Capitulum 6

§. 6. In quo sita fuerit angeli superbia.

DE superbia diaboli cujusmodi ea fuerit, & in quo proprie sita, id est, quodnam ejus fuerit objectum, variae sunt Doctorum opiniones. Quarum prima superbiam diaboli ponit in eo quod appetiverit aequalitatem Dei, id est, ut esset Deus. Quae sententia frequens est apud veteres. Nam August. tract. 17. in Joannem ad illud cap. 5. Ae qualem se faciens Deo, dicit diabolum voluisse facere se aequalem Deo, atque eandem superbiam homini propinasse. Et concione prima in psal. 68. tractans illud, quae non rapui tunc exolvebam, affirmat diabolum voluisse rapere divinitatem; scilicet eandem quam Christus non per rapinam usurpavit, sed per naturam accepit Philip. 2. His similia loca adducuntur ex eodem Aug. lib. 11. de civitate Dei cap. 1. & lib. 12. cap. 1. & 6. & lib. 14. cap. 13. Item libr. 22. contra Faustum Manichaeum cap. 17. & libr. contra Secundinum Manichaeum c. 17. & serm. 6. de tempore. Scribunt in eandem sententiam Prosper epist. ad Demetriadem. Greg. libr. 34. moralium cap. 17. Isidorus lib. 1. de summo bono cap. 12. & Bernardus serm. 3. supermissus est, & libro de gradibus humilitatis. Et ante hos omnes Prudentius in Hamart. dicens, diabolum per superbiam sibi persuasisse quod ex seipso genitus esset, id est, ex nullo alio, quod solius Dei est.

Utuntur autem ad confirmationem his fere scripturis Isaiae 14. Similis ero altissimo: Ezech. 28. Dixisti: Deus ego sum. Matth. 4. Haec omnia tibi dabo, si cadens adoraveris me. Philip. 2. Non rapinam arbitratus est esse se aequatem Deo, nempe sicut diabolus rapere voluit. Item 2. ad Thess. 2. de Antichristo diaboli organo: Extollitur super omne quod dicitur Deus, aut quod colitur, ita ut in templo Dei sedeat. ostendens se tanquam sit Deus.

Praeterea hujus rei argumentum esse volunt quod diabolus olim per omnes gentes sub variis numinum formis, atque vocabulis sibi sacrificia offerri, aliosque divinos honores exhiberi studiosissime procuraverit, & adhuc quantum potest, procu¬

His addunt quod veteres Irenaeus lib. 3. contra haereses cap. 22. Aug. tract. 17. in Joannem, Prosper lib. 2. de vita contemplativa cap. 19. & Cyrillus lib. 3. contra Julianum testantur primum hominem in tantam superbiam elatum fuisse, ut se Deo aequare voluerit. Quare id multo magis de angelo credibile existimant, utpote cujus natura pure spiritualis ad immaterialem, & simplicissimam Dei naturam multo propius accedat.

Hujus opinionis sunt Scotus in hanc dist. qu. 2. art. 2. & quieum sequuntur. Quorum potissima ratio est, quia cum scriptufa aperte significet diabolum appetivisse celsitudinem divinam, & constet maximam esse diaboli superbiam; si possibile est, diabolum hoc modo peccasse, tenendum est quod ita peccaverit. Possibile autem esse, non obstante eo quod impossibile sit creaturam fieri Deo aequalem, inde probant quia voluntas potest esse impossibilium, uti docet philosophus 3. Ethic. 2

Alia opinio est diabolum appetivisse non quidem ut Deo aequalis esset, sed ut similis in eo quod nulli subesset; & in hunc sensum interpretantur aequalitatem quam scripturae & patrum verba sonant. Unde & Greg. lib. 32. moral. c. ultimo, & lib. 34. cap. 17. peccatum angeli videtur in eo constituere, quod voluerit esse sui juris. Sic enim ait loco posteriore de diabolo: Celsus esset, si ei qui veraciter celsus est, inhaerere voluisset: celsus esset, si participatione verae celsitudinis contentus fuisset; sed dum privatam celsitudinem superbe appetiit, jure perdidit participatam.

Relicto enim eo cui debuit inherere principio, suum sibi appetiit quodammodo esse principium: relicto eo qui vere illi sufficere poterat, se sibi sufficere posse judicavit. Haec ibi. In hac opinione sunt Alexander in summa parte 2. q. 109. art. 2. Liranus, & Burgensis in Isa. 14.

Utramque jam dictam opinionem improbat S. Thom. 1. part. q. 63. a. 3. duplici argumento. Primum est, quia angelus sciebat utrumque esse impossibile, non potuit autem in angelo esse electio rei impossibilis, ni ex praevio errore, quem ante peccatum in eo nullum fuisse manifestum est.

