Caput 30

CAPUT XXX. AN SIT UNUS TANTUM SENSUS INTERIOR, AN PLURES.

1. Sensus interior communis que ratione probetur ? — Explicatis sensibus exterioribus: dicendum superest de interioribus, qua de re egit Aristoteles 3, de Anima, cap. 2et 3, et interpretes ibi, divus Thomas tum alibi, tum 1 p.. q. 78, art. 4, ubi praecipua quam explicat, sed paulo latius hic erunt disserenda. In hac vero dubitatione suppono, dari sensum interiorem, pro qua re notandum septem haec vocabula, sensus communis, phantasia, imaginatio, eestimativa, cogitativa, memoria, reminiscentia, significare potentiam sensitivam a quinque supra explicatis dictinctam, sive muluplicem, sive eamdem, prout est principium diversorum actuum, de quo statim agendum: sensus ergo communis est potentia interior cognoscens objecta propria sensuum exteriorum, discernensque inter illa, ex qua discretione potissime sensus communis a philosophis deprehensus est, illa siquidem operatio maxime necessaria est naturae sensitivae, nec poterat convenire eidem exteriori sensui, cum ad discernendum inter duo oporteat utrumque cognoscere: visus autem discernit quidem inter duos colores, et auditus inter sonos duos, at inter sonum et colorem nenter discernit, quia neuter utrumque cognoscit: necessarius ergo fuit sensus communis. Nec dici potest eamdem animam per diversos sensus discernere: illa enim non nisi per potentiam cognoscit: per eamdem ergo potentiam oportet cognoscat, ut illa discernat. Aliamrationem affert Aristoteles, de Somno et vigilia, capite primo, ut scilicet cognoscat operationes sensuum externorum, quae ratio sano modo est acceptanda, juxta dicta, cap. 11.

2. Alberti ratio atque olim divus Thomas excluditur.—Aliam quoque rationem probandi sensum communem inveserunt Albertus, Summa de homine, tractatu 2, de Sensu communi, quaest. 2, sanctus Thomas, opusc. 13, cap. 4, nimirum ut percipiat sensibilia communia per proprias species, quae certe ratio falsum supponit: quia sensus interior non aliter cognoscit sensibilia communia, quam exterior, ut cap. 8, monuimus, ac etiam notant divus Thomas, 1 part., quaest. 1, artic. 3, ad 2, Avicenna 6, Naturalium, part. tertia, cap. S, in fin., et part. 4, cap. 1. Sola ergo prima illa ratio concludit dari sensum communem, neque vero communis dicitur communitate praedicationis, cum sit potentia quaedam particularis in animante, sed communitate objecti, quatenus sensibilia cuncta externa percipit, in omnesque sensus exteriores influit tanquam commune eorum principium. Ita sanctus Thomas, 1 part., quaestion. 78, artic. 4, ad 1. Albertus, libr. secundo, tractat. quarto, capit. decimo secundo.

3. Dubium. circa sensum communem quo pacto a Philopono expediatur. — Impugnatur. — Inpugnatur expeditio Themistii. — Vera solutio. — Dubitabit aliquis, quomodo potentia una, ac corporea queat attingere sensibilia adeo diversa, et saepe contraria. Quidnam aiunt sensum communem esse quidem indivisibilem, attamen cum sit in organo extenso secundum diversas illius partes recipere species diversorum sensibilium. Ita Philoponus, de Anima, fol. 19. Quae responsio primo supponit species recipi in organo, et non in potentia, quod supra improbatum est. Secundo asserit dictam potentiam esse indivisibilem, quod repugnat accidenti materiali, ac in subjecto extenso existenti. Tertio fingit diversas species recipi semper in diversis partibus: aliter ergo respondet Themistius, lib. 2, de Anima, cap. 8, sensum communem in se non recipere species sensibilium, sed judicare de iis, quae coram se ponuntur in sensibus externis, quod etiam. videtur sentire Galenus 7, de Placitis, in fine, AEgidius 2, de Anima, etiam in fine, sed est falsa sententia, nam sensus communis judicat cognoscendo, non potest autem id praestare, nisi species in se recipiat, juxta superius tractata. Respondendum ergo sensum communem tam varia cognoscere, quia est potentia perfectior, atque adeo universalior uniens in se virtutem sensuum externorum, quod ex supradictis, libr. secundo, capit. secundo, constare potest, unde D. Augustinus 12, super Genesim ad lit., c. 26, quinque sensus, totidem comparat rivulus ab uno communi sensu tanquam a fonte manantibus, illud autem de contrarietate specierum solutum jam superius est in capit. 2.

