LombardPress Reader

CAPUT XX. UTRUM ANGELI IN PRIMO INSTANTI CREATIONIS SUAE PECCARE POTUERINT.

1. Queestio procedit de instanti temporis, quia de angelico non est difficultas. — Quaestio intelligitur de primo instanti indivisibili nostri temporis: nam si sit sermo de instanti angelico permanenti pro aliquo tempore nostro, nullus est fere quaestionis locus: nam si sermo sit de instanti extrinseco, id est, existenti, verbi gratia. in superiori Angelo, tanquam in altiori mensura operationum Angeli inferioris, sic poterit Angelus inferior habere successive plures actus, unum bonum, et alium malum: et sic poterit in primo instanti, non suo, seu intrinseco, sed alieno, et extrinseco peccare: si vero supponatur peccare per mutationem suae voluntatis ab actu bono in malum, sic intrinsece, et in se non poterit peccare in primo instanti suo, quia actus bonus et malus necessario cum successione intrinseca fiunt; et ita intrinsece primum, et secundum instans conficiunt. Quomodo dixerunt aliqui de facto peccasse Angelos in secundo instanti sibi intrinseco; et nihilominus per coexistentiam ad bonos Angelos in primo instanti illorum peccasse; quia putant Angelos sanctos unum tantum instans viae habuisse, coexistens duobus malorum Angelorum, quod supra non probavimus. Sed licet verum esset, ad praesens nihil refert, quia neque loquimur in tali sensu, neque difficultatem habet. Est ergo quaestio de primo instanti omnino indivisibili, et in se, et secundum coexistentiam ad nostrum tempus verum, aut imaginarium; ac subinde sermo est de primo instanti creationis praecise, ut creatio est, et nondum in conservationem transit: non desunt autem, qui praesentem quaestionem in alio sensu explicent, de quo in fine capitis dicam.

2. Prima sententia affirnativa. — In hoc ergo sensu est prima opinio, quae affirmat potuisse Angelum peccare simul ac creatus est. Tenet Scotus, in 2, dist. 5, quaest. 2, Gregorius, quaest. 1, art. 2, Bassolis, quaest. unica, art. 2, Major, quaest. 3, Gabriel, dist. 4, q. 1, art. 3, Marsilius 2, quaest. 3, art. 2, Ocham, quodl. 2, quaest. 6, et consentiunt Palatios 2, disp. 5, ad finem, Molina, 1 part., quaest. 63, art. 5, et ibi Valentia, quaest. 4, punct. 4, et Vasquez, disput. 236, cap. 3. Henricus etiam quodl. 8, quaest. 10, licet absolute hoc non affirmet, sub conditione tamen dicit imprimis, quod si in primo instanti potuissent Angeli libere operari et mereri, potuissent etiam in eodem instanti peccare. Quia vero absolute affirmat Angelos in primo instanti non posse habere actum deliberatum, sed tantum naturalem, adjungit, potuisse peccare in primo instanti, in quo in statu deliberandi, seu libere operandi constituti sunt. Aureolus denique in 2. dist. 4, quaest. unica, art. 2, concedit potuisse Angelum in primo instanti creationis facere actum liberum defectuosum, ac secun- dum se malum; non tamen imputabilem operanti, eo quod satis deliberatus pro illo instanti esse non potuit, ut late ibi deducere, et suadere conatur. Pro ista sententia referri potest Augustinus, lib. 11, Genes. ad litt., cap. 9, et sequent.; nam ibi in utramque partem disputat, utrum Angeli aliqui in primo instanti creationis mali fuerint, semperque supponit, id fuisse possibile: cum etiam de facto probabile esse putet; et lib. 11, de Civit., cap. 13, dicit, non sentire cum Manichaeis, qui dicunt Angelos in primo instanti fuisse malos; si tamen dicat a se. et a pravo usu libertatis aequali suae creationi quoad durationem, et non a DEO, factos esse malos: in quo supponere videtur fuisse id possibile; et licet postea de facto oppositum determinet, nunquam tamen id reducit ad impossibilitatem, sed ad alia principia, quae auctoritate nitantur, vel ad summum congruentia.

3. Probatur primo. — Ratio potissima hujus sententiae est, quia Angeli possunt peccare in quolibet instanti, praeter primum; ergo etiam in primo. Probatur consequentia, quia nulla causa, vel impedimentum in primo instanti assignari potest, quod hujusmodi impotentiam inducat. Aut enim tale impedimentum est in ipsa voluntate, et hoc non, quia eamdem vim activam habet in primo instanti: et consequenter etiam habet eamdem potestatem eligendi, vel libere operandi; si ex parte intellectus objectum suflicienter proponatur, id est, cum indifferentia, seu amplitudine judicii, ex qua usus libertatis in voluntatem derivatur; recurrendum ergo necessario est ad intellectum. At etiam in illo nullum impedimentum necessario praecedit in Angelo, sicut solet in nobis praecedere; quia Angelus a primo instanti creationis habet perfectum usum rationis; quia sine discursu, et sine dependentia a sensibus intelligit; ergo in eodem instanti habet quidquid necessarium est, ut voluntas libere velit, et eligat. Ergo potest in illo instanti cogitare Angelus de objecto non conformi rectae rationi, delectabili tamen, vel aliter commodo naturae; vel de objecto de se bono, non tamen sufficienter considerato, ut recte appetatur; et ita sequendo talem cogitationem peccare poterit.

4. Probatur secundo. —Explicaturque haec ratio variis modis; unde argumentor secundo, quia Angelus Lucifer in primo instanti se disposuit ad gratiam per actum moralem, et liberum, per quem etiam meruit; ergo potuit similiter resistere gratioe, et demereri; probatur consequentia, quia illa dispositio ad gratiam libera fuit, cum fuerit meritoria. Dices fuisse liberam quoad exercitium, non quoad specificationem: sed contra, primo, quia nulla fuit tunc causa inducens magis necessitatem quoad specificationem, quam quoad exercitium; quia in via nihil est, quod necessitet voluntatem quoad specificationem, nisi bonum, vel beatitudo in communi, vel aliud simile objectum, in quo nulla ratio mali cogitari possit: at vero in primo instanti non solum bonum in communi propositum est voluntati Angeli, sed aliquod particulare objectum, quoad sub aliqua ratione potuit displicere, licet subaliqua placere debuisset, vel e contrario; ergo habuit tunc Angelus libertatem quoad specificationem.

5. Probatur tertio. — Secundo rephecatur, vel sic tertium argumentum, quia libertas quoad exercitium sufficiebat ad peccandum in primo instanti, saltem peccati omissionis; quia praeceptum, verbi gratia, amandi Deum potuit pro tunc obligare, et verisimilius non est obligasse, praesertim secundum D. Thomam asserentem hominem, cum primum venit ad usum rationis teneri ad referendum se, et omnia in Deum per dilectionem; ergo a fortiori tenebitur Angelus; ergo pro primo instanti tenebatur, quia tunc primum venit ad usum rationis; ergo si illa dilectio fuit libera quoad exercitium, potuit non habere illam, ac proinde potuit saltem per omissionem peccare. Idemque explicatur optime in praecepto fidei; nam si Angelis in primo instanti revelata est, praeceptum credendi tunc fuit illis impositum ; ergo illos obligavit statim, et pro statim: tum quia illud tempus potest judicari necessitatis fidei actualis ad recte instituendam vitam, eam ad supernaturalem finem ordinando: tum quia veritas Dei postulat, ut ei statim, ac sine ulla mora fides adhibeatur. At vero fides illa libera fuit, vel quoad specificationem, vel saltem quoad exercitium: ergo potuit Angelus in eodem instanti peccare, vel committendo per haeresim, vel saltem omittendo, non exercendo actus fidei, vel non credendo, sicut oportebat.

6. Probatur quarto. —Quarto argumentari possumus: quia homo in primo instanti, in quo pervenit ad usum rationis, potest peccare etiam mortaliter, ut supponere videtur D. Thomas, 1, 2, q. 88, art. 6. Unde etiam Adam creatus a Deo cum usu rationis, potuisset in primo instanti suae creationis peccare: quia in eo coincidit primum instans usus rationis cum primo instanti creationis, quod nimis accidentarium videtur. Nam in hominibus, qui per generationem producuntur, totum tempus vitae praecedentis ad usum rationis impertinens est ad potestatem peccandi in ipso primo instanti usus rationis: quia in ordine ad peccandum perinde est, ac si non fuisset: si ergo, quando usus rationis sequitur post infantiam, potest homo in primo instanti usus rationis peccare, etiam poterit creatus in aetate adulta: ergo multo majori ratione poterit peccare Angelus, quia cum majore usu rationis, et libertatis creatur.

7. Probatur quinto. — Quinto, homo nunc generatur in statu peccati: quia licet in ea aeetate non sit capax peccati actualis, esse potest capax quasi peccati habitualis. Et licet in eodem instanti incipiant esse natura, et culpa: nihilominus natura est opus Dei, et non culpa. Potestque in natura a Deo factam simul tempore induci culpa ab alia causa, quae et proportionata, et parata sit ad illum effectum statim producendum. Ergo similiter in Angelo poterit in instanti creationis simul esse culpa cum natura, licet non eadem causa, nequea Deo auctore naturae, sed a voluntate ipsius Angeli, quae est causa proportionata ipsius culpae, et in illo eodem instanti potest esse apta, et praeparata, ad faciendam illam, si velit. Neque obstabit, quod non possit illam efficere sine concursu DET: nam hoc generale est omni peccato: et non satis est, ut peccatum DEO, tanquam auctori tribuatur: ergo neque in primo instanti id sufficiet. Quia non est necesse, ut Deus majori concursu operetur, nec magis tunc tenetur ad negandum generalem concursum, ne peccatum sequatur, quam in reliquo tempore, sicut etiam in exemplo peccati originalis carentia gratiae a Deo fit, eo modo, quo fieri potest, scilicet, non influendo: quia sicut affirmatio est causa aflfirmationis, ita negatio negationis: et nihilominus, quia ille concursus est quasi materialis, Deus non est auctor talis culpae: ergo idem esset in Angelis.

8. Probatur sexto. — Sexto objici potest, quia Angelus creatus sine peccato, vel in gratia habituali sine aliquo actu bono, vel malo, per primum actum elicitum post instans creationis posset peccare: ergo etiamsi talis primus actus coexistat creationi, potest esse peccaminosus. Antecedens videtur notum: quia ratio dubitandi de potestate peccandi in primo instanti, est, quia tunc effectus DEI nunquam esset bonus, et innocens a macula peccati in reali duratione, sed ad summum in sola prioritate naturae, quod videtur in defectum ipsius Dei redundare. Quae difficultas cessat, si primum peccatum posterius reali duratione esse supponatur, etiamsi alioqui sit primum. Nihilominus tamen probatur consequentia: quia si voluntas Angeli potea potuit primo exire in actum peccati, etiam in principio, simul ac esse incepit, potuit illum elicere, quia eamdem potestatem habuit, et libertatem. Et quod antea fuerit in solo actu primo per instans, vel per multum tempus, impertinens est ad potestatem peccandi: ergo si hanc habuit post multum tempus, in quo ab opere vacavit, etiam potuit iliam habere suae creationi coaevam.

9. Secunda sententia negativa. — Nihilominusest secunda sententia potuisse Angelos peccare in primo suae creationis instanti. Hanc tenet D.Thomas, d. q. 63, artic. 5, et q. 16, de Malo, art. 4, et in 2, distin. 5, ubi Capreolus, distin. 4, quaest. 1, artic. 1, concl. 4, et in ejus defensione Hervaeus, distin. 5, q. 2, art. 2, Cajetanus et alii Thomistae, dictoart. 5, Ferrara 3, cont. Gent., cap. 109, S. S'ed circa praeedicta. Et consentiunt graviores scholastici, Alensis, 9 p.. q. 29, m. 1, art. 7, Albertus, in 9, dist. 3, art. 14, et ibi Richardus, art. 2, quaest. 2, et Bonaventura, in 2, part. distin., art. 4, q. 2, ad 3, Durandus, distin. 5, q. 2, Argentina, dist. 7, q. 1, art.2, Holchot 2, q. 3, ad 9, Adam in 1, distin. 1, q. 7. Et Henricus, d. quodl. 8, q. 10, tandem idem absolute sentit. Fuitque opinio haec Hugonis de sancto Victore in summa sentent., tract. 2, cap. 2. et sumitur ex alio ejus principio 1 p., de Sacram., p. 5, c.22. Tribuitur etiam Anselmo, lib. de Casu diaboli, cap. 12 et sequentibus, de quo infradicetur.

