Caput 8

CAPUT VIII AN PRIMUS HOMO FUERIT SECUNDUM ANIMAM CREATUS AD IMAGINEM ET SIMILITUDINEM DEI.

1 Referuntur Patres et scholastici tractantes de imagine Dei homine. — Quoniam his verbis explicavit nobis Scriptura excellentiam creationis humanae naturae, et formae, quam per illam recepit, quae est anima rationalis, ideo tam antiqui Patres, quam theologi omnes dc hac imagine, et similitudine accuratissime tractarunt, ut videre licet in Dasilio, homil. 10 et 11, Exaemer. et Ambrosio, lib. 6, Exaemer., c. 5, 7 et 8, et lib. de Dignit, conditionis humanse, et Theodoreto, q. 20, in Gen. Chrysostomo, Ruperto et aliis expositoribus ibidem, ct Gregorio Nisseno, lib. de hominis opificio, ct de Histor. sex dierum, Augustino, in libris super Gen. sepe, et in libris de Trin't., ut infra videbimus, et Bernardo, serm. 80, in Cant., et lib de Liber. arbitr. scholastici etiam cum Magistro, in 2, d. 16, et praesertim D. Thoma, 1 p, q. 93, per novem art. quos in praesenti capite breviter comprehendemus.

2. Suppositio necessaria pro doctrina hujus capitis. — Contra suppositionem nonnulli sunt opinati.—Arguitur ex Paulo pro dicta opinione. - Confirnatio prima.— Confirmatio secunda. — Primum ergo supponendum est, cum Deus dixit: Faciamus hominem ad imaginem, etc., decrevisse, seu explicasse voluntatem creandi hominem, in quo aliquam sui imaginem imprimeret. Ac subinde cum subditur, creavit Deus ad imaginem suam, creatam sui imaginem in homine fecisse. Hoc praemitto quam omnium dicendorum necessarium fundamentum, quia non defuerunt, qui verba illa de imagine in Deo ipso existente, ae subinde increata explicaverint. Ita ut sensus non sit, hominem ita esse ad imaginem Dei factum, ut in se creatam imaginem Dei receperit, sed potius sit sensus, hominem esse creatum conformem imagini, quae in Deo ipso est. Ita refert Augusünus 7, de Trinit., c. 6, circa finem, et Magister, sent. in 2, d. 16. Et potest illa interpretatio suaderi ex illo ad Reman. 8: Quos praedestinavit, conformes fieri imagini filii sui: ergo eiiam in praesenti, fieri ad imaginem non est, fieri imaginem, sed est fieri conformem imagini, quae in Deo est. Confirmatur, quia illud ad imaginem dicit respectum ad aliquam imaginem: ergo fieri ad imaginem, est fieri, recipiendo in se respectum ad imaginem: sed homo non potest dicere respectum ad imaginem, quae fit ipse: ergo factus est ad imaginem, accipiendo respectum ad imaginem. Et contirmatur secundo; nam aliud est tacere ad imaginem, aliud facere imaginem, nam pictor volens imaginem depingere, non dicetur velle facere ad imaginem, ergo aliud ad imaginem, potius dicit conformitatem ad Imaginem non factam, quam imaginis factae, seu faciendae creationem.

3. Probatur primo nostra suppositio. — Antecedens bipartitum.—Hus pars ostenditur.— Nihilominus tamen suppositio nostra communis est Patrum expositio et sententia. Quae probatur primo, quia illa verba: "Faciamus ho- minem ad imaginem nostram", et illa: "Crescat Deus hominem ad imaginem suam", et iterum, "ad unaginem Deti creavit illum", non possunt intelligi de imagine increata. Ergo necessario debent intelligi de creata in ipso homine facta. Antecedens probatur, quia illa imago vel esset divina essentia, vel aliqua persona: neutrum autem dici potest. Non quidem essentia, quia divina essentia non potest esse imago. Nam de ratione imaginis est, ut sit aliquid productum, teste Augustino, lib. 83, quaest., q. 37, et D. Thoma, 1 p., q. 35, a. 1, sed essentia divina non est producta: ergo neque est imago. Et hac ratione Deus in quantum Deus non potest esse imago essentialiter, quia non habet alium cujus imago sit: ergo deitas ipsa non potest esse imago increata. HResponderi potest essentiam lato modo, seu abusive, ut ait D. Thomas, posse dici imaginem, quia secundum eam una persona aliam imitatur, ita refert D. Thomas, d. q. 93, art. 5, ad 4, et non reprobat. Sed profecto non est talis acceptio imaginis in Deo admittenda, cum sit impropriissima et inusitata, et possit esse occasio errorum. Multo vero minus est secundum illam explicanda Scriptura, relicta verborum proprietate, sine fundamento. Ac denique etiam illa posita necessario ex verbis illis colligitur, hominem peculiarem conformitatem et similitudinem ad divinam essentiam in creatione sua recepisse, ratione cujus specialiter dicatur factus ad imaginem Det. Nam ille respectus ad essentiam Dei per illa verba ad imaginem, indicatus, aliquod fundamentum in homine requirit: quod esse non potest, nisi proprietas naturae humause, in qua illa conformitas, et similitudo fundetur. Haec autem est ratio imaginis homini impressa.

4. Alii vero, ut ex D. Thoma in eodem loco colligitur, responderunt Dei essentiam dici imaginem, quatenus in se continet ideas, et exemplaria rerum omnium, nam exemplar quaedam imago est. Et ita dici potuisse, hominem factum ad imaginem, quia factus est conformis exemplari divino. Sed talis expositio valde extorta. et improbabilis est. Nam imprimis, etiam divina essentia, ut est essentia non potest dici imago, quia etiam ut est exemplar non est producta, vel facta ad similitudinem alicujus, quod est de ratione imaginis, nec est sine fundamento dicendum, nomen imaginis improprie ibi usurpari. Deinde si esset sermo de exemplari potius dicere cebuisset, faciamus hominem ad imaginem ejus, id est. juxta ideam et exemplar ejus: non autem sic dixit Deus, sed ad imaginem nostram vel Dei vel st - non est ergo sermo de exemplari hominis, sed de imagine repraesentante Deum ipsum. Denique hoc modo nulla excellentia hominis per illa verba indicaretur, quod manifeste repugnat, et contextui, et Patribus ila verba ponderantibus et explicantibus. Sequela patet, quia fieri cum conformitate ad divina exemplaria commune est omnibus rebus creatis unicuique secundum naturam suam.

5. Ostenditur prima pars antecedentis supra positi in n. 3. — Altera pars de personis probatur, quia si ahqua persona ibi posset significari nomine imaginis, maxime Verbum, nam Pater et Spiritus sanctus secundum proprietates suas non habent, quod sint imago, ut suppono. Neque etiam omnes tres personae simul ratione deitatis possunt dici imago, ut jam est probatum: ergo solum, seu maxime posset hoc Verbo tribui, quia est vera imago Patris, at in dicto loco Genesis non potest esse sermo de hac imagine, quia additur ad imaginen nostram, id est, vel trium personarum ibi loquentium, vel Dei, ut Deus est, ut est hominis auctor. Verbum autem non est imago Trinitatis, nec Dei, ut Deus est, sed solius Patris: ergo ibi non est sermo de imagine increata personali, sed de imagine creata, quae vel Trinitatem, vel Deum, ut Deus est, referre posset. Illa enim particula nostra» convincit, sermonem esse de imagine, quae possit esse non solum Patris, sed etiam Fili, et Dei, ut Deus est, ut in fine capitis iterum dicemus.

6. Occuritur objectioni contra promine dicta. — Neque obstare debet, quod interdum Paitres videntur de filio Dei illam imaginem explicare, ut Ambrosius, libr. 6, Exaemer., cap. 7, et Gregorius, lib. 5, Moral., cap. 25, et Rupertus, l. 2, iu Genes., cap. 2. Quoniam hi Patres non dicunt in illis verbis per imaginem significatum esse Verbum Dei, sed expresse docent (ut videbimus) hominem ipsum factum esse ad imaginem Dei, quam in se recipit. Quia vero filius Dei naturalis est prima, et sola adaequata imago Dei Patris ; ideo addunt praedicti Patres, dum homo factus est ad imaginem Dei participasse aliquo modo, id quod est proprium fihi Dei. Quod est verum, quamvis revera ad ex positionem litteralem verborum Genesis non pertineat. Addi vero potest eo ipso, quod homo sit factus ad imaginem personalem Dei, necessario sequi recepisse in se participationem peculiarem illius imaginis increatae, quae ipsum hominem intrinsece constituit ad imaginem creatam Dei, cum hoc tamen discrimine quod

SECUNDUM ANIWAM CREATUS, ETC. 911

Verbum est tantum imago Patris, quia a solo Patre procedit: homo vero est ad imaginem Dei, quia a Deo ut Deus est procedit, sicut eo ipso quod homo sit particeps filiationis naturalis verbi Dei, in se recepit peculiarem participationem naturae filii Dei, cum hac tamen differentia, quod Verbum est filius solius Patris, quia ab illo tantum procedit: homo vero sit filius adoptivus Trinitatis, quia a tota Trinitate illam naturae divinae participationem recipit.