4. Phantasiae descriptio, et etymologia ex sententia auctoris.—Phantasia est sensus interior potens cognoscere sensibilia exteriora in eorum absentia: haec quippe operatio nobis est cum brutis communis: ideoque alicui sensui tribuenda: illi certe, qui species rerum sensatarum in absentia valet conservare, ac per illas abstractive cognoscere, quique propterea phantasia nuncupatur, etymologia sumpta a lumine, ut Aristoteles notat juxta translationem Argyropili et Perionii, expositionem divi Thomae, Commentatoris, Simplicii et Themistii in paraphrasi: lumen enim dicitur graece os: quia vero lumen facit apparere colores, inde derivatur qavec, id est, prima apparitio, ac deinde phantasia, quia scilicet res absentes facit apparere. Addit Philoponus phantasiam dici quasi status eorum, quae apparent, unde ait derivari a qevoc, et ccoc, quod Graece significat permanentiam: retinet enim phantasia species permanenter, etiam absente objecto, atque ita textum interpretatur.

5. Differentia triplex phantasiae a sensibus externis ec Aristotele. — Definiturus autem Aristoteles phantasiam, prius eam distinguit ab aliis potentiis, et primo a sensibus nimirum externis, ut in textu constare potest : adhibet autem tres differentias. Prima est, quia licet sensus, neque actu, neque potentia detur, est tamen phantasia: ut in somniis. Instabis in somniis sensum dari in potentia. Occurrit primo Themistius, in paraphrasi hbri tertii de Anima, id verificari conditionaliter, esto non manerent sensus etiam potentia, ut in caeco, sa:vari posse phantasiam. Secundo occurrendum verificari quando in somnis impossibile aliquid fingimus, cujus neque sensus actu est, neque potentia: addit vero Aristoteles sensum semper adesse, non phantasiam, quae verba Themistius in paraphrasi omittit, tanquam difficilia,habentur tamen in Graecalittera, quae D. Thomas exponit, ut intenta inter ipsas potentias differentia, nulla evadat: ait enim sensum, id est, facultatem sentiendi semper adesse, non tamen phantasiam, id est, actum ejus. Jam vero Simplicius et Philoponus exponunt in pueris esse sensum exteriorem aptum ad operandum, non vero phantasiam: sed repugnant experientiae, nam infantuli somniant et imaginantur, licet imperfecte, sicut et per sensus exteriores imperfecte operantur. Quare Avicennae expositio placet, sensum semper adesse objecto suo, quia non nisi illud praesens cognoscit: phantasiam autem non ita, cum etiam cognoscat objectum absens: unde verba illa non addunt novam differentiam, sed jam positam exponunt. Secunda ergo differentia est: quod sensus cunctis insit animalibus, imaginatio vero non item, de qua quomodo sit intelligenda inferius dicetur. Tertia differentia, quod sensus semper sit verus circa proprium sensibile, imaginatio autem semper sit falsa, qua de re supra in c. 10. Oppones vero textum 161, in quo Aristoteles ait imaginationem esse veram, aut falsam, quia sensus talis est: sentit ergo imaginationis falsitatem habere originem ex falsitate sensus, atque adeo nullam esse hanc tertiam differentiam. Respondet bene Philoponus, phantasiam jam in cognitione simplicium sensibilium tam vera, quam falsa saltem occasionaliter, sensum sequi, a quo illam acceperat, quia tamen sensibilia componit et impossibilia fingit, in eo differre a sensu.