10. Ratio aliquorum a posteriori. —hRatio a posteriori, seu a signo valde probabilis videtur sumi posse ex capite praecedenti, retorquendo quamdam rationem ibi factum. Nam de facto ex tanta multitudine Angelorum nullus peccavit in primo instanti; ergo magnum signum est, id non esse possibile. Probatur consequentia, quia si esset possibile, esset saltem contingens: si autem esset contingens in aliquibus, saltem in paucis ex innumeris evenisset. Nam omne contingens, vel sequentius, vel ad utrumlibet, vel saltem aliquando, tametsi, evenit. Et e converso considerando temporalem cursum rerum, quod a principio per multa saecula nunquam factum est, non reputatur moraliter contingens: quod autem in longa rerum successione consideratur, per aequiparationem eamdem rationem habet in multitudine personarum simul sumptarum, si unaquaeque earum libere, seu contingenter agit: nam moraliter nunquam omnes uniformiter operantur, et in eo, in quo sic operantur, non videntur contingenter operari; ideoque oppositum dici non potest simpliciter contingens, vel possibile.

11. Haec ratio non probat. — Sed haec conjectura, nisi reddatur causa hujus impotentiae, non potest satisfacere: quia responderi potest, sicut in singulis fuit contingens, peccare, et non peccare, ita etiam in tota collectione; et ideo casu (ut ita dicam), id est, sine comparatione omnium inter se, vel alia causa per se faciente, ut nullus caderet, sed tantum singulis bene sua libertate utentibus, evenisse, ut tota collectio integra, et constans sine diminutione persisteret. Quod mirum non esset, etiamsi absolute quilibet peccare posset: quia longe facilius fuit non peccare; et ideo facile etiam potuerunt omnes in non peccando pro illo instanti constantes esse. Propter quod doctores varias rationes a priori, et causas hujus impotentiae excogitaverunt, quarum p'urimae facillime, et aperte refutantur. Nam vel falsum assumere, aut male inferre convinci possunt: et aliquam solidam, et intellectui satisfacientem invenire, ditficile est. Quod breviter ostendemus, attingendo singulas, et vires earum expendendo: quod fere omnes defensores prioris sententiae fecerunt, praesertim Scotus et Gregorius. Et ex defensoribus hujus opinionis, Argentina supra.

Rationes novem a priori pro eadem secunda sententia afferuntur et refutantur.

12. Prima.— Secunda. — Prima ergo ratio est, quia actio creaturae non potest esse in instanti. Hanc refert, et ultimo loco ponit Scotus; sed est improbabilis: tum in philosophia, quia infinitae sunt actiones creatae, quae non indigent successione, sed totum suum esse simul habent, et illae possunt in instanti fieri: et in theologia constat, contritionem, vel dilectionem Dei posse in instanti haberi. Nec est, cur hoc excedat vires creaturae, cum virtutem infinitam non requirat, et actio fieri possit sine resistentia ex parte recipientis, vel termini, seu effectus. Secunda est Alensis, et limitat praecedentem, quia nulla res babet operationem in eodem instanti, in quo sit. At hoc principium plane falsum est. Nam si res fit in instanti, et operatio etiam fieri poterit in instanti eodem, in quo fit causa: quia ex parte modi inceptionis utriusque non repugnat esse simul: et alioqui non est necesse, ut causa tempore antecedat effectum, sed tantum natura; quae sunt in philosophia nota.

13. Tertia. — Confirmatur er Hugone de Sancto Victore. — Tertiam rationem addunt aliqui, quia saltem illud principium est verum in operatione libera, nimirum illam non posse simul incipere cum voluntate eliciente illam. Ex quo principio optime infertur, non posse peccatum incipere simul cum creatione Angeli, cum debeat esse operatio libera. At vero licet in illo principio sic limitato multi conveniant, in ejus probatione variant. Nam Hugo de Sancto Victore id probat, quia voluntas prius debet esse libera, utique in actu primo, quam operetur libere: ergo non potest in primo instanti libere operari. Probatur consequentia: quia si tunc operatur, jam non est libera, nec prius fuit libera, quia non fuit prius; ergo revera non est libera ad illam operationem, quam in primo instanti habet, sed alia, quae postea faciet. Et hanc rationem probant Bonaventura et Holchot. Sed est plane improbabilis: quia, ut voluntas sit libera, satis est, quod sit indifferens prius natura, quam operetur, et pro eodem instanti determinetur. Imo si tunc non esset prius natura libera, nunquam libere operaretur: quia operatio non est libera, nisi cum fit. Item voluntas prius natura, quam operetur, aliquam dispositionem habere debet: ergo vel determinatam ad unum in actu primo, vel indifferentem esse oportet: si priori modo sit affecta, jam operatio non erit libere, etiamsi ante illud instans voluntas non fuisset determinata: si vero prius natura est indifferens, cum libertate, et dominio determinabitur, et operatio erit libera: sive voluntas prius tempore fuerit, sive non fuerit. Imo etiamsi prius tempore ad unum determinata fuisset: et in praesenti instanti determinatio auferatur prius natura, quam operetur, jam in eodem instanti habere poterit actum liberum. Ut si Paulus, verbi gratia, vidit Deum ad tempus, dum vidit, necessario amavit: in primo vero instanti, in quo desiit videre, jam non ex necessitate, sed libere amavit Deum abstractive in eodem instanti consideratum. Denique alias non posset Dei voluntas libere velle: cum non antecedat duratione suam operationem liberam. Videantur dicta in Metaphysica, disput. 19, sect. 9.

14. Quarta. — Impugnatio bimembris. — Quarta ratio additur, probando ablter illud principium, quod operatio libera non possit cum ipsa voluntate incipere, quia operatio naturalis praecedit liberam: in operatione autem naturali non potest esse peccatum: ergo neque in primo instanti potest esse peccatum. Hac ratione utuntur Capreolus, Cajetanus, Ferrara et Richardus. Et idem sentit Henricus, ille tamen explicat, posse in illa prima operatione esse defectum, qui peccatum quidem esset, sed libere fieret: tamen, quia fit per modum naturae, et non libertatis, non potest esse peccatum, utique morale, sed si habeat defectum, erit quasi peccatum naturae, ut claudicare, vel quid simile. Et huc etiam videtur tendere discursus Aureoli. Sed haec etiam probatio, vel falsum aperte sumit, vel male colligit. Cum enim sumit, principium illud necessarium esse ut operatio naturalis in Angelo praecedat liberam, vel loquitur de praecedentia in duratione, vel tantum in ordine naturae. Priori modo assumptio est falsa: posteriori autem modo collectio est mala. Hoc secundum clarum est, quia ex ordine naturae non potest inferri ordo durationis, ut est per se notum, praesertim in his, quae in instanti tiunt. Cum ergo operatio naturalis, et libera in instanti fiant, licet naturalis praecedat, ut causae liberae potuerunt in eodem primo instanti simul incipere. Sicut enim potentia ipsa voluntatis praecedit actum volendi, et potest non tempore. sed natura praecedere, quia actus in instanti fit: ita licet unus actus praecedat alium, ut causa illius, potuerunt simul tempore, seu instanti fieri. Et hinc probata relinquitur prior pars, nimirum falsam esse assumptionem, si de praecedentia in duratione intelligatur. Unde enim ostendi potest talis necessitas? Aut enim naturalis operatio est causa liberae: vel non est ejus causa: si est causa, necessario debet coexistere effectui in eodem instanti, in quo fit: ergo in instanti, in quo fit actus liber, erit actus naturalis, a quo causatur. Tum, quia, ut causet, non satis est, extitisse, nisi actu existat: ergo licet antea non fuerit, sed in illo instanti primo existat, poterit in eodem cooperari ad actum liberum. Tum, quia existentia in praecedenti tempore est impertinens ad praesentem effectum: tum etiam, quia causa, quae in instanti fit, simul duratione potest incipere esse, et producere effectum, quem in instanti causat. Sicut Angelus in eodem instanti, in quo fit, se cognoscit, et se amat, licet cognitio sit causa amoris. Si autem operatio naturalis non est causa liberae, impertinens est ad liberam, et ita non est, cur praecedat tempore, vel natura, sed poterunt concomitanter simul incipere. 15. Adrersariorum effugium. — Refutatur prino. — Dicetur forte, operationem naturalem dici priorem libera, quia naturaliter quasi fluit a natura, quae ex suo genere prior est, quam libertas, saltem subsistendi consequentia. Et quia potentia non est capax plurium operationum in eodem instanti, ideo non tantum ordine naturae, sed etiam duratione naturalis operatio liberam praecedit. Et hanc rationem indicavit Albertus supra, dicens, non potuisse Angelum a principio peccare, Quia oportuit antea moceri aliis motibus, qui non erant peccatum, scilicet, cognitione sui, et Dei, et aliorum; et heec ecigebant tempus. Sed haec ratio, et responsio facile refutatur, si considerentur dicta de cognitione, et dilectione naturali Angelorum in libro 2 et 3. Nam Angelus non habet in primo instanti naturalem actum intellectus, nisi cognitionem sui et Dei, quatenus cum cognitione sui conjuncta est in eodem actu. Qui actus naturalis non impedit alium, vel alios voluntarios, imo est illorum fundamentum, et omnes semper comitatur; ut ibi explicatum est. Potest ergo simul cum cognitione naturali sui esse alia cognitio libera, vel ordinis naturalis, vel supernaturals, vel utraque simul, si neutra per se adaequata fit virtuti cognoscitivae Angeli, sicut esse potest, ut ibidem expositum est. Ergo ex parte intellectus potest esse cum naturali actu alia cogitatio sufficiens ad liberum actum voluntatis. Deinde in voluntate ipsa solus amor sui est naturalis, et cum illo esse potest simul alius actus liber, vel etiam plures, si inter se subordinati vel ad unum finem ordinati sunt. Ergo propter multitudinem actuum non impeditur Angelus, quominus in primo instanti peccare possit: nam ad hoc sufficit libertas unius actus, si aliud non obstet. Eo vel maxime, quod in secundo instanti, quando Angelus peccavit, eosdem actus habuit, vel habere potuit, scilicet, cognitionem naturalem sui et DET, ut auctoris sui, et aliam cognitionem liberam, quae potuit esse initium peccati, et in voluntate naturalem sui amorem habere potuit, et occasionem inde sumere ad peccandum in eodem instanti; ergo idem contingere potuit in primo instanti, quantum est ex actuum pluralitate. Et ita nihil refert, quod actus naturalis praecedat liberum ordine naturae, nam hoc ipsum in toto tempore, vel in instanti sequenti habet.

16. Refutatur secundo per dilemma. — FA praeterea interrogo, qualis sit actus naturalis, qui necessario praecedit in primo instanti. Aut enim est sermo de naturali, ut opponitur bero; vel, ut opponitur supernatural: neutro enim modo repugnat esse simul duratione cum actu peccaminoso, ac proinde non potest inde colligi impossibilitas peccandi in primo instanti. Probatur minor, quoad priorem partem, quia talis actus naturalis, vel est necessarius quoad exercitium, vel quoad specificationem tantum, vel neutro modo: sed dicitur naturalis, quia est ex inclinatione naturah. Priori modo nullum naturalem actum habet Angelus in intellectu, nisi cognitionem sui, ut libro secundo visum est: ille autem actus non impedit alium intellectus sufficientem ad peccandum, alias semper impediret, quia semper durat. In voluntate vero nullum particularem actum necessarium quoad exercitium Angelus habuit in via, ut etiam de amore sui diximus in libro tertio. Et quamvis illum haberet, posset simul aliquid aliud libere amare sibi, vel alteri, et in hoc amore posset esse peccatum: vel si non potuit, alia ratio reddenda est, quia naturalis actus non impedit.