7. Probatur secundo eadem suppositio ec Scriptura. — Secundo principaliter probatur haec veritas ex aliis Scripturae locis, in quibus dicitur homo imago Dei, quia ad imaginem ejus factus est. Sic Paulus 4, Corinth. 11, de viro dicit: "Quoniam imago, et gloria Dei est", et ad Coloss. 3. "Induentes novum hominem qui renovatur in agmitionem secundum imaginem cjus, qui creavit illun". Quibus verbis manifeste ostendit Paulus, in homine esse imaginem creatoris, secundum quam renovatur, quando suum creatorem cognoscit. Et hoc est, quod monet 1, ad Corint. 15, "Ut portemus amaginem ceelestis". Praeterea hoc potest confirmari ex alia particula ad sinilitudinem. Nam homo non dicitur factus ad similitudinem Dei, quod detur aliqua similitudo increata, cui homo conformetur, sed quia in se recepit aliquam similttudinem Dei, quae dignitatem hominis ostendit. Ut dixit Jacobus, in sua canonica, c. 3, /n ipsa, id est, lingua, "maledicimus bomines, qui ad siailitudinem Dei facti sunt": ergo etiam dicitur homo ad imaginem factus, quia in se recepit imaginem Dei, Et confirm. ex illo Gen. 9. "Quicunque fuderit bumanum sanguinem fundetur sanguis illius, ad imaginem quippe Dei factus est homo". Ex quo enim gravitas ilhus dilicti exaggeratur, quod nocumentum infert imagini Dei: est ergo illa imago in homine creata, et hoc significatur cum dicitur Deus creasse hominem ad imaginem suam. Et confirmatur tanderm a simili, nam Gen. D5, dicitur, Adam generasse filium ad imaginem suam, quod non potest intelligi de imagine in ipso Adamo praeexistente, sed de imagine quam producebat in filio: ergo in eodem sensu dicitur Deus creasse hominem ad imaginem et similtudinem suam.

8. Probatur ec Patribus. — Probatur tandem ratione. — Tertio est haec communis expositio Patrum, ut videre licet in Ambrosio, Gregorio et Ruperto, locis citatis, et Dasilio, hom. 9, Exaemer. Augustino, lib. 7, de Trin., cap. 6, et lib. 12, cap. 7, et lib. 82, Quaest., q. 51, et lib. Imperfect. Gen., ad litt.. cap. 16, Chrysostomo, Theodoreto, et aliis super Gen. cum multis aliis, quos in discursu quaestionis referemus. Hatio autem non est alia, nisi, quae jam tacta est, nam per illa verba explicare voluit Deus singularem excellentiam cujusdam naturae, quam ad complementum hujus mundi corporei addere volebat, quae licet corpore etiam constet, non solum omnibus factis emineret, sed etiam dominari posset. Hanc autem excellentiam significavit illis verbis: "Faciamus hominem ad imaginem, et similitudinem nostram". Ergo illa imago, et similitudo est aliquid creatum in homine existens, nam proprietas, quae hominem facit excellentem et perfectum, in ipso homine esse debet. In illis ergo verbis: Faciamus hominem ad imaginem, et similitudinem nostram, Ma praepositio ad, non designat exemplar, ad cujus similitudinem homo sit conditus, sed designat terminum quasi formalem, et ultimum, ac principaliter intentum illius divinae operationis, ita ut sensus sit, faciamus hominem, et in eo sit imago nostra.

9. Ad locum Pauli in num 2.— Ad primam confirmationem ibid.— Ad secundam confirmationem.— Neque contra hunc sensum obstant, quae in principio referendo contrariam sententiam proposita sunt. Nam imprimis verba Pauli, "quos preedestinavit conformes fieri imagini filii sui" longe diversa sunt. Quia ibi non dicit Paulus homines esse praedestinatos, ut sint ad imaginem, sed conformes fieri imaginis filii sui. In quo Apostolus satis expressit, se loqui de imagine increata, quae licet respectu Patris sit, respectu praedestinatorum est exemplar. In Genesis vero loco non est sermo de exemplari, sed de termino creationis hominis. Unde ad confirmationem negamus in illis verbis ad imaginem, indicari respectum ad aliquam imaginem, sed potius indicari respectum imaginis ad factorem ejus ut manifeste declarat illa particula nostram, per quam indicatur cujus prototypi futura erat illa imago. Quapropter male in ultima confirmatione sumitur facere ad imaginem, non esse facere imaginem, contrarium enim ostendimus ex Scripturis, in quibus homo dicitur imago Dei, quia factus est ad imaginem Dei. llla ergo particula ad, non est addita ut ab homine imago excludatur, quae fuerit terminus effectionis Dei, sed ut denotetur aliqua imperfectio et diminutio illius imaginis. Nam homo non est propria et perfecta imago Dei, tanquam ejusdem natura cum eo existens, hoc enim est proprium filii Dei: sed est imperfecta imago, et ideo ad imaginem dicitur, quasi distans a perfectione rei repraesentatae, et ad illam aliquo modo accedens, ut notavit Augustinus, lib. 7, de Trinit., cap. 6, ad finem, et Ambrosius, lib. 10, in Luc 22, S 2, D. Thomas supra, et Magister cum alis in 2, d. 16.

10. Primum punctum explicandum, quid in hominem fundet rationem imaginis Dei.— Qquorumdam opinio, quod fundetur in corpore. — Primus modus luereticorum emplicandi hanc opinionem. — Refellitur praedictus modus. — Hoc ergo pro constanti supposito, quoniam imago relative dicitur, et relatio cognoscitur, cognitis fundamento et termino, ideo ad hanc imaginem explicandam duo a nobis declaranda sunt. Unum est in quo fundetur haec relatio imaginis in ipso homine. Aliud est ad quid terminetur haec relatio ex parte Dei, et haec duo explicando attingemus omnia quae de hac imagine tractari solent. Igitur circa primum, quia homo ex corpore, et anima constat, statim occurrit inquirendum, an homo in corpore, vel in anima, vel in utroque, imaginem Dei portet. Non defuerunt enim dicentes, hominem factum esse ad imaginem Dei secundum corpus, quod variis modis excogitatum est. Unus fuit haereticorum, qui Deum corporeum finxerunt, quos videtur notare Augustinus, lib. de Haeres., in 16, cum dicit: Alia heeresis dicit corpus hominis non animam esse ad imaginem Det. Quod de Audianis refert Epiphanius, lib. 2, contr. Haeres. haeres. 70, in princ. et in Anchor. ante medium, et Theodoretus, lib. 4. Hist.. cap. 19, et lib. 3, Haeret. fabul., Augustinus, Haeres. 10, isti non dixerunt Deum esse corporeum, et ideo ponebant imaginem Dei in corpore hominis per formalem convenientiam, et similitudinem ad corpus Dei. Verumtamen hic error in hoc sensu intellectus stultissimus est, nam quod Deus non sit corporeus, non solum de fide, sed etiam evidens est, ut in alus locis est ostensum: ergo in hoc sensu non potest in corpore hominis esse imago Dei, ut Basilius, hom. 10, Ambrosius, lib. 6, cap. 8, Augustinus, lib. 6, Gen. ad litt., cap. 12, Theodoretus, quaest. 20, in Gen. Chrysostomus et Nissenus in locis in principio allegatis argumentantur.

