetit, quando innocens fuit, et cum veritate alias etiam virtutes incorruptas habuit. Quod maxime de virtutibus infusis, et gratia intelligendum est, quia sine gratia nulla est apud Deum vera virtus.

9. Locus etiam Judae. — Quartum denique testimonium ex Epistola Judae, satis etiam probabile est: nam significat, prius daemonem fuisse in domicilio coelesti, ibique suum principatum habuisse, quem non servavit, ita etiam quem amisit: non amisit autem dignitatem naturae, sed gratiae: recte ergo principatus nomine excellentiam gratiae, quo prius accepe- rat, et postea perdidit, intelligimus. Et ita etiam exposuit Theodoretus, l. 5, haeret. Fabul., c. de Diabol., ubi etiam statum, et lapsum Angelorum, cum statu et lapsu primi hominis comparat, et l. 3, de Provid., quae est de Diis, et Augelis, dicit daemones excidisse a dignitate, qua fuerant prius honestati. Quae refert, et sequitur Anastasius Nicenus, in quaestionibus Scripturae, q. 61, tom. 1, Biblioth. Et ita obiter est assertio a Patribus comprobata.

10. Hieronymus accedit. — Quibus adde Hierony mum Oseae 3, circa illa verba: "Zt diligunt vinacia uvarum", addit, quae vina non habent, et pristinam gratiam perdiderunt, sicut demones, quia lapsi de propria dignitate aridi sunt. Et Job 4, id: "In Angelis suis reperit pravitatem", de Diabolo, exponit, qui ait, quodammodo sanctus Angelus fuit, et "in veritate non stetit", etc. Gregorius etiam in dicto l. 32, Moral., cap. 18, satis hoc significavit, dicens: Quid boni non habuit si signaculum Dei similitudinis fuit. Idem fere expendit Isidorus supra, cap. 40, et inter alia dicit: Preevaricatores Angelos, etiam sanctitate amissa, vivaces natura angelice sensus retinuisse. Et Cyprianus, libr. de Zelo et Livor., in principio, ait, daemonem aliquando fuisse Deo acceptum, et charum, et Petrus Cellensis, in Mystica expositione tabernac., lib. 1, in fine, ait diabolum peccando, rupto feedere societatis angelice, in altum se tendens, venas gratia in se rupisse.

11. Probatur secundo conclusio a simili.— Et potest hoc confirmari a simili, nam homo priusquam peccaret, in statu gratiae constitutus est, ut satis expresse tradit Concilium Tridentinum, sess. 5, in princip., de Peccato originali, et in seq. tract., l. 3, c. 17, late ostendemus; ergo idem dicendum est de Angelis etiam malis, priusquam peccassent. Probatur consequentia, tum quia ex parte finis eadem est utrorumque ratio, cum omnes ad supernaturalem finem procrearentur; tum etiam, quia ex parte Dei non minus perfecta debuerunt esse ejus opera in Angelis, quam in hominibus; tum denique, quia ex parte Angelorum erat major congruitas propter naturae excellentiam. Nam si Angelis inter se comparatis, data est gratia secundum proportionem naturalium, majore ratione comparando totum naturam angelicam ad humanam, debuit illa in sua conditione non tardius justificari, qua humana. Dices, licet in humana natura esset minor excellentia, erat tamen major necessitas gratiae, propter corporis repugnantiam. Respondeo, huic repugnantiae subventum est dono integritatis naturae, in quo beneficium peculiare datum est humanae naturae, propter ejus necessitatem, quo angelica non indiguit. Hlud autem donum aliquo modo distinctum est a gratia sanctificante, ut in dicto tractatu tertio, libro tertio, ostendemus. Et ideo si praeter naturae integritatem data est gratia primo homini viatori; multo magis dari debuit Angelis, etiamsi peccaturi essent.

12. Satisfit argumentis oppositum suadentibus in num. 4.—Neque contra hoc obstat ratio in principio posita. Nam imprimis ut omnino verum supponimus, Angelos aliquando innocentes, et sine peccato fuisse, ut ex verbis Christi, et expositione Patrum probatum est, et in libro septimo latius dicitur; unde inferimus, non fuisse sine gratia, quia Deus de se paratus est illam dare omnibus non ponentibus obicem. Et ad objectionem ibi factam, quia potuerunt ponere obicem gratiae per liberum arbitrium: respondemus etiam Deum potuisse providere, ut illam non ponerent pro aliquo instanti viae, quia hoc ad perfectiorem providentiam spectabat, ut in sequenti capite, et latius in libro septimo dicemus. Testimonium autem Augustini ibi citatum nihil obesse potest; nam quod ait, voluisse Deum experiti libertatis vires in Angelis et hominibus, non est intelligendum de puro arbitrio gratia carente: quia solum arbitrium in ordine ad vitam aeternam sine gratia, nihil poterat. Loquitur ergo Augustinus de arbitrio gratia instructo; nam Deus Angelos a se jam sanctificatos, et libertate, ac integritate naturae donatos, probare voluit, quinam per libertatem essent rebelles, qui vero gratiae obedientes. Inde igitur potius suadetur, omnes debuisse aliquando in gratia constitui.

13. Expenduntur loca Patrum in n. 5.— Ad Joannem papam respondet ibi Glossa, vers. Constantes, intelligendum esse de perseverentia charitatis. Nam quod dicitur, hbabere non potuit, recte intelligitur, non quia non potuerit illam recipere, sed quia jam receptam retinere, et habere non potuit. Vel certe sermo est de charitate consummata, et perfecta. Hanc enim habere non potuit diabolus, quia noluit, et deilla maxime dolet, quod homines eam obtineant. Verba Gregorii difticiliora sunt, sed illa etiam exponit Glossa in capite Principium, ceu ultimo de Poenitentia, distinct. 2, verbo Charitatis, eodem modo, scilicet, quod non acceperit charitatem perseverantem, aut plenam. Et quia Gregorius de capacitate chari- tatis loquitur, exponi potest de capacitate charitatis consummatae, ac subinde de capacitate proxima, quae non est per solam naturam, sed per charitatem viatoris. Rupertus vero aliter rem intellexit, et contrariam sententiam plane secutus est, quam non probamus.