17. Probatur de actu necessario quoad speciem. — Si autem actus dicitur naturalis soIum, quia est necessarius, quoad specificationem, dupliciter id potest intelligi, scilicet, vel quoad speciem amoris, ut opponitur odio; vel quoad speciem amoris recti, ut inordinato amori opponitur. Priori modo vera est necessitas: sed inde non sequitur impossibilitas peccandi in tali amore, quia potest esse multiplex amor sui, et in aliquo peccari. Si autem illa necessitas posteriori modo asseratur, sic petitur principium. Negamus enim Angelum necessitari illo modo, quoad specificationem actus in primo instanti, eo quod amor sit naturalis, quia non est naturalis, id est, necessarius, ut rectus; sed tantum ut amor sui: vel si ut rectus dicitur necessarius. De hujusmodi necessitate, quoad talem specificationem, alia ratio reddenda est; nam si in hac sola sistitur, principium petitur. Et ita nihil obstat tertium membrum de actu naturali, id est, ex inclinatione naturae. Nam Iicet actus voluntatis elicitus in primo instanti sit isto modo naturalis, potest habere modum liberum, et ratione illius esse peccaminosus; vel potest esse naturalis secundum genericam rationem, etliber secundum determinationem, vel speciem, ut patet in amore sui: nam licet ut sic, sit naturalis, ut determinatur ad volendum sibi hoc, vel illud bonum, vel cum tanta, vel majori adhaesione, potest esse liber. Et utrumque habere potest in primo instanti; et quatenus liber est. potest esse peccatum, vel si non potest, reddenda est alia ratio.

18. Progreditur dilemma. — Denique, si actus naturalis accipiatur, ut contra superna- turalem distinguitur, parum refert, quod ille praecedat: nam actus sic naturalis, potest esse peccaminosus; imo omnis actus voluntatis malus, ordinis naturalis est: nam actus supernaturales, in se, ac per se loquendo, mali non sunt. Concomitanter autem simul esse potest in voluntate actus supernaturalis de se bonus, et actus naturalis malus. Idem ergo potuit in Angelo in primo instanti contingere. Nam in intellectu, verbi gratia, potuit habere, et habuit aliquam cognitionem naturalem, et revelationem supernaturalem fidei. Et consequenter in voluntate cum amore sui naturali hoc modo, et libero, quoad aliquod naturale bonum sibi amatum, potuit simul habere voIuntatem supernaturalem credendi. Dico ergo, quod licet Angelus in hac voluntate supernaturali non peccaret, potuit in illo naturali amore sui peccare. Unde in hoc sensu parum refert, quod amor naturalis supernaturalem praecedat: quia nihilominus talis naturalis amor inordinatus esse poterit. Quanquam etiam illa antecessio necessaria non sit: quia potest voluntas credendi supernaturalis ordine naturae praecedere, et circa objectum creditum voluntas ordinis naturalis, et peccaminosa subsequi, utique voluntas non parendi Deo, vel resistendi voluntati ejus, appetendo aliquid contra id, quod ipse revelavit, ut in appetitu unionis hypostaticae in superioribus explicatum est. Et sicut in secundo instanti id contigisse credimus, videtur, contingere in primo potuisse; vel si non potuit, alia ratio reddenda est: nam ex antecessione actus naturalis, id certe colligi non potest.

19. Quinta ratio. — Rejicitur primo. — Rejicitur secundo. — Quinto argumentantur alii limitando illud principium, quod actus liber non possit incipere cum voluntate, ut intelligatur de actu voluntatis plene deliberato, qualis ad peccandum requiritur. Dicunt enim actum voluntatis sic deliberatum non posse esse in primo instanti etiam in Angelo. Et rationem reddunt ex parte intellectus: quia indiget tempore ad deliberandum, et cogitandum de objecto. Sed haec ratio falsum aperte supponit, praesertim in Angelo. Primo quidem, quia ad peccandum non semper est necessaria propria electio inter varia media, quorum consultatio, et collatio in intellectu praecedit, sed peccari potest per simplicem affectum objecti sufficienter cogniti, et oblati voluntati, vel consideratis sufficienter rationibus boni et mali, quae in illo sunt, et volendo illud sub aliqua ratione proprii commodi, etiamsi desit ratio honesti, vel voluntarie non considerando rationem mali et turpitudinis, et libere rationem delectabilis appetendo. Utroque enim modo esse potest libera determinatio voluntatis; et consequenter illa cognitio ex parte intellectus potest esse ad peccandum sufficiens, ut ex tractatu de Peccatis suppono. At vero Angelus non indiget tempore ad illam cognitionem, sed unico intuitu potest objectum secundum omnem illam rationem considerare: ergo ex hac parte non defuit illi potentia ad peccandum in primo instanti. Deinde etiamsi sit sermo de peccato commisso in electione mediorum, potuit in Angelo esse electio deliberata in primo instanti: quia cum sine discursu operetur, sicut in momento intelligit principium, et conclusionem in illo: ita etiam considerat simul finem et media utilia, cum virtuali, vel formali collatione eorum inter se, quia simul unumquodque cognoscit, quale est: ergo potuit simul hanc cognitionem suffhicientem habere in primo instanti creationis: et in eodem potuit per voluntatem eligere. Ergo etiam ex hac parte potuit tunc male eligere, vel si non potuit, alia afferenda est.

20. Inpugnatio contra omnes simul ratiotiones adductas.—Praeterea contra omnes praecedentes rationes objici potest. quia juxta illas etiam non posset Angelus in primo instanti bene moraliter operari, neque mereri: consequens autem est falsum: nam supra ostensum est Angelos in primo instanti bene operatos fuisse, se disponendo ad gratiam, ac subinde bene merendo. Sequela probatur, quia ad merendum apud Deum, necessaria est moralis, ac honesta operatio, et non minus libera, seu deliberata, quam ad peccandum necessaria sit : ergo si in primo instanti Angelus non habuit potestatem libere operandi, nec potestatem merendi habuit. Quod si dicatur habuisse potestatem libere operandi honeste, non vero turpiter, ut Cajetanus et Ferrara contra Capreolum voluerunt, opus est, ut specialem rationem afferant, nam ex dictis profecto non habetur.

21. Serta ratio. — Evertitur primo. — Addunt igitur alii sextam rationem, nimirum, quia actio honesta versatur circa verum bo num: mala autem circa bonum apparens: in primo autem instanti potuit Angelus cognoscere verum bonum;, et illud proponere voluntati: et haec potuit illud amare libere, saltem quoad exercitium, vel etiam quoad specificationem inter varia bona honesta: atque ita potuit tunc operari et mereri. Non potuit au- tem Angelus in illo instanti proponere voluntati bonum apparens: quia bonum apparens non apprehenditur, nisi per relationem, et comparationem ad verum bonum: et ideo cognitio ejus non potest esse in primo instanti, quia cognitionem veri boni supponit, et ideo, neque potuit voluntas in illo instanti peccare, bonum apparens appetendo. Atque hanc rationem refert Durandus supra, non tamen illam approbat, sed potius bene illam impugnat: quia Angelus non peccat per errorem, et ideo non est opus, ut peccet appetendo bonum apparens, sed appetendo bonum verum sub alqua ratione inferiori, et imperfecta, comparatione boni honesti, ut appetendo verum delectabile bonum, etiamsi non apprehendat illud, ut honestum apparenter; vel appetendo veram exellentiam inordinate, id est, sibi non decentem, seu convenientem, secundum rectam rationem. Cur ergo non potest Angelus in primo instanti talem cognitionem habere, et objectum sic existimatum voluntati proponere.

21. Evertitur secundo.—Secundo impugnatur eadem ratio, quia etiamsi apprehensio apparentis boni esset possibilis Angelo, in primo instanti haberi posset: quia cognitio unius objecti sub ratione apparentis boni: ac si unum cognoscendum sit per comparationem, vel modum similem alteri. Alias, qui apprehendit aliquid, ut apparens bonum, cognosceret, illud non esse verum bonum, sed simile illi, sicut, qui cognoscit imaginem hominis esse apparentem hominem, eo ipso, non esse verum hominem cognoscit. Non est autem ita in praesenti: non enim dicitur quis cognoscere bonum apparens, quia putat solum esse apparens, sed quia putat esse verum, cum non sit. Et ideo non comparat illud cum alio vero bono, sed tribuit illi veram rationem boni honesti, quod unico tantum actu fieri potest, praesertim ab Angelo, qui sine compositione intelligit, si tamen in eo talis deceptio inveniri posset. Igitur ex hoc capite nihil repugnat Angelum in primo instanti peccare, amando aliquod bonum non honestum, vel non honeste appetibile tali modo: sive illud appetat sub ratione delectabilis, vel commodi, vel sub ratione honesti, quae in illo vere non inveniatur, quod minus credibile est: non tamen propter temporis successionem necessariam ad talem cognitionem, sed propter efficaciam luminis angelici ad veritatem cognoscendam.

23. Septima ratio. — Discursus Durandi ad idem. — Discursus Argentinee. — Septimo ar- guunt aliqui in hunc modum. Angelus in primo instanti non potuit peccare circa pura naturalia, nec circa supernaturalia, seu amando naturalia sine debito ordine contra supernaturalia; ergo nullo modo potuit in illo primo instanti peccare. Consequentia tenet a sufficienti partium enumeratione. Prima vero pars antecedentis probatur, quia Angelus est impeccabilis intra purum ordinem naturalium. Secunda pars probatur, quia non potest Angelus in primo instanti circa supernaturalia peccare, nisi cognitionem supernaturalis ordinis accipiat, et quae sibi revelantur actualiter concipiai, cum antea illa considerare non potuerit; ergo non poterit in eodem instanti contra illa peccare: quia non potest nisi ex inconsideratone, peccare et dum actu considerat supernaturalis, non potest eorumdem inconsiderationem habere. Et haec ratio aeque probat, non posse Angelum in primo instanti peccare contra naturalia, amando illa sine debito ordine ad supernaturalia: quia si consideravit de illo ordine, non potuit contra eum peccare: si vero non consideravit, non potuit ad illum ordinem cbligari, et consequenter, neque contra eum peccare. Atque hunc discursum in virtute facit Durandi sic arguens: vel Angelus fuit in gratia creatus, et sic non potuit simul peccare: vel sine gratia, et tunc vel sine cognitione supernaturali: et sic peccare non potuit contra puram rationem naturalem, vel cum cognitione supernaturali: et sic ipsamet cognitio non sineret illum peccare contra eumdem ordinem, quia tolleret inconsiderationem, sine qua non peccat Angelus. Aliter dilemma conficiunt alii, ut ex Argentina sumitur: quia peccatum Angeli destruit gratiam: sed non potest illam destruere in primo instanti: ergo neque potuit esse in primo instanti. Probatur minor, quia vel Angelo fuit infusa gratia in primo instanti, et sic non potuit in eodem instanti destrui: vel non fuit infusa, et sic etiam destrui non potuit: quia non destruitur, nisi quod jam esse supponitur.