6. Differentia imaginationis ab opinione.— Differentia phantasiae ab opinione, fide, ec.— Secundo loco assignat differentiam inter imaginationem et opinionem, quod opinio moveat appetitum, non vero imaginatio. Dicet aliquis. Imaginatio saepe causat timorem, etiamsi nulla sit opinio, vel apparentia mal eventuri, ut experientia docere videtur. Ob hanc objectionem nonnulli exponunt differentiam, ut ex opinione semper sequatur motio appetitus: ex imaginatione non quidem semper, sed alquando, veluti, cum fortis est et vehemens, quod indicat Aristoteles in exemplo de pictura, visio enim per se non movet appetitum, movet autem, si sit pulchra, vel horribilis: dicendum tamen phantasiam solam nunquam movere appetitum, nisi illi misceatur opinio mali, vel boni, saltem ut possibilis: vehemens quippe apprehensio efficit, ut malum tanquam nobis possibile consideremus, unde jam, ne eveniat formidamus. Alias differentias assignat Philosophus ibidem faciliores. Ultimo ponit differentiam inter phantasiam, opinionem, fidem, suasionem et rationem, nam quatuor haec posteriora, vel idem sunt, vel se comitantur, quia ubi opinio est, ibi est, vel semper esse potest fides, et suasio et ratio: phantasia autem sine iisdem invenitur.

7. Phantasiae descriptio em Aristotele.— Imaginativa. — Estimativa. — Cogitativa. — Memoria. — Reminiscentia. — Ex his omnibus concludit philosophus definitionem phantasiae. Hst motus factus a sensu in actu, ubi potius phantasiatio definitur, quam phantasia, imo definitio competit etiam actui sensus communis, nisi hunc actum sub sensu in actu comprehendas, ut Philoponus exponit: fortasse tamen id opus non est, eo quod distinctae potentiae non sunt, ut infra dicemus: definitur ergo clarius, ut n. 4, dicebamus, phantasia potentia, quee species sensibilium externorum recipit et conservat, ac per illas operetur in absentia objecti - alias definitiones tradit Commentator, illo in libro, textu 106, Albertus 3, de Anmma, tractatu 1, cap. S8, Cicero 1, Academicarum quaestionum. Jam vero imaginatio coincidit fere cum phantasia, solumque addit vim componendi possibilia, ac fingendi impossibilia. Astimativa describitur sensus interior potens apprehendere sub ratione convenientis et disconvenientis, seu, ut communiter loquuntur, sub ratione insensata: haec siquidem operatio communis etiam est omnibus animantibus, nullique sensui externo deputari valet, cujus munus est movere appositum sensitivum, qui non nisi a ratione convenientis et disconvenientis movetur: ideo ergo aestimativa dicitur, quia in rebus ipsis aliud aestimat, quam quod exterius appareat. Cogitativam multi putant esse potentiam sensitivam propriam hominis valentem ratiocinari circa particularia, et componere atque dividere: hoc tamen excedit limites virtutis sensitivae, ut supra dixi: cogitativa ergo nihil aliud significat, quam ipsammet potentiam sensitivam interiorem discernentem inter conveniens et disconveniens, prout speciali quodam modo in homine existit, habetque in ipso majorem aliquam perfectionem, quia non ex solo instinctu naturae dicitur, sed etiam ex nobiliori cognitione et experientia, ac saepe etiam a ratione dirigitur. Memoria ab Aristotele, capite primo, de Memoria et reminiscentia, dicitur potentia, quae cognoscit praeterita, ut jam cognita, speciatim vero a quibusdam memoria describitur potentia apta cognoscere idem quod aestimativa, in absentia tamen objectorum, cognoscit enim brutum rem sub ratione convenientis et disconvenientis, licet illam non habeat praesentem, et canes dormientes seepe latrant propter similem cognitionem et apprehensionem. heminiscentia definitur potentia, quae rerum particularium praeteritarum memoratur, non simplici modo, sed cum quadam indagatione et discursu. Unde multi credunt hanc virtutem non pertinere ad partem sensitivam, sed ad intellectum, insinuatque Aristoteles, in principio libri de Memoria et reminiscentia, dicens eos, qui sunt hebetes ingenio, solere memoria praestare: verum ipse Aristoteles, cap. 2, aperte docet virtutem esse sensitivam, quod a signo etiam probat: quoniam, qui per reminiscentiam conantur recordari, lassantur capite, quod si indagatio cesset, solet interdum, quod laborando non potuit, inveniri: hoc vero indicium fallax est, ad hoc enim satis est concomitantia operum inter se intellectus, atque sensus. Existimo ergo reminiscentiam potissime fieri ab intellectu, saltem quantum ad discursus et compositiones, quae illi commiscentur: quia vero sensus comitatur semper intellectum, ideo quando hic per diversa loca et tempora discurrit, sensus etiam per quamdam successivam apprehensionem ab una in aliam procedit, describique potest talis ejus reminiscentia, operatio sensus a praevio discursu inteilectus, ideoque dixit, qui pollent ingenio (utpote qui facile discurrant) pollere reminiscentia.