11. Secundus modus quorumdaam catholicorum. — Rejicitur. — Quidam vero moderni expositores Genesis finserunt Deum ad creandum hominem, visibilem formam, et corpus hominis assumpsisse, et ideo dixisse: "Faciamats hominem ad imaginemn nostram". Vta Oleas- ter Genesis 1, et Eugubius, in Cosmopoeia, et ratione illius formae humanae assumptae, dicunt illud verbum, ad imaginem nostram, seu in wmnbra nostra (ut ipsi juxta Hebraeum legunt) referri ad corpus assumptum. Sed in eo, quod isti auctores asserunt Deum assumpsisse corpus visibile al hominem formandum, ex proprio capite locuti sunt, quia nec in Scriptura indicatur, nec traditione habetur. Et praeterea refutari potest efficaciter quia vel loquuntur de vero corpore humano, a Deo hypostatice assumpto: vel tantum de apparenti specie corporis humani. Primum non dicunt, nec dicere potuerunt viri catholici, nam includit plures errores: unus est, quod ante incarnationem Verbi Dei aliam Deus fecerit. Alius quod tota Trinitas aliquando fuerit incarnata: nam tota Trinitas loquebatur dicens: "Faciamus hominem ad imaginem nostram". Tertius, quod ante corpus Adae Deus aliud corpus humanum fecit, quod assumeret, quod repugnat Scripturae, et praeterea est ineptissimum fingere productionem unius corporis humani ad aliud simile formandum.

12. Secundum autem de corpore apparente, quale ab Angelis assumi solet, imprimis est contra generalem regulam sanctorum dicentium, Deum quando visibiliter Patribus apparebat, non immediate ac per se corporis humani effieiem assumpsisse, sed per Angelos. Et deinde vel illa particula nostram referebatur ad illam formam sensibilem, quae apparebat, et sic ex illis verbis colligi non potest, esse in homine imaginem veri Dei, quia illa similitudo corporis humani non erat imago Dei, nec cum illo similitudinem habebat: atque ita sine causa et falso statim adderetur, "ad imaginem Dei creavit illum", quod aliis locis Scripturae saepe repetitur Gen. 5 et 9, Sap. 2, Eccl. 17. 81 autem particula nostram, refertur ad Deum ipsum secundum propriam naturam, impertinens, et ctiosa est illa cogitatio de forma corporis sensibilis a Deo sumpta. Propter quam enim utilitatem, aut usum assumeretur ? Respondent, ut humano more posset Deus ad hominem loqui. Sed contra, quia cum dixit Deus illa verba: "Faciamus hominem", etc,, nondum erat homo, cum quo loqueretur: ergo ad hunc finem non erat necessarium corpus assumptum. Et propter eamdem rationem putandum non est, illa verba fuisse a Deo sensibiliter dicta, sed per illa nobis explicari consilium et cogitationem, quam Deus de homine creando habuit. Sicut cum dixit, "tat lux", non sensibiliter dixit, sed mente, ut supra dictum est. Et videri potest Augustinus aequiparans illa duo verba fiat et faciamus, cum debita proportione et differentia, in imperfect. Gen., cap. 16.

13. Tertius modus exponendi dictam opinionem. — Praedictum modum non esse litteralem probatur. — Benique ahi, ut hanc imaginem in corpore hominis ponerent, cogitarunt hominem factum esse ad imaginem Verbi Dei incarnati. Nam Deus ex aeternitate, et ante omnes, Christum, ut hominem Deum praedestinavit. Unde cum illum jam in mente sua haberet praesentem, potuit optime intuitu illius dicere, "Faciamus hominem", etc. Tta refert Lippomanus in Catena ex quadam Glossa, quam non nominat, nec in ordinaria Glossa reperitur. Et posset quidem Glossa illa tolerari, si solum per quamdam accommodationem locuta esset, tamen nullo modo reputari potest ille litteralis sensus. Primo quia scriptura nunquam indicat hominem fuisse creatum ad imaginem Dei ut hominis, sed Dei simpliciter, quo nomine significari solet Deus ipse, ut Deus est, praesertim in veteri Testamento, vel ubicumque ex adjunctis nulla est ratio ahter interpretandi. Secundo, quia in eisdem verbis dicit Deus, "Faciamus hominem", etc., ubi in verbo faciamus, notant Patres omnes, locutum fuisse Patrem ad Filium, vel tres personas inter se, ut mysterium Trinitatis statim a principio significaretur, ut videre licet in Basilio, hom. 10, in Gen. Ambrosio, l. 6, Exae., c. 7, Chrysostomo, Theodoreto, Ruperto et aliis super Gen. et Augustino, ibid. et 16, de Civit., c. 6. Addit autem idem Pater, vel eadem Trinitas, "Faciamus hominem ad imaginem nostram". Ergo homo factus est ad imaginem Dei secundum aliquid commune Patri, et Filio, vel tribus personis: ergo non secundum corpus a verbo assumendum, quia illud corpus solius est secundae persona, non aliarum. Alioqui potius dicere debuisset Pater ad Filium incarnandum, faciamus hominem ad imaginem tuam, ut alias argumentatur Augustinus, 1l. 12, de Trin., c. 6. Tertio, homo factus est ad imaginem ejus qui creavit ilum, nam ipse creator dicit: "Faciamus hominem", etc. Unde Paul. ad Colos. 3. "Renovatur in agnitionem secundum imaginem ejus, qui creavit illum" sed Christus ut homo non creavit hominem, id est, per humanitatem non concurrit ad hominis creationem: ergo neque homo creatus est ad imaginem Christi hominis, ut homo est. Probatur consequentia, tum quia imago connotat originem ab eo, cujus est mmago, ut supra ex Augustino retuli, et in praesenti tradit in Imp. Gen., c. 16. Tum etiam, quia particula nostram, ut dixi, ipsummet creatorem iedicat. Unde Patres ex illa smile argumentum conficiunt, ut probent, cum Deus dixit, F'aciamus hominem, etc., non fuisse locutum ad Angelos, quia neque angeli sunt creatores hominum, neque una, et eadem est angelorum, et Dei natura, ut videre licet in Augustino, Basilio, Chrysostomo et Theodoreto locis citatis, et Cyrillo, 1. 1, cont. Jul. Idem ergo cum proportione dicendum est de Christi humanitate, seu de Christo, ut homine.

14. Vera, et catholica assertio Lominem fundare rationem imaginis in anima.— De ratione imaginis quid.—V era ergo, et catholica sententia est, hominem secundum animam factum esse ad imaginem Dei, id est, rationem imaginis animae esse impressam, ac subinde in illa fuisse fundamentum relationis imaginis ad Deum. Ita docent Basilius, Chrysostomus, Augustinus et alii Patres in locis citatis et praeterea Ambrosius, Psal. 118, octon. 10, in illa verb. Mannus tuce, etc. et Gregorius, l. 9, Mor., c. 27, alhas 36, et Gregorius, Nissenus, orat. in verba illa: Faciamus hominem, et Damascenus, 1. 9. c. 19. D. Thomas, dict. q. 73, a. 6, et bene Zeno Veronensis, epis. in l. Sermonum, serm. 2 et 4, t. 2, Bibliothecae et probatur a sufficienti partium enumeratione, nam homo habet in se imaginem Dei, et illa non est propria in corpore: ergo est in anima. Secundo, quia in anima concurrunt omnia, quae sunt de ratione imaginis, nimirum origo, et similitudo, ac repraesentatio ex vi originis, juxta doctrinam Augustini, lib. S3, Quaest., q. 51, et aliis locis allegatis, et D. Thomae supra, et 1. p., q. 35. Anima enim a Deo habet originem, ut est de fide certum, nam per solam creationem fit. Deipde ratione animae homo habet propriam quamdam similitudinem cum Deo in eo gradu, in quo proprie, et formaliter Deus existit, nempe in gradu vitae intellectualis: ergo ratione animae habet homo quod sit ad imaginem Dei. Probatur consequentia, quia de ratione imaginis est similitudo, vel secundum speciem, vel secundum gradum, qui proxime ad speciem accedat, vel secundum speciem, aut figuram, quae speciem rei referat, ut sumitur ex Augustino, dicta q. 51, et D. Thoma, in cit. loc., et constat ex ipso usu, et appellatione imaginis. Animal enim brutum, licet interdum ex homine generetur, et cum illo in ratione animalis aliquam similitudinem habeat, nihilominus quia gradum rationalem nullo modo attingit, qui in homine praecipuus est, ideo non dicitur, neque est imago ejus. Et ob eamdem causam bruta non dicuntur esse ad imaginem Dei, etiamsi in vita et cognitione majorem cum eo similitudinem habeant, quam inanimata, quia intellectualem gradum, in quo Deus formaliter existit, non participant. At vero homo ideo est ad imaginem Dei, quia in gradu intellectuali cum eo convenit, et ideo caetera omnia infra hominem dicuntur vestigia Dei propinquiora quidem, vel remotiora, prout magis, vel minus participant aliquid de perfectione Dei. Homo autem per animam attingit intellectualem gradum: ergo ratione animae est ad imaginem Deti.