24. Durandi discursus impugnatur. — Sed haec omnia parvi momenti sunt. Nam in primo discursu supponitur imprimis Angelum peccare non posse contra puram rationem naturalem, cujus contrarium omnino verum esse judicamus, et in libro tertio probavimus. Unde quamvis Angeli crearentur in pura natura, id est, non solum sine donis supernaturalibus, sed etiam sine ordine ad finem supernaturalem, peccare posset aliquando contra rationem naturalem, et tunc procedit argumentum, quod etiam posset sic peccare in primo instanti; nec in discursu illo contrarium probatur, sed supponitur. Deinde licet sit creatus cum ordine ad supernaturalia, et cum actuali cognitione supernaturali; posset nihilominus habere inconsiderationem suflicientem ad peccandum. Quia inconsideratio sufficiens ad peccandum non excludit omnem actualem cognitionem, et considerationem supernaturalium objectorum: alioqui nec post primum instans potuisset Angelus contra supernaturalia, seu contra supernaturalem ordinem debitum peccare. Quia etiam de facto Angelus non peccavit hoc modo sine aliqua consideratione supernaturalis ordinis, vel objecti, ut est clarum, si peccavit appetendo unionem hypostaticam, vel supernaturalem beatitudinem indebito modo. Ergo cum actuali consideratione, etiam fidei, sufhcienti ad bene operandum, si Angelus velit, potest esse actualis inconsideratio ad peccandum suffhiciens, ut ex dictis in superioribus facile potest persuaderi in objecto, verbi gratia, unionis hypostaticae.

25. Promovetur proxima impugnatio.—Nam ex fide potuit actu considerari, ut possibilis, et maxima excellentia, et objectum de se maxime amabile, et simul considerare liberum esse Deo, cui voluerit, illam dare, et nulli naturae creatae, quamvis perfectissimae, deberi: quae inconsideratio ad illam indebite appetendam, fuit sufficiens. Et idem alii explicant in beatitudine supernaturali. Alii denique respondent, probabile esse posse sine inconsideratione peccari ex libertate voluntatis. Sed hoc nunc necessarium non est; quia, ut ostensum est, nulla ratione probatur, talem inconsiderationem magis esse impossibilem in primo instanti, quam in secundo. Cum enim in utroque possit esse actualis consideratio alicujus objecti revelati; et in secundo possit cum tali consideratione peccari, cur non in primo? Certe illo discursu Durandi non ostenditur, et ideo ille etiam inefficax est.

26. Argentine discursus impugnatur.--Multo vero debilior est ultimus discursus. Quia de ratione peccati, ut sic, non est, ut gratiam destruat in sensu rigoroso ibi insinuato: sed ut vel illam destruat, id est, expellat, si antea erat, vel illi obicem ponat, si non erat. Et hoc posteriori modo potuit Angelus peccare in primo instanti, et ita gratiam destruere antecedenter (ut sic dicam), id est, ejus infusionem impedire, quod ad peccandum satis est. Vel, si dicatur, neque hoc modo potuisse Angelum in primo instanti gratiam destruere: hoc non probatur illo discursu; oportebit ergo aliam rationem reddere, et satisfacere rationi supra factae, quod gratia infusa fuit per dispositionem liberam, et ideo potuit Angelus non habere talem dispositionem, et sic gratiam impedire.

27. Octava ratio.—Argentina in nun. 9. — Octava ratio reddi solet, quia voluntas non potest peccare, nisi se voluntarie applicet ad eliciendum actum peccati. Non potest autem ita se applicare in primo instanti suae creationis: ergo nec peccare tunc potest. Major videtur per se nota ex illo certo principio, quod nemo peccat, nisi volens utique peccare, quia peccatum non nisi voluntarie fit: ergo fieri non potest, nisi voluntas se voluntarie applicet ad volendum, seu eliciendum talem actum. Minorem vero probat late Anselmus, lib. de Casu diab., cap. 12, et sequentibus. Summa vero discursus ejus est, quia ante primum actum suum, voluntas nihil vult: ergo ante primum actum voluntas non potest se applicare ad volendum ahquid: ergo non potest per se apphicari, sed debet prius ab alio recipere actum, quo velit aliud velle: ergo in primo actu suo non potest peccare: quia in illo non applicat seipsam voluntarie. Item, quia cum illam primam voluntatem non habeat Angelus a se, a Deo illam habeat necesse est: ut, in cap. 13, subjungit Anselmus: et ideo in ea peccatum esse non potest. Imo addit Argentina supra ad quoddam primum, et secundum argumentum: Primum actum cvoluntatis non posse esse ab illa elicitive active, sed debere recipi a creatore - quia alias voluntas se moveret ad primum suum velle, quod est impossibile, quia voluntas non se movet, nis volendo: et non vult, nisi per actum: et ita ante primum velle haberet aliud velle quod repugnat.

28. Contra adductam rationem arguitur primo. — Adversariorum objectio. — In hac vero ratione nihil difficultatis est, praeter auctoritatem Anselmi. Nam discursus per se spectatus, et multa falsa continet: et licet omnia permittantur, in praesenti non concludet. Primo enim falsum est, non posse Angelum per potentiam voluntatis, quam habet innatam, suppositamque sufficienti cognitione in intellectu, se applicare, seu determinare ad primum actum volendi. Quia omnis potentia activa, quae est sufficiens principium sui actus, si habeat materiam, vel objectum sufficienter applicatum, et unitum, potest efficere actum suum circail lud: etiamsi alius actus secundus in tali po- tentia non praecesserit. Ergo idem potest facere voluntas; ergo potest se determinare ad primum actum suum. Antecedens inductione patet, in sole, igne, et aliis agentibus naturalibus, et in potentiis vitalibus, ut visu, appetitu sensitivo, intellectu, et aliis. Et ratione patet, quia posita causa suflicientis virtutis cum ahis requisitis, potest sequi actio, alias non est sufficiens. Prima vero consequentia probatur, quia voluntas de se est principium activum sui actus, et in suo ordine est sufliciens. Unde clara est etiam secunda consequentia, quia voluntatem se determinare ad suum actum, nihil aliud est, quam illum efficere. Dicent forte, discrimen versari inter alias potentias et voluntatem: quia aliae potentiae sunt natura determinatae ad actus suos: et ideo suum primum actum efhicere valent, quia per illum non se determinant, sed determinatae supponuntur: voluntas autem non est de se determinata, et ideo non potest efficere primum actum, quo determinetur: quia ad agendum non sufficit virtus activa, sed opus est, esse determinatam: prius ergo ab alio determinanda est.

29. Dissolvitur. — Haec autem objectio similis fieri solet in materia de libero arbitrio, et de concursu Dei, et de gratia efticaci, quibus locis latius tractata est. Nunc vero respondetur breviter, considerandam etiam esse differentiam inter voluntatem et caeteras potentias: quod voluntas est domina sui actus, non vero aliae potentiae. Unde etiam provenit, ut in homine, verbi gratia ( idemque est in Angelo, et cum proportione in ipso Deo) voluntas applicet alias potentias sibi subjectas ad exercitium actus: ipsa vero non moveatur ab alia facultate ad exercitium sui actus eliciti: sed ipsa se applicet, et determinet in actu secundo: hoc enim est, esse dominam sui actus. Ex quo alia differentia nascitur, quia actus aliarum potentiarum voluntati subordinatarum sunt voluntarii per actus voluntatis, actus autem ab ipsa voluntate elicitus per seipsum voluntarius est ;nam, qui amat, verbi gratia, Deum, etiam amat se amare, non alio actu, sed ipsomet amore, quo Deum amat, et ideo talis amor per se voluntarius est, idemque est de caeteris actibus. Hinc ergo est, ut voluntas in solo actu primo existens, praesentato objecto per cognitionem, ad primum actum suum determinare se possit, quia est domina sui actus: et habet virtutem sufficientem, ut quem voluerit eliciat.

30. Respondetur ad discursum Anselmi. — Confir natur primo.—Responsio.—VUnde facile patet responsio ad discursum Anselmi: conce- do enim antecedens, scilicet, voluntatem ante primum actum nihil velle: concedo item primam consequentiam, scilicet, voluntatem ante primum actum non esse applicatam, nec determinatam ad aliquem actum secundum: nego autem secundam consequentiam, scilicet, applicari, vel determinari ab alio, seu per priorem actum ab alio receptum: ipsa enim se determinat per primum actum, quo vult objectum. Nam simul vult se velle, non per actum formaliter reflesum, sed per ipsummet actum volendi objectum, qui virtualiter in seipsum reflectitur: et ideo intrinsece, ac per se voluntarius est. Quod ita etiam ostenditur: nam, si ante primum velle directum alicujus objecti, praecedit alius actus distinctus, et reflexus, quo voluntas vult velle; ille etiam actus voluntarius est, quia voluntas non coacte, sed voluntarie talem actum, quando per illum vult aliud velle. Interrogo igitur, an sit voluntarius per alium actum, vel per seipsum; si per alium, idem de illo alio quaeretur, et sic procedetur in infinitum: si per seipsum, idem dicendum erit de primo actu directo volendi aliud objectum, etiamsi ab ipsa voluntate libere elicitus sit; ergo ille prior actus reflexus necessarius non est. Et quamvis sit possibilis propter libertatem, efficacitatem, et immaterialitatem voluntatis: nihilominus quando sit, non ab alio recipitur, sed ab ipsa voluntate fit, et potest esse primus actus ejus, et ad illum, ac per illum ipsa se determinat.

31. Confirmatur secundo. — Unde ulterius confirmatur: nam ille actus quando datur, etiamsi necessarius fingatur, necessario esse debet actus vitalis, quia per illum voluntas vult velle, et ita est quoddam actuale vivere; ergo necessario esse debet voluntas principium activum talis actus; quia hoc est de intrinseca ratione vitalis actus. Unde fit etiam, ut sit voluntarius, et quod voluntas velit illum; et non per alium actum, ne procedatur in infinitum ; ergo per seipsum; ergo idem esse potest in primo velle directo, ideoque talis actus reflexus non est necessarius. Denique interrogo, an illud prius velle sit liberum, velsit actus necessarius: nam si est liber, opus est, ut sit ab ipsa voluntate se active determinante: nam hoc est de ratione liberi actus, ut alibi ostendimus. Et ita non habebit voluntas illum ab alio, sed a se cum concursu, vel auxilio Dei, juxta exigentiam actus. Ergo eodem modo poterit voluntas habere a se primum actum directum, sine illo reflexo. Si vero ille actus non est liber, sed necessarius, etiam actus per illum volitus non erit liber, quia ex necessitate sequitur ex priori actu necessario, et ita destruitur libertas voluntatis.

32. Fallitur Argentina, Anselmus additur. — Enervatur deinde ejusdem Anselmi discursus primo.—Unde ulterius constat, omnino falsum esse, quod Argentina dicit primum actum voluntatis non esse elicitum ab illa; sic enim neque liber esset, nec vitalis, et consequenter non esset actus voluntatis, nec per illum vellet voluntas, sed determinaretur quasi per impulsum necessarium; et sic destrueretur libertas alterius actus, propter quem prior ille actus dari dicitur. Falsum item est, voluntatem non se movere ad primum actum, et physice, cum illum in se eliciat, et aliquo modo moraliter, cum in eo libere operetur. Se igitur movet: non tamen per prius velle, sed per ipsummet, quo vult directe objectum: ideoque non est necessarium aliud velle ante primum velle, ut explicatum est. Quapropter ex hac parte non repugnat, primum voluntatis actum esse peccatum, quia licet primum sit, est ab ipsa voluntate, ut a causa determinante se voluntarie, et volente non solum objectum, circa quod directe versatur, sed etiam ipsummet velle suum: ergo cum voluntas ipsa humana, velangelica sit causa proxima libera, et defectiva, potest in primo actu deficere, ac peccare, quantum est ex hoc capite. Adde, discursum Anselmi, si bonus esset, non solum procedere de primo instanti creationis, sed etiam de quovis tempore et instanti, in quo voluntas incipiat aliquid de novo velle, saltem per modum finis proximi, et nonex intentione alterius finis. Nam idem argumentum fieri potest semper: quia vel voluntas se movet volIuntarie ad tale objectum volendum, vel non: si non, involuntarie vult, quod repugnat: si autem voluntarie: ergo per alium actum: vel si haec illatio in aliis temporibus, et negotiis bona non est, neque in primo instanti vim ullam habet.