8. Prima opinio in praesenti capite. — Secunda opinio.— Tertia opinio.— Quarta opinio. —Quuinta opinio. —BS exta opinio.—His positis. Circa quaestionem hujus capitis diversae sunt sententiae, quidam enim duos tantum ponunt sensus interiores distinctos, diverso tamen modo id declarant: nam eorum aliqui volunt sensum communem per se solum esse unam potentiam, phantasiam vero essealteram identificatam aestimativae, cogitativae, memoriae, etc., ita Perezius, lib. 3, de Anima, c. 3, q. 1, citans Turisanum, lib. 2, in artem Galeni, commento 17, item Venetus, ad citatum locum de Anima. Alii dicunt sensum communem et phantasiam facere eamdem potentiam: aestimativam vero, cogitativam, memoriam, etc., alteram constituunt: ita Marcellus, libro 4, suarum traditionum. Secunda opinio principalis, ac tertia in ordine astruit potentias tres interiores: phantasiam, quam dicunt identificari cum sensu communi: cogitativam, quam rationem vocant: et memoriam. Ita Galenus, lib. de Different. symptomatum, c. 3, Gregorius Nyssenus, de Virib. animae, cap. 6 et 7, Damascenus, lib. 2, Fidei, cap. 17 et 2, Nemesius, de Natura hominis, c. 6, Valles 2, Controversiarum. Sed oportet animadvertere, Galenum rationis vocabulo inteliectum ipsum significare, quem falso credidit esse potentiam organicam, ut patet ex 7, de Placitis, c. 4, ubi scribit cerebrum habere in se munus efficiendi imaginationem, memoriam, atque intellectionem, non est vero credibile reliquos auctores catholicos in hoc sensu sequi Galenum, sed forte rationis voce intelligunt ipsam cogitativam, quae a plerisque ratio particularis nuncupatur. Quarta opinio distinguit sensus quatuor interiores, nimirum sensum communem, phantasiam, aestimativam, seu cogitativam et memoriam. Hanc docuit S. Thomas, 1 part., quaest. 78, et quaest. de Anima, art. 13, et opusculo 43, cap. 4, sequiturque illius Schola, et tenuerat antea Averroes 3, de Anima, text. 6, Jandunus 2, de Anima, quaest. 13, et alii communiter. Quinta opinio, praeter quatuor nunc dictos sensus, addit imaginativam, quam ponit a phantasia distinctam. Tribuitur Avicennae, fen. 11, doctrina 6, cap. 65. Sequiturque AIbertus, in Summa de homine, tract. 4, de Imaginatione, et 2, de Anima, tract. 4, cap. 7. Sexta opinio sex inducit sensus interiores addendo proxime dictis reminiscentiam a memoria distinctam.