15. Prima oljectio er Epiphanio contra procimam resolutionem. —Sed obpiciet aliquis Epiphanium, 1. 2, haer. 70, parum a principio ubi argumentatur non esse id, secundum quod homo est ad imaginem Dei, quia licet in ahquibus proprietatibus videatur Deo similis, in pluribus est illi dissimilis: et deinde impugnat dicentes, imaginem esse in corpore, et tandem concludit, decern non posse, in qua parte hominis locatum sit id, quod est secundum imagnnen, et similia repetit, n Anchorato. Respondemus, primo in hoc Epiphanium excessisse, nam videtur ita voluisse Dei imaginem in homine invenire, ut in nullo sit dissimilis Deo, quod impossibile est, quia solus Filius Dei naturalis est perfecta imago Patris: homo autem est imago, sed deficiens, propter quod dicitur ad imaginem, ut supra ex Augustino notavimus. Qua propter licet animus hominis in multis distet a perfectione Dei, hoc non obstat, quominus sit vera, et propria imago, licet imperfecta, quia ad proprietatem imaginis satis est formalis convenientia, et similitudo in supremo gradu et proprio Dei, quae in anima invenitur. Secundo dicimus indicare Epiphanium, quod licet imago Dei sit in anima, non satis constare, an sit in illa sola, vel etiam in corpore. Item, cum in animo multa sint, scilicet, substantia, potentia, et actus, non satis constare, in quo istorum ratio imaginis fundata sit. Sed nihilominus haec non obstant, quominus certo constet, imaginem esse in anima.

16. Secunda assertio bimembra suadetur. — An vero sit etiam in corpore, dicendum breviter proprie et formaliter non esse, remote vero, et quasi in signo admitti posse. Priorem partem docet Augustinus, l. 24. cont. Faust., c. 9, dicens: Cwun in homane Deus fecerit id quod interius est, et id, quod eatereus est, non facit eum ad imaginem suam, nisi secundum id, quod interius est, non solum incorporeum, veruwn etiam rationale, quod pecorints non inest. Ubi dicendo, no nisi, plane excludit corpus, et indicat rationem, quia corpus secundum se, necrationem habet, nec cum Deo potest formalem similitudinem habere. Quod magis explicat dicens: Hoc utrumque interius, et euterius simul unus homo est, hunc unun hominem ad imaginem suam fecit, non secundum id, quod habet corpus, corporalemque vitam, sed secundum id, quod habet rationalem mentem, ctc. Alteram nihilominus partemtradit ÀAugustinus, l. 6, Gen. ad lit., c. 12. Ubi cum dixisset hominem factum esse ad imaginem, non secundum corpus, sed secundum mentem, subdit; quanquam et in ipso corpore habeat quamdam proprietatem, quaee hoc indicet, quod erecta staLtura fuctus est. Ubi cum dicit, quae hoc indicet, satis ipse indicat, imaginem in corpore tantum esse ut in signo, non formaliter, quia nulla forma, et figura corporis in Deo est. Similia idem habet Augustinus, 1. 1, deGenes. con. Manich., c. 17, et dict. q, 51, ubi latius id prosequitur et idem tradit D. Thomas, d. q. 93, a. 6, ad 2, et reliqui theologi cum Magistro, in 2, d. 16. De dubitatione vero indicata ab Epiphanio, scilicet, quid sit in anima propria ratio hujus imaginis seu proximunr fundamentum relationis ejus, dicemus statim.

17. Secunda objectio ex Theodoreto et Anastasio. — Secundo objici potest Theodoretus, quaest. 20, in Gen., et cum illo Anastasius Nissenus, in lib. Quaest. sacrae Scripturae, q. 21, referens, et approbans verba Theodoreti dicentis: Quidam vocaverunt imaginem Dei id, quod est in anima invisibile, sed non recte dicerunt. Si enim invisibile anime vmago Dei esset, multo magis Angeli vocarentur imagines Dei. Unde videtur velle Theodoretus nec in anima, nec in corpore esse imaginem, sed in toto conjuncto, seu composito, quod ex corpore, et animo resultat. Et ideo rationem iinaginis explicare conatur per quasdam proprietates, quae in anima sine corpore non inveniuntur: ut sunt regnare, judicare, et dominari piscibus maris, fabricare artificialia, ut domus, naves, imagines, et similia, in quo, ut ait, homo auctorem naturae imitatur ; et infra addit opera virtutis, et praesertim misericordiae, ac denique concludit, cum solus homo sit ad imaginem, seu imago Dei ex omnibus creaturis, peculiarem quamdam rationem hujus denominationis esse oportere, cujus nulla reliquarum creaturarum particeps sit. Imo addit ex hominibus solum virum esse ad imaginem, et non foemi- nam, quia Paul. 1, ad Corinth. 11, de viro dicit: Non debet velare cuput suum, quia imago et gloria Dei est: de muliere autem dicit, guod de et velare caput suum - ergo supponit mulierem non esse imaginem Dei, et rationem addit ; quia homo dicitur factus ad imaginem ratuone imperii, vir autem imperat foeminae, et non e converso.

18. Ostenditur primo contra Theodoretum Angelum esse ad imaginem Dei. — Sed in hac objectione Theodoretus falso nititur fundamento, et in multis aliis non consequenter loquitur. Primum enim falsum est, Ángelum non esse ad imaginem Dei, nam revera est, et perfectiori modo, quam homo, simpliciter loquendo. Haec est expressa sententia Dionysii, c. 7, de Div. nom., dicentis: Angelos ea scire, que in terra sunt, Scriptura testatur, non ea sensu haurientes que quidem suni sensibilia, sed propria ad Dei imaginem efficte mentis virtute, atque natura. idem docuit Gregorius, hom. 34, in Evang., quem sequuntur D. Thomas, dicta quaest. 93, art. 3, et scholastici omnes, qui id, confirmant ex illo Ezech. 28: "7wu signacalum similitudinis", quod de principe malorum Angelorum Patres intelligunt. Unde Isidorus, lib. 1, de sum. Bono, cap. 10, inquit: Distat conditio Angeti a conditione hominis, homo enim ad Dei similitudinem conditus est Archangelus cero qui lapsus est, signaculum Dei similitudinis appellatus est. Et infra: Quanto eniin subtilior est ejus natura, tanto plenius eatitit ad similitudinem divinee veritatis ecpressa. Quae sunt fere verba Gregorii eadem repetit Beda, lib. Quaest., lib. 90.

19. Accedunt Patres alii. — Unde pro hac sententia citari possunt Patres omnes, qui verba illa de Angelo dicta esse intelligunt, ut Hieronymus ibi, et Isaias 14 et 54, et Augustinus, lib. 11, Gen. ad lit., cap. 25 et 11, de Civit., cap. 15, et Ambrosius, lib. de Par., cap.2, et Tertullianus, lib. 2, cont. Marc., cap. 10, ubi sic exponit: 7u es resignaculum similitudinis, qui scilicel integritatem imaginis, et similitudinis restgnaveris. Quae verba tacito nomine Tertulliani satis accommodate ad rem praesentem exponit Hieronymus, supra Ezechielem, ut paulo post referam: et ibi etiam ponderat subjuncta verba: Plenus sapientia et decore, dicens: Uli imago Dei est, ibi plenitudo sapientiee, et perfectus decor. Non est ergo dubium, quin Angelus natura sua sit ad imaginem Dei tanto perfectius quam homo, quanto gradum naturae intellectualis perfectius participat. Et ex concessis ab ipso Thoma potest hoc convinci, nam si homo dicitur ad imaginem propter imperium, hoc commune est Angelis, qui (ut ipse fatetur) facultatem dominandi habent, quod probat ex Paulo, qui Angelos vocat, dominationes, principatus et potestates, et rectores tenebrarum harum ad Col. 1, et ad Eph. 3 et 6, et ex Dan. 19. Uhi Michael vocatur princeps Hebraeorum et alius princeps Persarum, et alius Graecorum. Deinde si homo est imago, quia auctorem suum imitari potest fabricando artificiala, multo facilius, et excellentius potest id Angelus praestare. Denique haec potius sunt signa imaginis, quam forma, quae in principio, et radice eorum posita est: illa autem forma in Angelo est excellentior. Simpliciter ergo excedit Angelus in ratione imaginis. Neque obstat, quod Theodoretus objicit, quia in Scriptura solus homo dicitur factus ad imaginem Dei. Tum quia in Scriptura non indistincte narratur creatio Angelorum, sicut hominis. Tum etiam, quia in loco Ezechielis satis significatur. Tum denique quia sufficeret argumentum, quod a fortiori ab homine sumitur, nam ex eo etiam quod Lucifer vocatur signaculum Dei, optime colligere possumus, quemlibet Angelum in suo gradu signaculum Dei esse.