33. Secundo. — Ac denique, licet in primo instanti admitteretur, non probaret Angelum non posse peccare in primo instanti, sed non posse peccare in primo actu primi instantis, ex quo illud prius non sequitur. Nam Angelus vel quicumque vult efficaciter velle aliquid simul, et in eodem instanti habet illud velle: ut qui efficaciter vult amare, jam amat: nam voluntas efficax statim habet effectum, qui est in potestate ejus: velle autem objectum, est in potestate voluntatis; ergo si voluntas efficaciter vult excellentiam, statim ac simul vult excellentiam: ac proinde etiamsi Angelus determinaretur ad actum peccati per al um actum reflexum, quo vellet actum peccaminosum, nihilominus posset in primo instanti peccare. Quod si dicatur, non posse in primo instanti habere illum primum actum reflexum, quia haberet illud a Deo: eadem ratione, nec in secundo instanti posset illum habere, quia etiam habiturus esset illum a Deo, et non a se, ut ostensum est: non est autem minus absurdum, tribuere illum actum Deo in secundo instanti, quam in primo: vel si in secundo non est inconveniens, etiam in primo non erit.

34. Tertio. — Anselmum interpretatur Scotus.—llla ergo ratio non solum in se inefficax, sed etiam in praesentem causam impertinens est: nec ab Anselmo pro isto puncto inducitur: sed, ut probet, primum actum voluntatis non posse esse malum: quia non est ab ipsa voIuntate, sed a Deo. Quod si verum esset, non magis in primo instanti, quam in sequentibus verum esset, ut dixi. Verumtamen illud principium intellectum de actu elicito, seu de actu secundo addito potentiae voluntatis, neque verum est, neque probabile, sed plane absurdum. Et ideo Scotus interpretatur Anselmum, ut per primam voluntatem non intelligat primum actum voluntatis, sed ipsam potentiam voluntatis. Nam in principio illius capitis videtur tingere Angelum secundum nudam substantiam suam: et de illo sic apprehenso, ait, nihil posse velle a se, nisi prius voluntatem, quam a se non habet, ab alio recipiat: et juxta hunc sensum caetera prosequitur: estque probabilis interpretatio. Aliqua tamen miscet in discursu Anselmus, quae illi non satis accommodantur. Et ideo Henricus putat loqui Anselmum de prima voluntate habituali, non de primo velle actuali: non exponit autem Henricus, quid per voluntatem habitualem intelligat: nec cur dicatur voluntas velle per illam voluntatem primam, sic enim loquitur Anselmus.

35. Auctoris interpretatio. —Videtur autem mihi probabile loqui Anselmum de appetitu boni, aut commodi, seu beatitudinis in communi: quem Anselmus vult supponi ad caeteros actus particulares volendi, elicitos a voIuntate. Unde non loquitur de actu reflexo volendi velle, seu volendi se applicare ad volendum: nunquam enim ejusmodi actus mentionem facit; sed loquitur de voluntate, seu appetitu finis universalis, a quo particulares volitiones dimanant. Quocirca, si primam illam voluntatem commodi in communi intelligat esse actum secundum, et vitalem, indicat sententiam, quam nonnulli scholastici secuti sunt: quod actus elicitus volendi bonum in communi, antecedat omnes actus volendi particularia bona. Sed opinio illa probabilis non est, ut in lib. de Anima, et in 1, 2, docetur. Potest ergo intelligi Anselmus de appetitu innato voluntatis ad bonum et commodum, quem a solo Deo habere potuit, et necessarius fuit, ut possit ad particulares actus volendi eliciendos se determinare. Et hunc sensum indicat Henricus, et fortasse idem Scotus voluit.

36. Prima ratio. — Dictae rationis explicatio a Capreolo rejicitur.—Superest nona et ultima ratio (aliis levioribus praetermissis) qua divus Thomas in hoc puncto utitur. Ait enim, non posse Angelum in primo instanti suae creationis peccare, quia peccatum ejus creatori esset attribuendum, ut principali auctori, quod bonitati ejus repugnat: quia Deus non potest esse causa peccati. Assumptum probat, quia operatio, quae simul incipit cum esse rei, est ei ab agente, a quo habet esse, sicut moveri sursum est igni a generante. Quod principium non tamplius D. Thomas explicat, vel confirmat. Et ideo Capreolus et multi Thomistae reducunt illam rationem ad illud principium, quod prima operatio Angeli in primo instanti est naturalis et non libera, quod supra rejecimus. Nec D. Thomas in illo principio fundari potuit, tum quia non solum loquitur de prima operatione, sed etiam de primo instanti; cum tamen in illo esse possit aliqua operatio libera, etiamsi ordine naturae aliqua naturalis praecedat, ut ostensum est. Tum etiam, quia in solutione ad tertium admittit meritum Angeli in primo instanti creationis; cum tamen meritum non sit in actione tantummodo naturali, sed moralis etiam necessaria sit. Alii putant D. Thomam in hoc fundari, quod Angelus in primo instanti non potest se determinare, et ideo debet determinari a Deo, ac subinde non potest esse mala determinatio. Quae expositio videtur insinuari a D. Thoma in exemplo de motu ignis, quod adducit; ideo enim moveri dicitur a generante, quia ab illo accipit inclinationem et determinationem ad illum motum.

37. Arguitur talem determinationem non fuisse physicam. — Vera tamen in hoc sensu ratio est difficillima: nam illud principium intelligi potest, vel de determinatione, quasi impulsiva ex parte potentiae superaddita ipsi voluntati, et in ea recepta; quae solet dici determinatio physica: vel potest de determinatione ex parte objecti intelligi, quae fit media propositione intellectus per cognitionem suam, et non recipitur in voluntate, ut antecedit actum secundum ejus: sed tantum metaphorice illam excitat et attrahit; et ideo solet moralis determinatio appellari. At neutro modo procedit ratio: nam in priori sensu falsum sumit, in posteriori vero male colligit. Declaratur prior pars, quia talis determinatio non magis necessaria est in primo instanti creationis Angeli, quam in sequentibus, ut omnes Thomistae fatentur, qui illam determinationem requirunt, vel propter concursum generalem Dei, vel propter indifferentiam voluntatis; utraque enim necessitas in omni tempore et instanti reperitur; ergo si ratione illius determinationis non potest voluntas Angeli determinari ad malum in primo instanti, nec peccare nunquam profecto poterit: vel si postea potest sine tali determinatione operari, etiam in primo instanti poterit; ac subinde sicut in aliis instantibus potest peccare, ita etiam in primo; nec magis tunc tribuetur Deo, quam postea.

38. Praeterea, vel illa determinatio est per aliquem primum actum voluntatis Angeli: sive illum tantum recipiat, sive ad eliciendum illum necessitetur: vel est tantum impulsus quidam per modum actus primi inclinantis voluntatem ad secundam. In priori sensu reducitur illa ratio divi Thomae ad praecedentem Anselmi in communi et rigoroso sensu verborum intellecta: et sic eamdem habet impugnationem et debilitatem, ac falsitatem: si vero posterior sensus admittatur, interrogabo ulterius, an voluntas Angeli resistere nequeat illi impulsui, ac determinationi DEL, sed illa posita, ex necessitate operetur, vel solum sit illa quaedam inclinatio ex parte potentiae, qua non obstante voluntas possit non velle, aut nolle. Si primum dicatur, sequitur operationem ex tali operatione secutam non esse liberam voluntati: ac proinde non magis esse posse meritoriam, quam demeritoriam in illo primo instanti. Cujus oppositum divus Thomas vult. Sequitur deinde in aliis instantibus non peccare Angelum, nec libere operari, quia ex tali determinatione operabitur: cum non sit magis necessaria pro primo instanti, quam pro reliquis, ut dictum est. Denique contra hoc genus determinationis procedunt omnia, quae de gratia efficaci physica praedeterminante hoc tempore disputantur.

39. Si autem dicatur posse voluntatem illi determinationi resistere, sic frustra, et sine fundamento fingeretur talis determinatio a solo Deo immissa in primo instanti creationis. Quia non est necessaria propter concursum generalem, nam cum ipsa potentia potest DEUS concurreresinetali determinatione: nec propter indifferentiam voluntatis tollendam: quia posita illa maneret voluntas indifferens. Nec perunet ad opus creationis, ut in illo instanti magis, quam in aliis necessaria esse videatur. Unde argumentor secundo: vel ille impulsus, seu determinatio est quid transiens, quod tantum pro illo primo instanti datur: et sic gratis ponitur, quia non pertinet ad essentialem dependentiam voluntatis creatae, vel operationis ejus a Deo: haec enim dependentia eadem est in omni tempore, et in omni operatione: vel est ille impulsus, seu derminatio entitas permanens in voluntate Angeli pro toto tempore sequenti, et sic ratione illius semper operatio Angeli tribuetur Deo, et non poterit esse mala. Et praeterea talis impulsus est gratis fictus, quia non potest esse, nisi qualitas permanens per modum habitus, quo voluntas utitur, cum vult: talis autem habitus a Deo inditus voluntati Angeli in primo instanti praeter virtutes infusas, frustra fingeretur, et multo probabilius poneretur, ut necessarius ad operandum in primo instanti ; ergo sine illo, vel etiam contra illum posset Angelus in instanti primo operari et peccare, quin talis actus Deo peculiari titulo tribueretur.

40. De determinatione morali verisimilior est illa ratio D. Thome. — Venio ad illud membrum de determinatione, vel potius motione ex parte intellectus: in qua verisimilius est fundamentum esse D. Thomam: potestque ita explicari ejus ratio. Quia voluntas non potest velle, nisi ab intellectu moveatur, et ad volendum inducatur: ergo haec motio est necessaria etiam in primo instanti creationis. Prima autem cogitatio intellectus, quia voluntatem movet in illo instanti, non potest esse ab intrinseco ex motione ipsius voluntatis ; ergo esse debet ab extrinseco agente, quod non potest esse, nisi Deus; ergo non potest Angelus per illam cogitationem induci in illo instanti ad peccandum, alias tale peccatum tribueretur DEO: quia peccatum ab aliqua cogitatione proveniens, ei tribuitur, qui talem cogitationem immisit. Hac enim ratione ei, qui consulit, aut daemoni cogitationem immitenti, aut praebenti occasionem peccandi, tanquam causae peccatum tribuitur. Atque hoc modo inducta ratio probabilis apparet. Et exemplum de igne inductum, non tanquam omnino simile, sed ut manu ducens cum quadam proportionalitate accipiendum erit. Nam sicut generans ignem dat illi naturalem inchnationem et efficaciam ad motum connaturalem; ita Deus dat Angelo in primo instanti, quasi moralem inclinationem ad actum voluntatis, media cogitatione intellectus: et ideo sicut motus ignis tribuitur generanti: ita operatio, quae in primo instanti voluntarie fit, a Deo, ut auctore specialiter esse censetur.

41. Arguitur contra illam primo a quibusdam.— Nihilominus non caret haec ratio difficultatibus. Primo enim objiciunt aliqui, quia Deus non solum in primo instanti creationis, sed etiam postea, in quocumque tempore, vel instanti movet specialiter voluntatem Angeli, media cogitatione intellectus, nimirum, quoties Angelus de re nova ita cogitare incipit, ut ad ejus cogitationem ab altera cogitatione priori non excitetur; sed illa cogitatio omnino prima in illo negotio, vel in illo instanti fit: tunc enim non potest Angelus se determinare ad illam cogitationem sua voluntate, quia non praesupponitur cognita, et voluntas non fertur in incognitum. Nec potest esse ab objecto, vel rebus extrinsecis: nam haec non movent intellectum Angeli: ergo est opus, ut sit a Deo. Et nihilominus poterit Angelus in posterioribus instantibus, cum talibus cogitationibus peccare (ut constat); ergo idem potuit in primo, et tale peccatum non tribuitur Deo in aliis instantibus; ergo neque in primo, cum influxus Dei aequalis sit.