9. Auctoris judicium de prima opinione. — De secunda. — De tertia. — Quarte sententiee fundamentum primum. — Fundamentum secundun. — Inter has opiniones, prima sine fundamento loquitur, nam ostendemus, qua ratione distinctus asseritur communis sensus a phantasia, eadem distinguenda esset a reliquis phantasia. Secunda opinio probabile fundamentum habet, quod coincidit cum fundamento quarta, ut paulo post videbimus. Tertia deinde non placet, quia nititur solum experientia desumpta ex medicina, non vero procedit ex propriis rei principiis, objecto scilicet, et actibus distinguendo potentias: fundamentum autem solvetur sequenti capite. Jam quarta opinio, quae inter citatas probabilior habetur, duplex habet fundamentum. Primum: cognitionem sensitivam interiorem, aliam fieri per species sensatas, aliam per non sensatas, ac potentias per eas cognoscentes esse diversas: siquidem potentiae cognoscentes per species diversarum rationum, diversas esse oportet. Et confirmatur, nam judicium practicum et speculativum pertinent ad diversas potentias, sed potentia cognoscens per species sensatas cognoscit speculative, sine ordine ad prosecutionem, vel fugam, cognoscens vero per species non sensatas practice indicat esse fugiendum, vel prosequendum, cum rem attingat sub ratione convenientis vel disconvenients: ergo, et caetera. Secundum fundamentum est, sensitivam potentiam cognoscentem in praesentia objecti debere esse facile mutabilem et apprehensivam: potentiam vero cognoscentem in absentia debere esse retentivam specierum: ista autem duo non posse convenire potentiae materiali, cum facilis apprehensio in corporalibus proveniat ex humiditate, retentio vero ex siccitate, quae duo praedominari simul nequeunt in uno organo. Et confirmatur ex vulgato proloquio, quae in superioribus sunt unita in anferioribus dividuntur: quare, etc.

10. Ex allatis fundamenti ipsa quarta oginio eruitur. — De quinta opinione.— De semta. — Ex his fundamentis aperte colligitur sententia D. Thomae, nam ad cognoscendum intuitive per species sensatasomnium externorum sensuum necessarius est unus interior sensus, nimirum communis: ad cognoscendum vero abstractive alter requiritur, juxta secundum fundamentum, et hic est phantasia. Deinde ad cognoscendum intuitive per insensatas species alius sensus postulatur ex eodem secundo fundamento, qui aestimativa nuncupatur, seu cogitativa. Denique ex hoc ipso fundamento ad cognoscendum abstractive per easdem illas species alius sensus requiritur, poniturque memoria: ergo et caetera. Et hinc colliges quantum valeat fundamentum secundae opinionis, quod in hac quarta primum fuit. Quinta opinio, praeter haec omnia, consideravit duplicem cognitionem sensibilium in nobis inventam, aliam simplicem quam phantasiae proprie attribuit, aliam vero compositam, seu imaginariam, qua fingimus, verbi gratia, montem aureum, chimaeram, et similia, atque ad hanc compositivam operationem addidit tertiam potentiam. Et consimili ratione sexta opinio aliam addit potentiam propter diversum modum memorandi reminiscendo.

11. Notatio prima pro decisione. — Pro decisione veritatis est advertendum sensus internos non esse multiplicandos ex eo, quod unus possit plura, quam alius, sed quod alter alterius actum edere nequeat, nam si duo sensus interni statuantur, quorum unus valeat quidquid alius, ac plura operati superflue, sane hic posterior statuetur: ad operationes ergo incompossibiles eidem potentiae est recurrendum, ac pro varietate hujusmodi operationum tot multiplicandi erunt sensus interni. Neque inferas, superflue jam poni sensus exteriores, cum quidquid illi possit. Namque imprimis non est id simile: sensus enim exteriores sunt quasi particulares virtutes, quibus addi debuit universalis, quae particulares ipsas roboraret, ac de omnibus judicaret: interius autem non occurrit talis necessitas. Respondetur deinde antecedens falsum esse: immutatur enim sensus exterior ab objecto immediate non internus, atque adeo quamvis sensus interior cognoscat quidquid exterior, non tamen per immutationem immediatam ab objecto, ideoque fuerunt necessarii externi sensus, quia nisi immutarentur illi, non posset interior potentia quidquam percipere. Sit ergo constitutum fundamentum receptum communiter, per eas tantum actiones esse multiplicandos sensus internos, quae ad eamdem potentiam non possunt reduci.