20. Addit alteram responsionem D. Thomas cui ipse nimis insistendum non vult. — Addit vero D. Thomas hominem secundum quid esse similiorem Deo, et duas proprietates explicat. Una est, quod sicut Deus est in mundo totus in toto, et totus in qualibet parte, ita anima in corpore. Sed in hoc non videtur homo À Angelum excedere, sed potius e converso, nam, Angelus etiam potest esse in aliquo corpore totus in toto, et totus in qualibet parte: et in hoc hominem superat, quod non totus homo, sed tantum pars ejus, quae est anima, est tota in toto, et in qualibet parte, Angelus vero totus simpliciter est in toto, et totus in qualibet parte. Deinde est etiam perfectiori modo, quia anima est informando, Angelus vero praesidendo, aut operando tanquam extrinsecum agens, in quo videtur Deo similior quamvis multum ab illo distet. D. Thomas autem videtur totum mundum considerasse quasi unum corpus, cui Deus intime adest, totus in toto, et totus in qualibet parte ejus, dando ill esse altiori quidem modo, sed cum dependentia essentiali corporis ab ipso, et sub hac rauone dixit in homine, et anima ejus esse majorem quamdam similitudinem cum Deo. Alia proprietas est, quia in homine invenitur quaedam Dei imitatio inquantum homo est de homine, sicut Deus est de Deo. Sed optime addit D. Thomas hoc non pertinere ad rationem imaginis per se, sed solum supposita priori ratione substantialis imaginis, alioqui etiam in brutis imago Dei inveniretur. Unde recte concludit, cum haec sint valde extrinseca ad rationem imaginis, et Angelus excedat in eo, quod huic imagini intrinsecum est, sine dubio factum esse ad imaginem excellentiori modo, quam fuerit homo.

21. Ostenditur primo contra eumdem Theodorelum faminam quoque esse ad amaginem Dei. — Primum argumentum. — Secundo non admitumus, quod Theodoretus addit, foeminam non esse factam ad imaginem Dei. Quamis eodem modo loquatur Chrysostomus, homil. 8, in Gen., et eumdem loquendi modum referat Gratianus in cap. mulier 33, quaest. 5, Ambrosius 1, ad Corinth. 11, ubi sic ait: MaLlier idcirco debet velare caput, quia non est unago Dei, ut ostendatur subjecta. tem habet in capite haec imago, eadem causa, et quodlibet ex Augustino, in lib. Quaest., ex utroque Testamento mistim quodlibet 106, et idem habetur in priori parte earumdem quaestionum ex solo veteri Testamento, quaest. 21 et 45. Verumtamen contrarium est simpliciter verum, quod docuit idem Augustinus 12, de Trinit., cap. 7, et Basilius, hom. 10, Exaem. ct Gregorius Nissenus, in lib. de Opitic. hominis, et D. Thomas, dict. quaest. 93, art. 4. Et probatur primo ex illo Gen. 1: "Faciamus hominem ad imaginem", etc., et infra: "Creavit Deus hominem ad imaginem suam": quia ibi per hominem non significatur solus vir, sed significatur simpliciter humana natura, quatenus apta est in suis individuis creari sive sit vir, sive foemina. Quod subjuncta verba manifeste declarant: "Ad imaginem Det creuvit illum, nasculum et faeminam creavit eos". Quae verba recte ponderavit Augustinus dicens: Ad imaginem Dei naturam ipsum humanam factam dicit, que secum utrumque complectitur, nec ab intelligenda imagine Dei separat feminam. Potestque confirmari ex illis verbis, cap. 5: "Hic est liber generationis Adam in die, qua creavit Deus hominem, ad similitudinem Dei fecit eun". "masculum et faminam creavit eos", eic. Quibus evidenter explicatur de utroque sexu, quod prius in singulari, seu communiter de homine dicitur. Similiter Sap. 2, dicitur Deus, "fecisse hominem inexterminabilem et ad imaginem": sicut ergo primum fuit commune mari, et foeminae, ita et secundum. Simili modo induci potest, quod dicitur Gen. 9: "Quicunque effuderit humanum sanguinem, fundetur sanquis illius, ad imaginem quippe Dei est factus homo".Nam lex illa tam est lata contra eum, qui effundit sanguinem foeminae, quam viri ; ergo etiam ratio legis non solum virum, sed etiam foeminam comprehendit. Sic etiam inducit Augustinus illud ad Colos. 3: "Eapoliantes vos ceterem hominem cum actibus suis", et "induentes novum eum, qui renovatur in agnitionem secundum imaginem cjus, qui creavit illun". Nam renovari in agnitionem Dei commune est foeminae et viro: renovatio autem Tit secundum imaginem: ergo etiam ratio imaginis communis est. Nam illa renovatio, ut Augustinus ait, fit in spiritu mentis ubi sexus nullus est, sicut ad Ephes. 4, dixit idem Paul.: "Renovamini spiritu nentis vestre", et ad Gal. 3, dixit: "n Christo non est Judaus: nec Graecus: non est servus, nec liber -non est masculus, nec faemina" - ergo uterque servus renovatur in Christo, et uterque est ad imaginem Dei.

22. Secundum argumentum.—Ad objectionem ex Theodoreto in fine n. V1.—benique omnia illa, in quibus Theodoretus ponit rationem imaginis, in mulere inveniuntur. Quia etiam foemina est capax domini, et principatus, et artificialia operari novit, et (quod caput est) habet facultatem rationalem, et intellectualem, secundum quam praecipue ratio imaginis attenditur: ergo etiam ipsa est ad imaginem Dei. Neque obstat, quod Theodoretus, objicit ex Paulo specialiter dicente de viro, quod sit imago, et gloria Dei, nam per hoc non excludit a foemina esse ad imaginem, sed indicat, in hoc habere virum specialem excellentiam, quia ipse fuit aliquo modo principium foeminae, et est caput ejus, ac finis, in quo peculiari modo Deo assimilatur. Ita fere D. Thomas, dict. q. 93, a. 4, ad 1, id colligens ex verbis ejusdem Pauli: "Non enim vir est ex muliere, sed mulier ea viro, et vir non est creatus propter mulierem, sed mulier propter virun". Et declarat optime Augustinus, l. de Opere Monach. c. 32. dicens, esse quidem in foemina imaginem Dei, quamvis corpore, sive sexu non ita illam significet, sicut vir. Et ad eumdem modum exponenda sunt, quae Gratian (ut initio n. 21, attingebatur) ex Augustino et Ambrosio refert. Praeterquam quod libri, unde desumpta sunt, incertae sint auctoritatis.

23. Tertium argumentumn. — Tertio immerito negat Theodoretus animam rationalem esse ad imaginem Dei, eo quod invisibilis sit. Nam licet verum sit, hominem integrum esse ad imaginem Dei ratione animae, et secundum aliquam proprietatem, vel conditionem inveniri in toto compositio sensibili, quod est homo, in qua peculiarem habet similitudinem ad Deum, quam non habet anima separata, ut est dominari brutis animalibus, producere sibi simile vel etiam ante facta componere, nihilominus anima secundum se spectata ad imaginem Dei creata est, et separata a corpore substantialem imaginem in se retinet, quia essentialiter intellectualis est. Unde quae de Angelis diximus, de anima separata idem probant: quia etiam anima separata vere subsistit in gradu intellectuali ; et licet in illo sit incompleta substantia, et simpliciter minus perfecta imago, nihilominus secundum quid in aliquo excedit Angelos, et magis assimilatur Deo, nimirum, quia potest suum esse communicare corpori, et illi substantialiter uniri, quod Angelus non potest. Deus autem altiori modo, et sine imperfectione, vel per creationem, et conservationem, vel mirabilius, per Incarnationem id facere potuit.