Quod autem in contrarium ex philosopho objicitur, ex eodem refellitur. Dicit enim eo loco philosophus, voluntatem quidem esse impossibilium, sed intentionem & electionem nonnisi possibilium, intellige quoad aestimationem operantis, qui nihil intendit aut eligit, nisi quod aestimet possibile. Cum ergo angelus non aestimaret sibi possibile, ut vel aequalis esset Deo, vel simpliciter sui juris (alioqui enim error in eo fuisset, cum utrumque istorum sit impossibile) non potuit horum alterum eligere.

Alterum S. Thomae argumentum est; quia nulla creatura potest appetere suum non esse; atqui hoc sequeretur si angelus fieret aut aequalis Deo, aut simpliciter sui juris. Haec enim Deo propria sunt, & creaturis incommunicabilia; neque hoc angelus ignorabat, imo evidenter ita esse sciebat: quare neutrum horum eligere potuit.

Porro tertia opinio est eorum qui duas praedictas opiniones ita veras existimant: (prout ex scriptura & patrum authoritate veras esse persuasum habent. ut tamen aliquam superbiae inchoationem, ex qua causa esset erroris, in angelo praecessisse putent, priusquam id appeteret, quod secundum eas opiniones appetivisse dicitur. Distinguunt enim inchoationem angelici peccati ab ejus consummatione; & illam quidem absque errore fuisse dicunt, hanc vero non sine errore, & magna mentis caecitate esse potuisse fatentur. Initium enim illius peccati ponunt in consideratione & amore propriae excellentiae non comparatae cum bono superiori e excellentiori; inde autem mox in mente angelica obortam esse coecitatem, qua & sibi plus tribueret quam oporteret, & Deo minus; ita ut tandem crescente superbia, & propriae excellentiae opinione, aequalitatem Dei sibi promittere auderet. Hanc vero suam opinionem, ex ea probabilem reddi, quoniam & in hominis lapsu similis quidam fuerit superbiae progressus.

Neque mirum, inquiunt, ex hoc peccati initio statim in tantas mentis tenebras hominem & angelum incidisse; quoniam initium illud peccati superbia fuit inchoata; eam porro superbiae naturam esse, ut cujuscumque animum occupare ceperit, mox nebula quadam & caligine ignorantiae involvat, qua fiat ut nec de se, nec de aliis, sicut oportet, aestimet.

Dicunt igitur qui hujus sunt opinionis, veteres, doctores qui diabolum aiunt appetivisse aequalitatem Dei, vel hoc saltem ut sui juris esset, ac nulli subjiceretur, respexisse ad peccati ejus consummationem, vel progressum, non ad initium; ideóque facile concedunt hujusmodi appetitum in eo fuisse ex praevia mentis coecitate, nimirum contracta ex ipsius. superbiae initio, quo sibi ipsi inordinate placere ceperit, primum considerando bonum sine comparatione boni superioris. Hoc enim initio dato gradum factum volunt, ad incrementum & fastigium illud superbiae quod consecutum fuit; scilicet ut rapere vellet divinitatem, & diceret, In caelum conscendam, &c.

Verum huic opinioni initium, progressum & consummationem ponenti in peccato angelico, obstat illud Damasceni passim receptum, & supra citatum: Quod hominibus est mors, hoc angelis est lapsus. Inde enim consequens est: sicut hominibus non est augendae malitiae, nec ulterioris demeriti locus post mortem; ita nec angelis esse postquam semel lapsi sunt. Quare post illud peccatum quod ab illis ponitur angelicae superbiae initium, quo utique lapsi sunt a justitia; nec crescere in malitia, nec demereri amplius potuerunt. Obstant item alia ex quibus ad distinctionem tertiam probatum est, unicum instans fuisse transgressionis atque demeriti angelorum.

Quarta igitur opinio est; angelum in eo per superbiam peccasse, quod ultimum finem supernaturalem, id est, Dei similitudinem quae datur ex gratia, voluerit habere per virtutem suae naturae. Hanc opinionem S. Thomas loco memorato ita refert, ut non rejiciat, sed magis uti probabilem admittere videatur; addens eam consonam esse dictis Anselmi, qui libro de casu diaboli capitulo quarto dicit. eumappetivisse illud ad quod pervenisset, si stetisset. Alii vero ut Bannes, hanc quoque refellunt eadem ratione qua S. Thomas primam & secundam opiniones rejecit. Non enim velle potuit angelus ad finem supernaturalem pertingere viribus naturae, nisi id judicaret possibile. Hoc autem judicium non modo falsum, sed haereticum fuisset, ac fidei quam in creatione acceperat, contrarium. Unde consequeretur primum angeli peccatum fuisse ortum ex erroneo atque haeretico judicio praecedente, quod est impossibile; tum quia primum angeli vel hominis peccatum nullus error praecedere potuit; tum quia contradictionem includit primum peccatum ex haeresi ortum fuisse, cum ipsa haeresis magnum sit peccatum.