12. Notatio secunda. — Secundo est notandum, non esse in homine inducendos plures sensus internos, quam in brutis perfectis, siquidem in his reperitur natura sensitiva, qua potest perfectione intra eum gradum: quod si aliqua operatio in homine visitur perfectior, non continuo est inillo multiplicanda potentia, cum ea perfectio major dari valeat intra eamdem potentiae speciem. Ex quo fundamento excludit D. Thomas quintam opinionem Avicenneae, nam operatio illa compositiva soium in nobis experitur, attribuique poterit intellectui, vel certe ad illam eliciendam satis erit, quod phantasia hominis ponatur nobilior: ex quo etiam fundamento distinctio memoriae a reminiscentia excluditur.

13. Prima assertio. — Concluditur contra distinctionem sensus communis a phantasia. Et contra aestimative ac memoriae distinctionem. — His suppositis sit prima conclusio. Probabilius videtur sensum communem et phantasiam non esse potentias realiter distinctas, idemque dicendum de aestimativa et memoria, et in universum de potentia intuitive et abstractive cognoscente. Probatur conclusio. Nam potentia cognoscens abstractive, objecti speciem debet recipere: vel ergo recipit in praesentia objecti, vel in absentia: hoc secundum est impossibile, quia externa sensibilia tantum immutant sensus, cum illis praesentia existunt. Unde neque species, aut actus durant, nisi in eorumdem praesentia: ergo cum phantasia et memoria aliter non possint immutari, quam media immutatione sensus externi, immutari necesse est in praesentia objecti: possunt ergo immutari,, ac operari in praesentia objecti. Ultima haec consequentia liquet: nam potentia quae immutari valet ab objecto praesente, potest attente immutari, ac proinde in actum prodire, idque necessario, cum sit potentia naturaliter agens non impedita; quare potentia in absentia objecti cognoscens potest cognoscere in praesentia: non ergo propter hos actus multiplicari debent potentiae: atque hinc destruitur fundamentum contrariae sententiae. Et confirmatur conclusio, quoniam hae potentiae ideo distinguendae essent, quod una facile apprehendat, altera retineat: haec autem ratio destructa est, quia simulac immutatur sensus internus, immutatur phantasia, atque adeo quam potest facile: non ergo oportet ista distinguere, quod amplius ostenditur, primo, nam si phantasia non simul cum sensu immutatur, sane transacto aliquo tempore immutabitur ; interim vero quid, quaeso, factum est in phantasia, ex quo magis disposita evaserit ad immutationem, quam antea? nihil certe potest assignari, neque item agens indicari, a quo producta sit dispositio, vel ablatum impedimentum. Secundo experientiae quoque adversatur, alioquin ut species rei in memoria maneret, oporteret ut per tempus aliquod res ipsa praesens sensui adesset, quod falsum est, quia licet subito rem videamus, si satis attendimus, facile postea memoramur. Tertio, quia officium sensus communis est attendere et concurrere cum externis sensibus ad eorum sensationes: sed hoc idem est munus imaginativae, ut patet experientia, nam si imaginemur circa eamdem rem,quam repraesentem habemus, minime illam sentimus, ut etiam D. Thomas et Themistius fatentur. Ex his ergo concluditur, sensum communem et imaginationem non distingui, maxime enim distinguerentur, ut in praesentia et absentia cognoscerent: ad hoc autem non oportet distingui, ut ostensum est: ergo, etc. Quae ratio probat etiam aestimativam et memoriam non distingui, fingere autem diversos sensus internos, ut unus cognoscat in praesentia tantum, alius vero tum in praesentia, tum in absentia, superfluum est, et contra supra positum fundamentum.

14. Satisfit fundamento secundo quarte sententie, in numn. 9. — Ad secundum vero fundamentum quartae sententiae occurritur a quibusdam, in materialibus idem esse posse, recipiens et conservans, ut plumbum sigillationem. Respondetur tamen, in praesenti immutationem hanc non esse omnino materialem, sed intentionalem, fierique proinde sine resistentia. Adde species ipsas non tantum recipi in organo, sed etiam in potentia ipsa, ex cujus natura provenit, ut in ea melius, vel deterius conserventur, quamvis nonnihil conducat organi dispositio: atque experientia docet in parte cerebri in qua collocatur sensus interior, non dari illam diversitatem dispositionum, quae a praedicta sententia exigitur. Ad confirmationem respondetur illud axioma verum esse, quando necessitas deprehenditur dividendi potentias, hic vero deprehendi nullam.