42. Quid responderi possit. — Prima objectio contra determinationem moralem supradictam.— Verumtamen ad hanc instantiam responderi potest juxta nostram sententiam falsum esse, quod sumit: nam supra ostendimus, non esse necessarium, ut prima cogitatio Angeli in quolibet negotio, tempore, vel instanti novo sit ex determinatione auctoris naturae: et declaravimus, quomodo esse potest, vel ab ipsa voluntate Angeli, media naturali, ac necessaria cognitione, quam de se habet, vel ex locutione alterius Angeli suadentis, ac immittentis cogitationem omnino novam. Ex hac vero responsione insurgit nova objectio contra eamdem rationem, a contrario extremo. Nam Angelus in primo instanti sui esse, potest per suam voluntatem apphcari ad hanc, vel illam cogitationem particularem: ergo potest mediante illa peccare: et tale peccatum nullo modo speciali tribuetur Deo, quia non immittit specialiter talem cogitationem, sed solum, ut universalis causa ad illam concurrit, quod non est satis: quia hoc modo al omnem cogitationem, imo ad omnem actum peccati concurrit. Antecedens probatur ex dictis, in libr. 2 et 3, quia Angelus in primo instanti solum habet ab auctore naturae primum actum intellectus, quo se, et omnia, quae in actu primo habet, Angelus intuetur, quae cognitio sufficit, ut voluntas possit applicare intellectum ad cogitandum specialius de tali. vel tali re, utendo hac, vel illa specie intelligibili. Potest autem voluntas in eodem primo instanti sic applicare intellectum ad usum liberum talis speciei intelligibilis, quia ad hunc actum non indiget successione, aut mora: ergo in eodem instanti potest habere hunc actum, et in eodem intellectus obediet, talemque cogitationem habebit propter eamdem rationem. Et ob eamdem poterit voluntas in eodem instanti consentire, vel dissentire cogitationi, et ita peccare.

43. Et haec ratio maxime urget in cogitationibus de naturalibus objectis, quorum species habet Angelus naturaliter congenitas: nam illis maxime uti potest suo arbitrio, verumtamen hoc sufflicit, quia etiam circa illa objecta peccare potest. Praeterquam quod hinc etiam peccare poterit circa supernaturalia. Nam propositis objectis supernaturalibus, potest Angelus se applicare ad cogitationes naturales, quibus ad male utendum, revelationibus Dei, vel resistendum inspirationibus divinis inducatur: et ita fecit in eo momento, in quo peccavit, quodcumque illud fuerit: idem ergo potuit facere in primo instanti, et non magis imputaretur Deo, quam in secundo. Et declaratur in primo Angelo peccante. Nam potuit DEUS revelare Christum Lucifero in primo instanti creationis ejus, ut illi statim voluntarie subderetur: ipse vero Lucifer in eodem momento potuit inde excitari per suae voluntatis applicationem ad cogitandum de sua naturali excellentia supra humanam: et inde superbire in eodem momento: nam singula ex his in momento fieri possunt ab Angelo: et omnia ita sunt inter se connexa, et ad unum tendunt, ut possint simul in eodem instanti fieri. Ergo licet ponamus, ita factum esse, nulla ratio superest, ob quam tale peccatum commissum in primo instanti magis sit Deo tribuendum, quam si in secundo instanti fieret. Hoc autem posito in supremo Angelo, in inferioribus poterit ratio ex alio capite magis urgeri. Quia tunc in codem instanti possent inferiores Angeli determinari, et moveri ad speciales cogitationes inducentes ad peccandum, per locutionem et suasionem superioris Angeli: quia suasionem hanc potuit Lucifer facere in eodem instanti, in quo ipse peccavit, et in eodem potuerunt alii consentire, ut supra ostensum est: ergo tunc etiam peccatum inferiorum Angelorum, licet fieret in primo instanti, non tribueretur Deo, sed Lucifero, ut suadenti, et caeteris, ut consentientibus.

44. Objectio contra eamdem determinationem moralem. — Deinde ex hac ratione (quae mihi quidem difficilis videtur) potest generale argumentum sumi: quia licet Angelus peccet in primo instanti, ejus peccatum non habebit majorem dependentiam a Deo, quam haberet, si in secundo instanti fieret; ergo non magis tribueretur Deo. Consequentia videtur evidens, quia effectus non tribuitur Deo, nisi propter emanationem, vel dependentiam ab ipso, vel propter influsum Dei in ipsum, quod in idem redit. Antecedens patet, quia peccatum prout est actus voluntatis, quandocumque fit, pendet a Deo essentialiter tanquam a causa universali; sed factum in primo instanti, non magis penderet a Deo quoad hanc partem. Nam quae alia potest, quoad hanc partem requiri dependentia, vel cogitari? Unde immerito Argentina in progressu illius articuli secundi, quamdam opinionem secundam impugnando, dicit non posse Angelum facere actum peccati in primo instanti creationis, quin a suo creatore pendeat: et ideo tribueretur creatori. Haec enim collectio nulla est: quia in secundo instanti non potest Angelus facere actum peccati, quin a suo conservatore pendeat; et inde non sequitur, quod peccatum tribuatur conservatori. Probatur haec consequentia, quae denominatio creatoris, vel conservatoris, in re non variat influxum Dei in Angelum: nam qua actione illum creavit, eadem perseverante, illum conservat. Neque Deus est causa per se actus peccati propter influxum creandi, vel conservandi personam, sed propter immediatum influxum per se in ipsum actum: hic autem non esset major in primo instanti, quam fuerit in secundo; ergo propter illum non esset Deus auctor peccati, vel peccatum illi tribueretur in primo instanti magis, quam in seeundo. Eademque argumentatio fieri posset de actu peccati, quatenus moraliter manat a Deo media cogitatione intellectus, ut satis declaratum est.

45. Tertia objectio. — Potestque amphus confirmari, aliter urgendo primam difticultatem jam positam contra istam rationem. Quia licet ad cogitandum de novo, non semper indigeat Angelus speciali determinatione extrinseca Dei; nihilominus potest Deus illam deter- minationem seu excitationem facere, praeveniendo mentem Angeli: et saepe sine dubio id facit (ut tanquam manifestum suppono): et nihilominus tunc etiam potest Angelus cum tali cogitatione peccare absque eo, quod tale peccatum in Deum redundet, vel illi tribuatur; ergo idem poterit in primo contingere, etiamsi necessaria sit talis determinatio cogitationis a DEO. Consequentia est clara: et minor probatur, quia cogitatio etiamsi sit bona, et a Deo immissa, non necessitat voluntatem quoad exercitium, ut in nobis est elarum: et non est minus certum de Angelis, quia per talem cogitationem non videbant summum bonum pro statu viae: solum autem illud bonum clare visum tantam necessitatem inferre potest voluntati. Nec etiam oportet, quod necessitet quoad specificationem; quia potest esse cogitatio de aliquo particulari objecto, quod licet verum bonum sit, aliquam rationem difhicilis, vel incommodi habet, ob quam possit displicere, ac refutari: et quod sub utraque ratione per cogitationem a Deo immissam consideretur. At hoc satis est, ut possit Angelus circa illud peccare, vel ex illo occasionem peccandi sumere, ut in revelatione unionis hypostaticae explicatum est.

46. Quin potius interdum potest Deus immittere talem cogitationem, praevidendo futurum esse, ut Angelus, vel homo inde occasionem peccandi sumat: et non propterea Deo tribuitur peccatum, nec auctor ejus censeri potest: quia nec illa cogitatio est per se causa peccandi, sed solus homo, vel Angelus illa male utitur, et ideo peccat: et quamvis Deus id praevideat, non tamen id intendit, sed solum permittit, quod justissime facere potest: quia Deus tanquam universalis causa varios fines bonos potest per hujusmodi actiones intendere, nec tenetur illas vitare, eo quod praevideat Angelum, vel hominem illo beneficio male usurum esse. Quae doctrina in hominibus frequenter traditur a Patribus, qui juxta illam explicant, quomodo Deus aliquid saepe agat, quo peccator cadit, vel obduratur, quod Deus futurum praenovit, non tamen propterea causa peccati fuit, ut videre licet in Áugustino, q. 18, in Exod., et lib. i, contra Julian., cap. 3, et Hieronymo, in Epist, 150, ad Hedib., q. 10. Et in Angelis habet eamdem rationem, quae non minus in cogitatione in primo instanti immissa, quam in caeteris locum habet.

47. Prima assertio. — De absoluta potentia Dei non est impossibile Angelum in primo instanti peccare. — Propter haec non recedendo omnino a communi sententia, sed illam leniendo et pie explicando, duo mihi dicenda videntur. Primum est, absolute loquendo, non esse impossibile Angelum peccare in primo instanti creationis, utique in sensu diviso, et de absoluta potentia Dei, id est, non supposita aliqua speciali providentia, et manutenentia Dei. Ratio est, quia non implicat contradictionem, nec repugnat bonitati DEI non dari Angelo hanc specialem providentiam, vel manutenentiam; illa autem ablata, potestas peccandi est naturalis Angelo, et in primo instanti nulla cernitur circumstantia, quae illam auferat, ut probant responsiones datae ad rationes secundae sententiae; et specialiter, quae errca rationem D. Thomae diximus. Et idem suadent rationes adductae pro prima sententia, quam in hoc sensu sequitur etiam Malonius 2, dist. 6, disp. 7, et Herrera, in 2, disp. 17, quaest. 2. Dixi autem, in sensu diviso, quia in sensu composito, scilicet, supposito, quod Deus decreverit, vel Angelos in gratia et innocentia creare, vel aliter eos protegere in primo instanti ne peccent, impossibile fuit, illos peccare in eodem primo instanti, quia repugnat absolutum DEI decretum non impleri, aut efficax adjutorium ejus frustrari.

48. Secunda assertio.— De potentia ordinaria non possunt Angeli in primo instanti peccare. — Fundamentum Malonii. — Secundum assertum est, de potentia ordinaria, et secundum leges divina providentiae consentaneas, non posse Angelos in primo instanti creationis peccare. Hanc etiam assertionem posuit Malonius supra, ita vero illam probat, ut destruat priorem, quia, vel nihil concludit, vel absolutam impossibilitatem, et implicationem contradictionis ostendit. Ad hoc enim deducit rationem, ut sequatur Deum esse causam peccati, quoad malitiam ejus, si Angelus in primo instanti peccet: hoc autem consequens non tantum secundum potentiam ordinariam, sed etiam secundum absolutam potentiam repugnat; quia divinae bonitati contrarium est. Totam autem vim illationis in hoc constituit, quod actus secundus supponit primum, et ita utAngelus in primo instanti sit ma us in actu secundo, supponendus est malus in actu primo sufficiente ad peccandum: in eo autem instanti non habet actum primum, nisi a Deo; ergo, ut Angelus peccet in primo instanti, necesse est, ut a Deo solo in actu primo constituatur malus, quia in primo instanti Angelis non habet actum primum, nisi a Deo. At vero effectus, qui est a causa secunda, ut constituta a Deo in actu primo, tribuitur Deo, ut prima illuminatio Solis, et similes; ergo.

49. Impugnatur primo. — At enim in hoc discursu solum utitur Malonius aliis terminis ad explicandam rationem D. Thomae; nullam tamen novam vim, vel efficaciam illi praebet ; quod breviter ostendo. Primo, quia simpliciter falsum est Angelum in primo instanti a solo Deo constitui in actu primo, quoad omnemactum voluntatis, quem in illo instanti habere potest. Ut autem hoc probem, suppono imprimis, sub actu primo in proposito non includi solam vim activam voluntatis: nam hoc modo, etiam in secundo instanti, et in omni tempore constituitur voluntas in actu primoa solo Deo: et non propterea tribuuntur Deo peccata, quae voluntas Angeli in alis instantibus commisit. Ergo necesse est sub actu primo comprehendi omnia requisita ad peccandum, et ordine naturae antecedunt actum peccati, et ita comprehenditur cogitatio intellectus cum apprehensione, vel judicio: consideratione, vel inconsideratione, aut deceptione sufficiente, vel necessaria ad peccandum. In hoc autem sensu falsum est a solo Deo constitui posse voluntatem Angeli in actu primo in ordine adomnem actum voluntatis, quem in primo instanti habere potest. Dico autem, in ordine ad omuem actum, etc., quia in ordine ad aliquem actum voluntatis, ordine naturae primum necesse est, ut actus primus a solo Deo procedat: ut, verbi gratia, si per solam cognitionem sui naturalem constituitur Angelus in actu primo, vel ad se amandum amore naturali: vel etiam ad volendum uti hac vel illa specie intelligibili: ad haec, vel illa objecta consideranda. At vero in eodem primo instanti secundam particularem cogitationem potest habere: et per illam constituetur in actu primo ad habendum in eodem instanti actum voluntatis liberum circa haec, vel illa objecta sic considerata: quae omnia supra ostensa sunt. Ergo in ordine ad aliquem actum vo'untatis magis liberum, vel deliberatum, quam amor sui fuerit, potest Angelus pro eodem instanti constitui in actu primo non a Deo solo, sed a se per voluntariam cogitationem novam, quam ex vi solius creationis a creatore non habuit.