24. Imago et similitudo an secundum naturalia, an potius secundwumn supernaturalia inveniantur in anima. — Assertio tertia quoad imaginem. — Probatur. —Superest vero ulterius inquirendum quid sit in anima ipsa propria, et proxima ratio fundans relationem imaginis, nam in anima inveniuntur et natura, et gratia, unde quaeri potest, an anima sit ad imaginem Dei secundum naturam, vel secundum gratiam. Item in anima sola natura spectata distingui possunt substantia, potentia, et actus, de quibus idem interrogari potest. Advertendum ergo est in Genesi non solum dici, hominem esse creatum ad imaginem Dei, sed etiam ad similitudinem, de quibus verbis controversia est, an idem significent, vel diversa, et ideo in hoc puncto de illis sigillatim dicendum est. Quod ergo attinet ad imaginem, omnium sententia est, inveniri in homine, seu anima secundum naturam ejus. IHta docent omnes Patres supra allegati, et alii, quos statim referemus, et probatur sufficienter ex dictis. Quia homo est ad imaginem Dei, in quantum in intellectuali gradu cum illo convenit, sed hoc habet anima rationalis per naturam, sicut et Angeli: ergo secundum esse naturale animae convenit homini ratio imaginis. Et confirmatur hoc ex verbis Genesis: "Faciamus hominem ad imaginem, et simalitudinem mostram ut preesit", etc., nam ex his colligitur inde convenire homini esse ad imaginem, unde illi convenit posse praeesse brutis animalibus, sed hoc convenit illi per naturam rationalem, quatenus talis est, quamvis gratiam non habeat: ergo et ratio imaginis. Unde Augustinus, serm. 27, de verb. Apostoh, cap. 2. Zabemus (inquit) aliguid amplius, quam bestiee, mentem, rationem, consitwmn, quod non habent Destiee, in eo facti sunus ad imaginem Dei. Denique ubi Scriptura narrat, quod facti sumus, ibi subjungit, wt nos pecoribus non solum anteponat, sed etium preeponat. Et infra interrogat, unde habeat potestatem, et respondet propter imaginem Dei. Contirmari etiam potest ex loco citato ad Colos. 3. "Induite novum hominem, qui renovatur in agnitionem secundum maginem ejus, qui creavit illum". Nam ex his verbis sic possumus argumentari, homo renovatur per fidem et gratiam, ut docet Augustinus, lib. 2, de Peccat. merit., cap. 2, sed quando sic renovatur per fidem, et gratiam, non fit imagoDei, sed perficitur secundum imaginem Dei: ergo per naturam habet, quo sit ad imaginem. Quo fere modo argumentatur Augustinus 12, de Trinit., cap. 7. Denique argumentum supra sumptum ex Genes. 9, hic etiam locum habet, nam homicidium dicitur ibi morte dignum, quia homo est ad imaginem Dei, sed homicidium praecise spectatum secundum rationem naturalem, ut est contra hominis naturam, habet illam gravitatem, et est dignum tali poena: ergo etiam ratio imaginis in ipsa hominis natura fundata est.

25. Corollariwn ev dictis. — Unde obiter colligitur, nullam naturam inferiorem humana esse ad imaginem Dei, ut recte docet D. Thomas, in dicta quaestione, art. 2, quia in nulla inferiori natura invenitur gradus intellectuahs, quo nihil est propinquius Deo in creaturis, ut dixit Augustinus, lib. 83 Quaestionum, q. 51, et ideo solum in natura, quae illum gradum attingit, imago Dei invenitur. Sed dicunt aliqui in toto mundo esse imaginem Dei, et multo perfectius, quam in homine solo, quia in mundo continentur omnes gradus rerum, et plures rationes, et modi repraesentandi excellentiam et magnitudinem Dei. Sed hoc improprie dicitur, et praeter modum loquendi Scripturae. Quia licet Scriptura describat ereationem mundi corporei, nunquam significavit, DEUM creasse illum ad imaginem suam. Et ratio est, quia mundus, ut sic, non est aliquid vere unum, sed tantum secundum quemdaam ordinem, seu comparationem et accidentalem unionem, sub qua ratione non potest dici ad imaginem Dei, quia in illo ordine, vel compositione, non nisi valde metaphorice Deo assimilatur. S8i autem sit sermo de rebus, ex quibus mundus constat, quaedam sunt ad imaginem Dei, aliae vero minime. Unde non potest mundus alia ratione dici ad imaginem DEI, nisi quatenus homo, vel angelus est ad Dei imaginem. Propter quod impertinens est comparatio, quae inter mundum et hominem in hoc fit, quia si mundus sensibilis non includat hominem, non potest dici ad imaginem Dei: si autem sub mundo comprehendatur homo, tota ratio imaginis est in homine: et ideo neque hoc modo potest in mundo esse perfectior imago, quam in homine, utique in eo in quo proprietas imaginis consistit. Quamvis secundum alias considerationes, vel comparationes quaedam aliae imitationes Dei inveniantur in mundo, seu aliis partibus ejus, quae in homine non reperiuntur, quae magis ad vestigia Dei quam ad imaginem pertinent.

26. Quarta assertio etiam ad imaginem attinens.— Declaratur ratione. — Addendum vero est, cum in natura rationalis animae, vel angeli tria inveniantur, substantia, potentiae et actus, in omnibus illis rationem imaginis considerari, ac fundari posse, vel certe ex omnibus illis hanc imaginem compleri et consummari. Ita sumitur ex variis modis, quibus sancti rationem hujus imaginis in homine declarant, et simul ratione potest facile ostendi. Nam imprimis anima ratione suae substantiae, in intellectual gradu essentialiter constituitur, et ex ejusdem substantiae essentiali perfectione habet, quod sit intelligentiae capax: sed haec est fundamentalis ratio hujus imaginis, ut diximus: ergo. Et confirmatur ex proprietatibus maxime propriis talis substantia: est enim incorporea, indivisibilis, immortalis, seu aeterna, ubicumque est, tota in toto existit, et in singulis partibus est capax participationis divinitatis et virtutum, et actuum comitantium illam. Et ita Augustinus, lib. de Quantit. animae, cap. 2, per immortalitatem animae imaginem explicat. In libro autem de Ecclesiasticis dogmatibus illi attributo, capite ultimo dicitur anima ad imaginem non solum, quia incorporea est, sed etium quia eeterna. Gregorius autem Nyssenus, in libro de Hominis opificio, cap. 16, a medio, in editione Basiliensi, anni T1, ad imaginem dicit esse, quia particeps est summi boni, quod Deus est: et idem repetitur in orat. catechet., c. 5, ex editione Parisiensi, an. 73.

27. Progreditur dicta declaratio. — At vero sola anima sine potentiis non refert suflicienter divinam naturam, quatenus intellectualis est, nam Deus ita est intellectualis per naturam suam, ut per eamdem nostro modo intelligendi habeat vim et facultatem proximam intelligendi et amandi, et libere operandi: at vero anima non habet haec omnia per suam substantiam sine potentiis: ergo potentiae animae ad complementum hujus imaginis pertinent. Atque ita Augustinus, 12, de Civitate, c. 23, et tract. 8, in 1, Epist. Joann. ponit rationem imaginis in mente rationali. Idem serm. 27, de verb. Apost., et in serm. 63, de verb. Dom., ponit illam in intellectu, memoria et voluntate. Quod etiam habet Dernardus, in lib. Meditat., cap. 1. Et quia liberum arbitrium est facultas voluntatis et rationis, ideo in libertate intellectualis naturae rationem imaginis ponit Ambrosius, lib. 6, Exaem., c. 8, et Damascenus, lib. 2, de Fide, cap. 12, et Nyssenus, lib. de Homin. opific., cap. 4, et Bernardus, lib. de Grat. et liber. Arbit. Unde ulterius, quia homo per rationem et libertatem est capax domini, et facultatem habet ad regendum et gubernandum: ideo in hac facultate constituunt saepe Patres rationem imaginis consentaneae ad verba illa Dei, "Faciamus hominem ad imaginem et siailitudinem nostram, et preesit". Vta Basilius, Ambrosius et Chrysostomus, ac Theodoretus locis citatis, et Damascenus, dicto cap. 12, et Augustinus, lib. de Catechizan. rudib., cap. 18, et lib. 3, Genes. ad litter., cap. 20, et indicat Hieronymus, Epist. 146 ad Damascenum, de Filio prodigo, parum ab initio.