15. Secunda assertio. — Probatur. — Ad primum fundamentum quartae opinionis, in nwun. 9. — Secunda conclusio. Probabilius est aestimativam et memoriam non distingui realiter a phantasia. Probatur primo: quia distinctio specierum in sensatas et non sensatas, vana est, ut supra ostendimus: ergo et potentiarum. Secundo esto illa specierum distinctio admittatur, potentia cognoscens rem sub ratione insensata, cognoscere illam debet necessario sub ratione etiam sensata: ergo potentiae tales non distinguuntur. Probatur antecedens, nam potentia cognoscens lupum, ut inimicum non alia ratione, aut modo ita cognoscit, nisi cognoscendo accidentia exteriora illius, ac adeo sub ratione sensata: debet ergo ita necessario cognoscere. Dices sat esse, si una potentia cognoscat lupum, ut sic, ut alia potentia judicet esse inimicum: haec tamen evasio non intelligitur, nam judicium illud, Pic est inimicus, includit intrinsece cognitionem ipsius, qui inimmicitiam gerit: non sunt ergo actus separabiles, ad diversasque potentias pertinentes. Confirmatur: nam sensus communis non posset judicare inter diversa sensibilia, nisi cognoceret utrumque extremum, secundum Aristotelem et omnes Philosophos: ergo necaestimativa posset judicare hunc esse inimicum nisi ipsum cognosceret. Tertio argumentor. Rationes convenientis, vel disconvenientissunt non sensatae, sed phantasia cognoscit rem subtali aliquaratione: ergo una, eademque potentia ad utrumque sufficit, atque adeo ab aestimativa non secernitur. Ultima consequentia valet ex notationibus supra positis: minor vero probatur, nam phantasia movet appetitum sensitivum, ad quem comparatur, sicut intellectus practicus ad voluntatem, teste Aristotele 3, de Anima, cap. 6, textu 44, et cap. 7, per totum, appe- titus autem movetur a ratione convenientis, vel disconvenientis: ergo ipsa phantasia rationem ejusmodi proposuit, ac cognovit. Atque hinc solvitur fundamentum primum quartae opinionis in num. 9, negatur enim distinctio illa specierum sensatarum et non sensatarum: negatur iiem cognitionem talium rationum tam diversam esse, ut diversas arguat potentias: negatur denique judicium practicum et speculativum fieri a potentiis diversis, cum melius multo fiant ab eadem, uno scilicet in altero fundamentum habente.

16. Tertia assertio. — Tertia conclusio. Probabilius videtur sensum interiorem unum tantum esse realiter. Hoc ex dictis ita concluditur: sensus communis, et phantasia in unam coincidunt potentiam, aestimativa item, ac memoria inter se, cogitativa autem reminiscentia et imaginatio non ponunt in numero, ut supra est observatum, solumque significant diversas perfectiones ejusdem sensus in homine ; ergo etc. Et haec plane fuit sententia Aristotelis, cum capite primo de Memoria dixerit, phantasma non esse affectum sensus communis, atque in toto eo capite de sensu communi, ac phantasia, imo et de virtute tota interna sentiendi tanquam de una loquitur, ibidemque pronuntiat eadem nos parte cognoscere magnitudinem, motum, ac tempus, et subdit, wnde patet haec omnia primarium illum principem sensum pertinere, de quo inferius addit, ipsum esse qui memoratur, etc., unum ergo tantum ponit primum sensum principem interiorem, et lib. de Insomniis, cap. 1, scribit vim imaginandi eamdem numero esse cum potentia sentiendi, essentia tamen, et ratione diversam, ubi imaginationem comparans sensibus externis, vult esse eamdem numero vim quatenus imaginatio, et sensus exterior per modum unius virtutis conveniunt ad perfecte sentiendum: quod certe munus proprium est sensus communis, ut omnes tradunt. Tribuit ergo Aristoteles munus sensus communis imaginativae, atque adeo judicat non distingui: ibidem quoque ait sensus externos immutare principem sensum communem in vigilia, et in insomniis diversimode, in vigilia nimirum actualiter, in insomniis autem per species jam ante acceptas: docet ergo sensum communem conservare acceptas species, quod est munus phantasiae, et hoc insinuat etiam D. Thomas, 1 part., quaest. 84, art. 8, ad secundum, aiens, quod in insomnio aliquando solvitur communis sensus, ac judicat, cum tamen 1,2, q.15,a.1 et q. 17, a.T, ad tertium scribat sensum commu- nem immutari solum in praesentia objecti, et ideo ille locus primae partis ab illius discipulis exponitur, ne sibi adversari videatur. Item quod phantasia ab aestimativa non distinguatur secundum Aristotelem patet, quoniam aestimativa ponitur facultas cognoscens rationem convenientis, ac disconvenientis, movensque appetitum. Unde D. Thomas, 1 part., quaest. 78, art. 4, et clarius in 2, dipstu. 23, quaest. 2, art. 1, in corpore, et alibi, ait aestimativam comparari ad appetitum sensitivum, sicut intellectum practicum ad voluntatem: ostensum est autem, quod secundum Aristotelem phantasia cognoscat rationem convenientis, moveatque appetitum, comparaturque ad illum sicut intellectus practicus ad voluntatem: ergo secundum illum phantasia ab asestimativa non distinguitur. Denique, quod phantasia et memoria non distinguantur, est sententia Aristotelis, de Memoria, c. 1, ubi palam ait imaginativam esse memoriam conservantem species, quod omnes admittunt de sensatis, non sunt vero aliae non sensatae, ut probavimus: ergo, etc.