50. Impugnatur secundo. — Secundo etiam falsum est, non posse peccare Angelum, ut constitum in actu primo ad volendum a solo Deo, sive ex vi creationis, sive per novam actionem, vel mutationem specialiter a Deo factam in ipso Angelo, illum actum primum ab ipso receperit. Quia Angelus sic constitutus in actu primo, semper potest, si velit, non peccare in illo instanti, imo multo facilius id potest, quam peccare: et a Deo non recipit illam virtutem, vel actum primum, ut peccet, sed ut bene operetur; ergo nihil repugnat, quod sicconstitutus in actu primo relinquatur potens ad peccandum; nec propterea tribuetur peccatum ei, qui in tali actu primo ipsum constituit. Probatur consequentia, quoad priorem partem consequentis: quia potentia peccandi, ut sic, non est a Deo, sed convenit creaturae ex eo, quod ex nihilo, ut sancti loquuntur: quia potestas peccandi licet materialiter sit potestas agendi, et ut sic, sit a Deo: tamen formaliter, ut est potestas peccandi, non est potestas agendi, sed deficiendi: et ideo, ut sic, non est a Deo; ergo non repugnat, quod talis potestas, in quolibet instanti insit, et relinquatur (ut sic dicam) in creata voluntate, quia non tenetur Deus auferre, aut impedire omnem defectum creaturae suae, etiam pro primo instanti, in quo illam creat. Quis enim hanc obligationem Deo imposuit? Aut unde ex necessitate nascitur? Unde probatur altera pars consequentis. Nam voluntas Angeli sic constituta in actu primo in instanti creationis non est tantum potestas peccandi, sed multo magis bene agendi, et hoc habet a Deo, et est illi facilius, et a Deo intentum; ergo licet DEUS nolit impedire in ipsa potestatem deficiendi, quam ex se habet, ut majori libertate operari valeat, non poterit Deo tribui mala ejus operatio: quia tunc defectus oritur ab ipsa, non a Deo, cui non poterit imputari defectus, quem impedire non tenetur.

51. Primum corollarium ea proxime dictis. — Unde colligitur primo, voluntatem Angeli sic constitutam in actu primo non esse determinatam ad actum secundum peccati, sed esse indifferentem ad actum bonum et malum: solumque determinari ad malum, quando actu jam peccat. Unde principium, quod auctor ille sumit: Omnis actus secundus supponit primum, qui determinet potentiam ad agendum: licet in potentiis naturaliter agentibus sit verum, in potentia libera falsum est. Ideoque male infert, et impropriissime dicit Angelum, ut in actu secundo fiat malus, prius debere esse in actu primo malum: quia nulla malitia in eo supponitur, sed defectus quidam naturalis. Defectus autem naturalis non est propria malitia: quis enim dicat, hominem esse male constitutum in actu primo, quia corruptibilis est. Voluntas ergo Angeli sic constituta in actu primo defectibilis quidem est, sed non mala. Et praeterea, si illa defectibilitas vocetur znalitia, non habet illam Angelus a Deo, sed a se, formaliter de illa loquendo, ut declaravi.

52. Secundum. — Tertium. — Unde colhgitur secundo, loquendo de tali actu primo, non recte dici Angelum habere illum a solo Deo; quia esto habeat a solo Deo illum actum primum, ut est potestas agendi, nihilominus, ut est potestas deficiendi, quam formaliter dicit actus primus ad peccandum, non habet totam illam a Deo: nam defectibilitatem a se habet. Et hinc colligitur tertio, non fieri recte comparationem ad agentia naturalia, quatenus a Deo virtutem habent agendi: ut, verbi gratia, ad solem, ut illuminet per virtutem a Deo receptam. Nam illa est virtus agendi tantum, et non deficiendi: nam illuminatio non est actio deficiens, sicut est peccatum, et ideo potest tribui Deo, tanquam danti virtutem, licet peccatum non possit tribui. Alioqui si exempla similia, sive de sole illuminante, sive de gravi descendente, admittenda essent, non solum peccatum factum in primo instanti, sed etiam in secundo, et in quocumque tempore, Deo esset tribuendum. Quia grave (secundum illum modum loquendi, quod movetur a generante) non solum in primo motu post generationem, sed etiam in quocumque alio, dicendum est moveri a generante. Et illuminatio Solis tribuenda erit Deo, non solum in prima illuminatione, quia tunc dedit virtutem illuminandi, sed etiam semper, quia semper conservat illam virtutem, vel (quod aeque necessarium est, et magis per se) quia semper cum sole concurrit. Prior enim attributio ad Deum est quasi ad causam per accidens; altera vero, ratione concursus, est per se: unde optimum fit argumentum; quia licet Deus per se concurrat ad actum peccati, non ei tribuitur peccatum formaliter, et simplieiter loquendo; ergo licet det actum primum, ut est principium agendi, relinquendo voluntatem liberam, et expeditam ad peccandum; non ideo poterit ei peccatum tribui.

53. Malonii instantia. — Dissolvitur. —Sed instat Malonius, quia in actu primo ad peccandum includitur judicium practice practicum, dictans, hic et nunc hoc esse volendum, seu agendum, quod sine morali malitia fieri, aut amari non potest; hoc enim judicium antecedere debet voluntatem peccandi; ideoque inter praerequisita ad volendum continetur, et sic ad actum primum completum pertinet; ergo non potest Angelus in primo instanti peccare, nisi in ejus intellectu hoc judicium praecedat ; ergo habet illud a Deo, quia non potest a se illud habere; ergo ratione illius tribuetur Deo peccatum, quod ex illo necessario sequitur. Respondetur primo, illud judicium non necessario antecedere actum voluntatis, quo primo peccatur, ut supra ostensum est. Nam sufhcit judicium de commoditate, vel delectabihtate, quam hic et nunc objectum habet: et in appetitione ejus considerari potest. Et ita falsum est, judicium illud pertinere ad actum primum necessarium ad peccandum, vel ad potestatem peccandi. Deinde dicimus, judicium illud, quatenus tale esse potest, ut ex necessitate voluntas illi obediat, non posse esse a solo intellectu, nedum ab extrinseca causa; sed necessarium esse, ut sit ex motione propriae voluntatis per alium actum, in cujus virtute possit judicium intellectus voluntati necessitatem inferre, ut supra etiam visum est. Et ideo si tale judicium necessitet ad voluntatem peccandi, jam supponit priorem volitionem inordinatam per modum intentionis, si tale judicium ad electionem ordinetur: vel per modum electionis, si per tale judicium usus, seu executio imperetur. Ideoque, si in primo instanti potuit Angelus tale judicium habere, illud non a DEO, sed a se habuit, ex priori, scilicet, voluntate propria: et ideo non fuit actus primus ad prinum actum inordinatum voluntatis, sed ad secundum, vel tertium: nam illos tanquam inter se connexos potuit Angelus simul in eodem instanti habere, ut saepe jam dictum est, et in capite sequenti iterum explicabitur.

54. Verisimilior probatio pro secunda asserLione. — Alio igitur modo tantum probabili et verisimili probamus assertionem. Quia peccatum fieri non potest, nisi Deo agente, vel permittente. *Ad primum est simpliciter impossibile tam in primo instanti, quam in omni tempore, ut supponimus tanquam de fide certum, quia dc peccato simphiciter, ut peccatum est, loquimur. Secundum vero non decet, secundum leges divinae providentiae, divinae bonitati, et sapientiae consentaneas: ergo simpliciter fieri non potest secundum ordinariam potentiam. Consequentia est clara, quia potentia ordinaria dicitur potentia Dei, ut alligatur, vel se accommodat convenientibus legibus providentiae suae. Minor autem quoad posteriorem partem, in qua est punctus difficultatis, probatur primo a signo: nam quod Deus hactenus non permisit, nec permissurus est, signum est, non est consentaneum legibus providentiae suae. Secundo, hoc videntur supponere Patres, cum confidenter dicunt omnes Angelos malos aliquando fuisse bonos: quia Deus bonos illos fecit. Ita enim loquuntur Leo, papa, Concilium Bracharense, et Origenes, cap. praeced. citati. Et valde insinuat Augustinus, lib. 11, de Civit., cap. 15, et lib. 19, cap. 9. Tertio, quia consentaneum est divinae bonitati et sapientiae, ut peculiarem curam, et protectionem habeat suae creaturae liberae, saltem in eo momento, in quo illam condit, eamque veluti pannis infantiae involvat, et protegat, ne statim a se degeneret.

55. Quarto: potest hic accommodari ratio D. Thomae licet in rigore Deus non esset auctor peccati, etiamsi creaturam suam in primo instanti peccare permitteret: nihilominus occasionem praeberet, ut ei tribueretur peccatum, ac si ipse Angelum malum cum ipsa malitia creasse videretur. Ut ergo opus Dei ab opere Angeli mali satis dare, et aperte discerneretur, decuit, ac oportuit, ut Angelus in primo instanti peccare non permitteretur. Dices, his argumentis ad summum probari Angelum non peccasse in primo instanti: non tamen, quod peccare non potuerit, quia permissio non est necessaria ad potentiam peccandi, sed ad peccandum. Respondeo: sicut ad peccandum necessaria est permissio, ita ad potentiam peccandi necessarium est, ut permissio sit possibilis: quia ergo permissio pro illo instanti quolammodo impossibilis reputatur secundum decentem et convenientem providentiae modum: ideo dici possunt Angeli non solum non peccasse, sed etiam non potuisse peccare in primo instanti, non ex se, sed quia ex necessitate quadam ordinariae legis non potuerunt illa perfectione Dei carere.

56. Ad primam rationem in contrarium in num. 3. — Ad secundam in mim. 4.—Atque hoc modo explicando, et acceptando secundam sententiam, facile est ad fundamenta prioris opinionis respondere. Ad primum enim de aequiparatione primi instantis cum caeteris, disparitas assignatur, quia in primo instanti peculiari titulo, et ratione voluntas creata est sub protectione Dei. Et hoc significavit Albertus supra ad primum, quod erat fundatum in hoc principio, quod creatura de se tendit in non esse, cui ipse respondit. Dico, quod hoc verum est, nisi manu omnipotentis teneatur. Unde supponit hanc manutenentiam esse quodammodo debitam in illo instanti, quamvis eam magis sibi debeat Deus, quam creaturae suae. Unde ad comparationem liberae dispositionis ad gratiam cum libera resistentia, quae in secundo argumento fit, respondemus, recte procedere de potentia absoluta, et in sensu diviso (ut aiunt) non tamen secundum ordinariam providentiam ordinis gratiae. Absolute enim necessarium non erat ad non peccandum, se ad gratiam disponere. Poterat enim Deus creare Angelum in pura natura, et nihilominus creare innocentem. Et tunc etiam secundum ordinariam providentiam non posset in eo permittere operationem malam, neque cogitationem, quae illum esset in peccatum inductura juxta suam divinam praescientiam; sed vel creare illum posset sine ulla cogitatione, vel affectione libera; vel daret illt cogitationem congruam ad bene operandum, et aliam non permitteret. Atque simili modo, et cum eadem proportione volens simul cum natura gratiam iufundere, vel illum crearei cum gratia habituali sine actu ejus, vel volens Angelos justificare per propriam dispositionem, et cum libero actu gratiae, dedit omnibus vocationem congruentem, cui certissime non resisterent. Qui modus vocationis erat pro illo instanti debitus, et ideo non potuerunt Angeli illa carere in sensu explicato, et in eodem dicuntur etiam non potuisse pro illo instanti contra gratiae impulsum peccare.