28. Completur praedictae assertionis declaratio.—benique quia Deus per substantiam suam non tantum est essentialiter intellectivus, nec solum ad intelligendum potens, sed etiam est actu intelligens et amans: ideo etiam homo non tantum in substantia sua et potentiis, sed etiam in actibus earum imaginem Dei portat. Imo tunc Dei imago in homine perfecta et completa intelligitur, quando suis actibus ornata est. Sic dixit Theodoretus, d. quaest. 20, tunc vere hominem esse ad imaginem Dei, quando opera Dei facit, juxta illud Pauli 1, ad Corinth. 15: "Sicut portavimus imaginem terreni, ita portemus imaginem celestis". Nam imaginem (nquit) terrenam portat, qui secundum carnem vivit, et perficit opera carnis: imaginem vero calestis, qui spiritu opera carnis mortificat. Et Augustinus (si ejus est) lib. 65 Quaestionum, in 18. Mens (inquit) quando cogitat ea, quae sunt cterna, tunc vere inago Dei dicenda est. Et infra: Quanto se magis extenderit in id, quod cttermn est, tanto magis inde formatur ad unaginem Dei. Et clarius Thaulerus, serm. 2, de Trinit. Hec (inquit) divina imago veraciter proprie ac nude in anima, cui naturaliter indita est, invenitur. Et inferius, quaerens ubinam sit ista imago, dicit: Omnium sententia est proprie in viribus supremis, hoc est memoria, intellectu et voluntate consistere: ipse vero subjungit: S'anctus Thomas propius ad rem ipsau accessit, dicens, quod imaginis hujus perfectio in ejus actualitate, et virium emercitio sita sit. Quod ipse postea de actibus perfectae contemplationis exponit. Ac denique Augustinus, lib. 12, de Trinit., cap. 6 et sequentibus, et lib. 14, cap. 3 et sequentibus, per actus intellectus, et voluntatis perfectionem hujus imaginis declarat, ut paulo post in ultimo puncto videbimus. Dico ergo per actus perfici hanc imaginem, quia illam ornant et similiorem reddunt. Substantialiter autem in illis non consistit, neque in rigore necessarii sunt, ut homo esse dicatur ad imaginem Dei: tum quia Deus dicitur creasse hominem ad imaginem suam, ideoque ante opera in ipsa anima, ut est terminus creationis, et ex vi illius imago Dei impressa est, et similiter in hcmine, ex vi informationis animae ante omnem operationem invenitur: tum etiam, quia imago Dei in homine est permanens: operatio autem ex se transiens est. His ergo modis in ipsa hominis natura imago Dei magis vel minus perfecta invenitur.

29. An idem valeat esse ad inaginem et similitudinem. — Prima sententia.—Superest videndum, an etiam per gratiam sit imago Dei in homine, simulque explicanda est alia particula, ad similitudinem, prout supra proposuimus. Duae itaque sunt expositiones illorum verborum, ad imaginem et similitudinem. Una est, ut non significent res diversas, sed eamdem magis declarent, ita ut particula, ad sinilitadinem, solum denotet illam imaginem Dei esse valde perfectam. Nam, ut recte dixit D. Thomas, dicta quaest. 93, art. ult., licet similitudo sit de ratione imaginis, nihilominus, quia similitudo ipsa potest esse magis et minus; ideo ad denotandum perfectionem imaginis dici solet habere similitudinem, ac proinde quamvis illae duae voces conjungantur, idem magis perfectum significant. Et potest haec expositio optime sustineri et confirmari ex illo Genes. 5, ubi solum dicitur, "Creavit Deus hominem ad similitudinem suam", sicut aliis locis solum dicitur nomo ad imaginem factus, ut Genes.9e Eccles. 17. Quibus indicatur idem per singulas voces, quod per utramque simul significari: imo Sapient. 2, dicitur Deus "creasse hominem ad imaginem similitudinis suae", ubi juxta phra- sim usitatam in Scriptura genitivus ille aequivalet adjectivo, ac si diceretur ad imaginem similem sibi. Ac denique Genes. 5, Adam dicitur "genuisse filium ad imaginem et similitudinem suam", quae verba non videntur posse in alio sensu declarari: ergo in eodem, similia de homine dicta accipi possunt. Et huic sententiae favet Augustinus, in Imperfect. Genes. ad htter., cap. ult., ad fin., ubi refert quosdam distinxisse inter imaginem et similitudinem, dicentes quod licet prius dixerit Deus, "F'aciamus hominem ad imaginem et similitudinem nosiram", nihilominus statim solum dici, "Et creavit Deus hominem ad imaginem suam", quia tunc tantummodo ad imaginem factus est: similitudo autem illi postea reservabatur in resurrectione mortuorum. Hanc vero opinionem refutat Augustinus primo ratione, his verbis: Quasi posset esse imago aliqua, in qua similtudo non sit. Si enim similis omnino non est, profecto nec imago est. Secundo auctoritate Jacobi 3, dicentis: 7n ipsa (utique lingua) "benedicimus Deum, et in ipsa maledicimus homines, qui ad similitudinem Dei facti sunt", et similia fere habet idem Augustinus, q. 4, in Deuter.

30. Secunda sententia.—Nihilominusest alia sententia, quae illa duo verba imaginis et similitudinis distinguit, et prius ad naturam, posterius ad gratiam refert, ac si dictum esset: Faciamus hominem ad nostram imaginem secundum suam naturam, et nobis similem in gratia. Ita fere Ambrosius, lib. de Dignit. condit. human. cap. 2 et 3, et lib. 6, Exaemer., cap. 7 et 8, Origenes, lib. 3, Periarch., cap. 6, Chrysostomus, homil. 9, in Genes., Basilius, hom. 10, et Gregorius Nyssenus, homil. de Creat. homin., et Theodoretus, quaest. 20, in Genes. et ibid. Eucherius, lib. i, et significat Hieronymus, in id Ezech. 28: "Tu signaculum similitudinis", dicens, Votandum, quod imago tunc facta sit tantum, similitudo in Baptismo compleatur. Idem indicat Irenaeus, libro 5, contra haeresias, capite quinto, dicens. Propter etfusionem spiritus spiritualis, et perfectus homo factus est, et hic est, qui secundum imaginem et similitudinem factus est Dei. Et hoc declarans, subdit: S defuerit animae spiritus animalis est, vere imaginem habens in plasmate, similitudinem vero non assumens per spiritum. 21. Assertio quinta seu auctoris Judicium de utraque sententia. —Fundamentum hujus sententiae esse potest, quia non est credendum, illa verba esse addita distincta, sine aliquo mysterio, et peculiari utriusque vocis significatione. Unde etiam Damascenus, lib. 2, c. 12, dixit imaginem vim intelligendi, et arbitrn libertatem significare: similitudinem vero virtutis, quoad ejus fieri potest, perfectionem. Et confirmari etiam potest, quia cum homo justificatur, dicitur "renovari secundum imaginem ejus, qui creavit illum", ad Colos. 3. In quo significatur, hominem esse ad imaginem, etiamsi non sit renovatus per gratiam, per quam renovatur ad similitudinem, ut videtur exponere Augustinus, lib. cont. Adimant., cap. 5. Propter quae sententia haec est etiam valde probabilis. Existimo tamen priorem esse maxime litteralem, et primarium sensum continere: hanc vero posteriorem esse magis spiritualem, vel ad summum ad secundarium sensum pertinere, vel certe esse quasi explicationem prioris, nam Deus ita fecit hominem ad imaginem suam, ut similitudinem, quam habebat innatam, voluerit per sua dona perficere. Et in eodem sensu dicunt Patres allegati. non solum in principio factum esse hominem ad imaginem Dei, sed etiam quo magis in sanctitate crescit, eo magis ad similitudinem Dei fieri, et tunc esse illam imaginem consummandam, quando "similes ei erimus, et videbimus eum, sicuti est".