17. Duplex objectio contra provmimam assertionem removetur. — Nec aliquid obstat huic conclusioni, quod jam solutum non sit, nisi fortasse illud: proprium esse potentiarum materialium, ut determinentur ad particularia objecta, dividique in plures. Item illud, traditam conclusionem non solum communem non esse, sed potius communi adversari. Ad primum respondeo in potentiis quidem sensitivis particularibus inveniri determinationem et divisionem per particularia objecta: in potentia autem intra gradum etiam sensitivum universali necessitatem non dari, aut rationem fingendi divisionem: solumque comparando hanc potentiam ad altiorem, hoc est, intellectum deprehendi limitatam ad objectum magis particulare, idque consonum esse imperfectioni potentiee materialis, ac perfectioni, quam in suo genere habere potest. Ad secundum respondeo primo nullam esse partem nostrae sententiae, quae a multis non asseratur, cumque ipsi inter sese dissentiant, locum nobis dari comprehendendi ex quolibet id quod nobis verius videatur, ac nulli eorum in totum consentire. Addesecundo Aristotelem stare a nobis.

18. Quarta assertio distinctionem etiam formalem negans in sensibus internis. — Dubitabis tamen, an formalis saltem distinctio sensuum internorum sit admittenda? Videtur enim affirmandum. quia possunt ibi diversae definitiones tradi: sensus enim communis dicitur potentia judicans de omnibus sensibilibus in eorum praesentia, phantasia judicans de eisdem in absentia, etc., definitiones autem diversae distinguent potentias saltem formahiter. Sit tamen quarta conclusio. Sensus interior una est adaequata potentia realiter et formaliter, solumque in adaequatis rationibus distincta, quatenus scilicet ad diversos actus comparatur, et conceptibus inadaequatis concipitur. Probatur, quoniam illa potentia est formaliter una praedicto modo, quae unum habet objectum formale adaequatum, circa quod exercet certum genus actuum, partialia namque objecta, particularesque rationes actuum diversorum diversas rationes formales potentiarum non arguunt: sic autem res habet in potentia sensitiva interiori: ergo, etc. Explicatur amplius et contirmatur, nam in parte intellectiva plura sunt nomina significantia intellectum, ut ratio, memoria, intellectus practicus, speculativus, etc. Et tamen ibi una tantum est potentia formaliter, et simile est de voluntate. Denique illo modo potentiae formaliter ultra sex numerari possent, ut facile patebit consideranti diversitatem actuum interni sensus. Concludendum ergo unum esse sensum omnes hos actus exercentem, qui a nobis diversis nominibus nuncupatur, inadaequatisque definitionibus circumscribitur.