57. Ad tertiam in nun. 5. — Eadem fere est responsio ad tertium, in quo specialis difficultas proponitur de peccato omissionis. De quo putant ahqui aliter esse loquendum in hoc puncto, quam de peccato commissionis. Nam Iicet fateantur, Angelum in primo instanti non potuisse peccare peccato commissionis, quia non potuit habere actum positivum deordinantem; nihilominus aiunt de peccato omissionis id negari non posse, supposito praecepto affirmativo obligante Angelum pro eodem instanti; quia tale peccatum sine actu deordinato per solam carentiam actus fieri potest: Angelus autem potuit habere hanc carentiam, cum esset liber quoad exercitium actus. Sed nulla differentia constituenda videtur; primo, quia, si loquamur de potentia absoluta, non minus Angelus potuisset in primo instanti malum actum elicere, quam bonum non exercere; quia in primo instanti libertatem habet non tantum quoad exercitium, sed etiam quoad specificationem; ut discursus facti contra rationem secundae opinionis manifeste ostendunt. Nam qui ponunt illam necessitatem quoad specificationem in primo instanti, causam ejus necessitatis non reddunt, quam reddere oporteret, cum talis necessitas voluntati connaturalis non sit.

58. Removetur obstaculum primo. — Nec obstat, si dicatur, aliquam necessitatem quoad specificationem esse connaturalem voluntati creatae; quoniam hoc solum est, vel circa bonum, aut beatitudinem in communi, vel in amore sui. Angelus autem potuit in primo instanti habere actum voluntatis non solum circa se, vel bonum aut beatitudinem in communi ; sed etiam circa alia objecta spiritualia, ad quae nullo modo necessitatur. Imo licet in amore sui absolute spectato necessitas illa inveniatur; nihilominus in se amando hoc, vel illo modo; vel in ordine ad hunc vel illud finem, vel sibi concupiscendo hoc, vel illud bonum, potest esse libertas quoad specificationem, et hanc totam indifferentiam ex se habet voluntas Angeli etiam in primo instanti. Ergo de absoluta potentia loquendo ad uirumque modum peccandi in primo instanti per commissionem, vel omissionem est potestas in Angelo. Imo existimo nunquam esse potestatem omittendi , quin detur committendi; nam, qui habet libertatem ad non eliciendum actum praeceptum in eodem tempore, pro quo obligat praeceptum, etiam habebit potestatem, et libertatem ad volendum non elicere, quod non fit sine actu positivo et inordinato; unde cadem ratione poterit elicere actum inordinatum contra praeceptum negativum: nulla enim major ratio assignari potest.

59. Si autem loquamur de potentia ordinata, sic non minus est inconveniens secundum providentiam ordinariam Dei, non permittere peccatum omissionis in primo instanti quam commissionis: quia eodem modo procedunt congruentiae adductae, et quia per cogitationem, seu vocationem congruam, utrumque genus peccati aequa facilitate vitatur: ideo hujusmodi dispositio congrua in illo instanti est debita creaturae intellectuali, ut declaratum est.

60. Ad quartum in num. 6. — Respondetur primo.— In quarto argumento duae difficultates tanguntur: una de homine creato cum usu rationis, alia de puero perveniente ad usum rationis. De prima dicimus, multo minus potuisse peccare in primo instanti creationis suae hominem, quam Angelum: quia homo etiam creatus in statu originalis justitiae non ita poterat in instanti perfecte deliberare, sicut Angelus: et ita ex hac parte minorem potestatem naturalem habuit ad peccandum in puncto creationis, quam Angelus. Aliunde vero aliae rationes, quae ex parte divinae providentiae in Angelis inveniuntur, in homine eamdem congruentiam habent, ut per se patet. Ad secundam difficultatem dici potest, non esse similem rationem, quia homini, qui supponitur creatus ante tempus usus rationis, jam non est debita in primo instanti usus rationis illa specialis providentia, quae in puncto creationis debetur, ut opus Dei omni ex parte perfectum sit: nam in homine perficitur opus Det in puneto creationis et infusionis animae rationalis, in quo puncto habet totam perfectionem illi statui debitam: unde licet postea peccet in primo instanti usus rationis, nihilominus satis distinguitur opus Dei ab opere hominis: nec est ulla occasio, vel apparentia tribuendi Deo peccatum ab homine commissum. Maxime quia, cum homo per tempus infantiae cognitionem a rebus accipiat, et possit cogitationibus et moribus de se pravis prius assuefieri, illis potius, quam Deo tribuetur postea nccasio peccandi in primo instanti usus rationis, et ita non est in illo omnino eadem ratio impotentise, vel incongruitatis.

61. Respondetur secundo. — Verumtamen in rigore melius dicitur, non posse puerum peccare in primo instanti usus rationis, quod ita declaro: nam usus rationis in homine fortasse non incipit in instanti intrinseco, sed extrinseco: ita ut cum homo pervenit ad usum rationis, non detur instans, in quo sit verum dicere, nunc potest uti ratione, et non antea: sed in quo dici possit, usque nunc non potuit uti ratione, et immediate post hoc poterit; et ratio est, quia homo utitur ratione discurrendo: ac subinde non simul, sed cum successione aliqua, et ideo verisimilius est, usum rationis in homine ad modum successivorum incipere. Hoc autem posito clarum est, non posse peccatum incipere in instanti illo, in quo nondum utitur ratione: nec etiam in tempore immediato post illud; tum quia peccatum non videtur incipere in tempore, sed in instanti, quia est per simplicem et indivisibilem consensum, qui est veluti terminus praecedentis motus consultationis, seu deliberationis; tumetiam, quia saltem non potest esse peccatum, donec aliqua sufhiciens deliberatio, quae tempus aliquod etiam determinatum requirit, praecedat: et ideo non potest peccatum in homine simul cum usu rationis incipere; unde licet verum esset, usum rationis in homine incipere in instanti intrinseco, non posset homo in illo peccare: quia non potest tunc ita incipere usus rationis ut in illomet instanti plena advertentia, vel judicium ad peccandum sufficiens esse possit: sed solum dicetur tunc incipere, quia tunc inchoatur, et cum continua successione perfici potest, et in termino ejus peccari poterit; illud autem instans jam non est primum usns rationis, sed potius est ulti- munr, seu terminus primi actualis usus rationis; et ideo non recte aequiparatur cum primo instanti creationis.

62. Ad quintum in num. 1. — Ad quintum argumentum, de homine concepto in originali peccato, respondeo esse de illo rationem longe diversam; nam peccatum originale non provenit a voluntate, quam Deus tunc creat, cum homo concipitur, sed provenit a voluntate antea creata, quae post suam creationem peccavit, virtute continens omnes voluntates, quae postea creantur; et ex vi culpae tunc commissae influit postea originale, et quasi habituale peccatum in homines reliquos statim ac generatur; nec pertinuit ad ordinariam providentiam Dei singulis personis humanis debitam, hunc influxum impedire: tum quia hoc suflicienter providit Peus ex parte in ipso Adamo: tum etiam, quia ipsemet Adam peccando, cum esset caput omnium, omnibus demeruit tale providentiae genus. Christus autem, qui contrariam gratiam, et providentiam mereri potuisset, non ordinavit ad hoc suum meritum, (soia sua sanctissima Matre excepta) quia illud providentiae genus fuit pro reliqua communitate magis expediens; tum ut peccatum Adae condignius puniretur; tum, ut totius naturae corruptio, et necessitas, ac gratia redemptionis evidentius innotesceret: et propter infinitas alias rationes providentiae DEI, quae facile possent cogitari.

63. Circa sextam in num. 8 dulitatur. — Partis negativae fundamentum. — In sexto argumento petitur, an quod dictum est de primo instanti creationis Angelorum, dicendum etiam sit de primo opere voluntatis angelicae, etiamsi contingeret non fieri in primo instanti creationis, sed immediate post illud; vel in aliquo alio posteriori instanti designato. Potuit enim Deus creare Angelum nihil per voluntatem, vel intellectum operantem, qui necessario esset, vel justus, si Deus vellet illi gratiam habitualem infundere, vel saltem innocens, id est, carens peccato; quia nec illud committere posset sine actu saltem intellectus, nec ab alio contrahere, ut per se patet. Tunc ergo primum actum haberet post illud instans: quaeri ergo potest, an in Angelo tunc cesset eadem impotentia peccando in illo actu; nam hinc videtur eadem esse ratio: quia in tali Angelo primum instans esset primum opus ejus: cum haec instantia sint angehca, et tantum in actibus Angelorum inveniantur: ergo eo modo, quo Angelus non potest peccare in primo instanti, non posset tunc peccare in illo primo opere; et hoc etiam illud sextum argumentum suadet.

64. Verior est pars affirmativa. — In contrarium vero est, quia, licet Angelus nullum actum habeat in puncto, in quo creatur, nihilominus illud revera est primum instans creationis, in quo creatura est sub illa speciali providentia Dei, quam explicuimus: sive illud instans dicatur esse imaginarium: sive per coexistentiam nostri temporis, sive dicatur realiter esse in ipsa creatione passiva Angeli, ut meram rationem creationis habet a conservatione praecisam; ergo operatio, quae postea fit, jam non subest illi speciali providentiae Dei, et quamvis immediate post fiat, satis jam distinguitur opus Dei ab opere ipsius Angeli, non tantum ordine naturae, sed inceptionis ac durationis; ergo simpliciter posset peccare Angelus in illo primo opere, et hoc videtur probabilius, et ratio in contrarium ex hoc fundamento soluta relinquitur.

65. Illatio ex proaima resolutione. — ReJicitur. — Hinc vero inferunt aliqui, potuisse Angelum, creatum in gratia, in primo instanti peccare: quia prmus actus Angeli esse posset peccatum, et ita esset primum instans: et non esset simul cum gratia, quia non esset simul concreatum cum Angelo, ut supponitur. Ita loquitur Herrera, et reprehendit Palacios, Angles et Molina contrarium dicentes. Vcrumtamen, non illi tantum, sed omnes, qui quaestionem hanc in sensu proprio tractant, id affirmant: estque certissimum, ut in principio dixi. Ille vero auctor putat, primam operationem esse primum instans Angeli, etiamsi contingat non fieri simul cum creatione Angeli, sed post illam secundum coexistentiam ad nostrum tempus: et ita quod rem ipsam verum dicit, nimirum potuisse Angelum creari in gratia habituali, et immediate post amittere illam per primum actum, quia potuit esse peccatum, quod dicti auctores non negant, neque habent difficultatem, ut ex dictis patet. Differt ergo in modo loquendi, quia vocat primam operationem Angeli primum instans ejus, etiamsi non fiat simul cum creatione, sed post illam in reipsa, et secundum coexistentiam ad nostrum tempus; et in hoc sensu intelligit quaestionem: cum tamen communiter doctores de instanti creationis loquantur, et illud vocent primum, sive in illo operetur Angelus, sive non; unde mulii putant, non potuisse peccare in primo instanti, qui non potuit in illo operari: quam rationem alii refutant, non quia negent primum instans esse possibile sine operatione: sed quia negent, in illo fuisse possibilem primam operationem : omnes ergo per primum instans intelligunt ipsum momentum creationis. Modus ergo ille loquendi cavendus est, quia cum sit contra communem sensum quaestionis, potest erroneum sensum inducere: quamvis sensus ab illo auctore intentus verus sit, cum quo non est de nomine contendendum.

Caput 20

Caput 20

Utrum angeli in primo instanti creationis suae peccare potuerint