32. Corollarium ea dictis, hominem peccando non amisisse naturalem imaginem. — De Valentia in libro de peccato originali, cap. 5.—Ex quibus colligere licet, quid sentiendum sit de sententia dicentium, hominem amisisse imaginem Dei, peccando, quae fuit sententia Origenis, ut refert Hieronymus, in Epist. 60, ad Joan. Episc. Hierosol., ubi illam ut haereticam damnat. Idemque habet Epiphanius, in Epist. ad eumdem, et haeres. 70. Quem errorem ita novi haeretici excitarunt et explicarunt, ut de ipsa naturali imagine id atfirmaverint, ita esse abolttam, ut amiserit homo arhitrii libertatem et potestatem utendi ratione saltem in rebus honestis. Imo Matthias lllyricus, ut refert Valentius, dixit, hominem peccando transformatum fuisse in vivam et substantialem imaginem diaboli, et amisisse imaginem Dei. Sed in hoc sensu non solum est haeretica haec sententia, sed etiam insana, quia essentia animae et potentiae connaturales illi non amittuntur peccando, nec mutari possunt in seipsis, sed solum in habitibus, aut actibus suis, vel in modo facilius, vel difficilius operandi, quatenus ex corporis dispositione pendent. Et contra illum specialem errorem, quod homo peccando non amiserit arbitrii libertatem, in tractatu de Gratia ostendimus, Prolegom. 4, cap. 7.

33. Amisisse tamen similitudinem per gra- tiam. — In hoc ergo sensu certum sit, hominem peccando non amisisse, nec amittere illam imaginem naturalem Dei, quam ex vi creationis accepit. Quia vero haec imago ita perficitur per gratiam, ut novam, et singularem Dei similitudinem recipiat, ideo dicunt interdum Patres amisisse hominem peccando imaginem Dei. Et ita exposuit seipsum Augustinus, lib. 2, retract.. cap. 21, exponens quod dixerat lib. 6, Genes. ad litter., cap. 24, 27 et 28, scilicet Adam peccando amisisse imaginem Dei. Non sic accipiendum est (inquit) (anquam in eo nulla remanserit, sed quod tam deformis, ut reformatione opus haberet. Et quamvis hoc magis significasset lib. 83 Quaestionum, quaest. 67, dicens, amisisse hominem signaculum imaginis, nihilominus illam expositionem addit, et Scripturis confirmavit, lib. 1, retract., cap. 26. Et sic etiam dixerunt Cyprianus, in serm. de Bono patient.. et Bernardus 1, de Annuntiat., hominem peccando, retenta imagine similitudinem Dei perdidisse, gratiam enim per similitudinem intelligunt, juxta secundam expositionem supra datam. Et hoc etiam significavit Augustinus 2, de Genes. contra Manich., cap. 28. Et clarius 12, de Trinit., cap. 11, ubi de primis parentibus dicit, quod nudati stola prima, pelliceas tunicas mortalitate meruerunt. Et subdit: Honor enim hominis verus, est imago et similitudo Dei, quee non custoditur, nisi ab ipso a quo imprimitur. Idem sumitur ex eodem in concione 2, in Psalm. 70, circa illa verba: "Deus quis similis tibi" ? et Psalm. 72, circa ila verba, "Imaginem illorum ad nihilum redigens" dicens, peccatores imaginem Dei ad nihilum reducere, Et Psalm. 75, non longe a principio: Factus es, o homo, ad imaginem Dei, per vitam vero perversum eaterminasti in te imaginem conditoris tui. Statim vero addit, Factus dissimilis, etc. Neque amplius videtur intendisse Origenes, ut colligi potest ex lib. 3, Periarch., cap. 6.

34. Sub qua ratione Deus sit eremplar imaginis in homine. — Assertio sexta in ordine. — Ultimo dicendum superest de termino ad quem formaliter refertur haec imago tanquam ad suum prototypon. Quamvis enim ex dictis constet, Deum esse primum exemplar hujus imaginis, ac subinde esse terminum relationis ejus, nihilominus quia in Deo multa attributa, et proprietates a nobis considerantur et distinguuntur, ideo breviter explicandum est, an Deus sub aliqua ratione particulari, vel sub omnibus simul sit hujus relationis terminus. Circa quod breviter advertendum est, Deum posse considerari vel ut est unus, vel ut est aliqua determinata persona ex tribus quae in ipso sunt. Primo ergo certum est, hominem esse factum ad imaginem Dei, ut unus est, ac subinde Deum, ut unum, esse terminum relauonis hujus imaginis. Hoc supponit D. Thomas, dicta quaest. 93, art. 5, et omnes theologi, in 2. d. 16, et probatur ex dictis, quia homo est ad imaginem Dei quatenus cum illo convenit in gradu intellectuali, quem ab ipso participat. Sed Deus quatenus est unus in essentia, est in supremo gradu intellectualis naturae: ergo ut sic est terminus hujus imaginis. Item haec ratio imaginis consideratur in multis attributis ad unitatem Dei pertinentibus, ut in immortalitate, in immaterialitate, in indivisibilitate, eeternitate et similibus. Unde constat Deum non terminare hanc relationem secundum aliquod speciale attributum, sed secundum absolutam Dei essentiam, quatenus includit omnia attributa, quae a natura intellectuali participari possunt secundum formalem convenientiam cum Deo, quamvis analogam. Et fortasse hac ratione dixit Gregorius Nyssenus supra relatus in num. 26, in fine, cum homo dicitur factus ad similitudinem Dei, nihil aliud significari, nisi factum esse participem omnium bonorum Dei nam quia haec innumerata sunt (ait) et sigillatim vix enumerari poterant, ideo illo unico generali verbo sunt comprehensa. Nam quia divinitas est plenitudo bonitatis, et imago juxta talem formam simihtudinem possidet quamdam, ideo etiam boni plenitudinem participavit.

35. Assertio septima. — Deinde dicendum est, hominem factum etiam esse ad imaginem Trinitatis, ac proinde etiam Deum trinum esse terminum hujus imaginis. lta docet D. Thomas, in d. art. 5, et reliqui scholastici cum Magistro, in 1, distin. 3, estque sententia Augustini, Ambrosii et aliorum Patrum exponentium verba illa. "Faciamus hominem ad imaginem, et smilitudinem nostram". Exponunt enim, Trinitatem esse, quae loquitur, ut supra vidimus, unde cum dlcit aeostram, indicare ad imaginem ipsius Trinitatis hominem esse factum. Deinde solet hoc explicari duobus modis, prior est, quia tres potentiae, scilicet intellectus, memoria, et voluntas in una anima existentes, tres personas in una essentia aliquo modo repraesentant. Ita Magister, in dicta distin. 3, et sumitur ex Ambrosio, libr. de Dignit. human. nat., cap. 2, et ex Augustino, lib. 10 de Trinit., cap.1. Alter modus, quem magis probat D. Thomas, dicta quaest. 93, art. 7, ad 3, est, ut haec imago consideretur in anima ut actu intelh- gente, et amante. Nam quia Trinitas personarum in Deo per processiones intellectus, et voluntatis consurgit, ideo per quamdam participationem illarum processionum completur in anima imago Trinitatis, quatenus intelligendo producit verbum, et diligendo, amorem. Quem modum late prosequitur Augustinus, de rimtate, cap. 5, et lib. 14, cap. 7, sequentibus, et lib. etiam. 15, et attigit Hilarius 4, de Trinit. et latius in principio tract. de Trinit. explicatur. Potest autem inquiri, an haec imago sit tantum in cognitione, et amore DEI, vel etiam aliarum rerum, et an in actibus perfectis tantum, vel etiam in imperfectis. Nam Augustinus, in hoc varie loquitur, ut videre licet in D. Thoma, art. 7 et S. Breviter tamen dicendum est, in omni cognitione, et amore inveniri aliquo modo hanc imaginem, cum majori vero proprietate in amore et cognitione Dei, et tanto perfectiorem, quanto praedicti actus perfectiores fuerint.

36. Assertio octava.—Ultimo addendum est, hanc imaginem non referri ad aliquam particularem divinam personam secundum proprietatem peculiarem ejus. Hoc advertimus propter quosdam, qui dixerunt, hominem factum esse ad imaginem filii, et alios, qui addiderunt, factum esse ad similitudinem Spiritus sancti. Quorum primum jam supra refutatum est, et improbatur ab Augustino, lib. 7, de Trinit., cap. ult., et in Imperfect. Genes., cap. etiam ult. in fine, quia non dixit Pater: Faciamus hominem ad imaginem, et similtudinem tuam, sed dictum est, ad imaginem, et similitudinem nostram. Quo argumento refellitur, etiam secundum, quia particula nostram tam in similitudinem, quam in imaginem cadit; et praeterea quia abusive, et sine fundamento dicitur nomine similitudinis Spiritum sanctum ibi significari.