Quinta opinio est; angeli superbiam in eo sitam esse, quod appetiverit ut finem ultimum beatitudinis id ad quod virtute suae naturae poterat pervenire; scilicet avertens suum appetitum a beatitudine supernaturali, quae est ex gratia Dei. Hic modus explicandae suberbiae angelicae traditur & maxime probatur a S. Thoma. Nec sane a doctrina S. Augustini alienus videtur. Nam lib. 12. de civit. Dei, cap. 1. contrarios appetitus angelorum bonorum & malorum, ita exponit; quod alii constanter in communi omnibus bono quod Deus est, atque in ejus aeternitate, veritate, charitate perstiterunt; alii sua potestate potius delectati, velut bonum suum sibi ipsi essent, a superiori communi omnium beatifico bono ad propria defluxerunt, &c. & cap. 6. Cum, inquit, causa miseriae malorum angelorum quaeritur, a merito occurrit, quo d ab illo qui summe est, aversi ad seipsos conversi sunt, quia non summe sunt; & hoc vitium quid aliud quam superbia nuncupatur? Quibus utriusque loci verbis, Augustinus objectum superbiae angelicae non aequalitatem Dei, sed propriam potestatem & excellentiam cum aversione a superiori bono fuisse significat.

Hic autem si quaeras, quomodo juxta hanc explicationem verum sit, diabolum voluisse Deo esse similem & aequalem, & voluisse rapere divinitatem, & caetera quae pro prima opinione ex scriptura & patribus sunt allegata: Respondent haec omnia eo sensu dici, quia quemadmodum Deus suapte natura beatus est, nullum habens superiorem a quo beatitudinem hauriat; ita diabolus voluit esse beatus propriis bonis naturae, non se subjiciens ordini a superiore praescripto, qui requirebat ut ad supernaturalem beatitudinem gratia Dei consequendam appetitum suum extenderet. Igitur quantum ad hoc quod voluit inhaerere & conquiescere in bonis naturae, neglecta regula superioris, qua ad supernaturale bonum vocabatur; dicunt eum appetivisse Dei similitudinem & aequalitatem; velut si quispiam vasallus regis vellet frui propriis bonis non reddendo debitum tributum superiori, is diceretur velle esse regi similis, aut aequalis, scilicet quoad hoc quod est non agnoscere superiorem, vel certe non id facere, quod est hujusmodi agnitionis signum, & testimonium.

At vero licet haec aliqua probabilitate dicantur, non tamen satisfacere videntur iis quae pro prima opinione allata sunt. Sic enim scripturae & patres de diaboli superbia loquuntur, quasi expresse, & non tantum interpretative dignitatem appetiverit, nec ad similitudinem Dei quamcunque, sed ad aequalitatem aspiraverit. Unde & usque in hodiernum diem ab hominibus adorari vult tanquam Deus, & eandem superbiam quibusdam etiam hominibus inspirat. Hoc autem obstinate retinet ex prima superbia, qua ita fuit excoecatus, ut se male egisse non sentiat, quemadmodum Gregorius ait lib. 34. moralium cap. 17.

His adde quod si superbia diaboli fuisset in eo quina finem naturalem, id est eum ad quem viribus naturae pertingere poterat, statuit sibi pro fine ultimo suae beatitudinis; jam non alia esset diaboli superbia quam fuit gentilium philosophorum, & est omnium fere infidelium, qui similiter finem ultimum beatitudinis sibi statuerunt eum, ad quem virtute naturae pervenitur: imo nec alia quam sit eorum superbia, qui beatitudinem supernaturalem cognoscunt quidem per fidem, sed ab ejus appetitu se avertentes in bonis naturae volunt requiescere.

Propter haec igitur retinenda videtur prima sententia, quae dicit angelum appetivisse aequalitatem Dei, id est, ipsam divinitatem. Hoc autem quomodo fieri potuerit, ut intelligatur, distinguit Scotus duplicem voluntatem, scilicet simplicem seu absolutam, & conditionatam, vel aliis verbis, voluntatem efficacem, & complacentiae, quam etiam alibi velleitatem vocat. Dicit itaque diabolum appetivisse divinitatem non effieaci voluntate, qua scilicet eam assequi absolute intenderet; quia cum id sciret impossibile, non potuit ad id assequendum conari, quemadmodum recte S. Thomas argumentatur; sed voluntate complacentiae qua scilicet divinitatem ut rem placitam sibi concupivit, eo modo quo aeger etsi desperans sanitatem, concupiscit tamen, & vult eam. Non enim voluntate efficaci, id est, ea quae media adhibet ad finem, sanit atem vult, qui eam sibi non aestimat possibilem, sed in eam fertur optando & desiderando tanquam rem sibi bonam, licet sciat se eam non posse consequi. Vocatur autem hoc velle conditionatum, quia si desiderans sciret rem quam desiderat, esse possibilem, vellet ad eam consequendam efficaciter niti. Hoc igitur modo dici potest in diabolo quando primum peccavit, fuisse appetitum divinitatis; ita nimirum ut quamvis eam nondum efficaciter vellet, quod sibi sciret impossibilem; voluisset tamen si possibilis fuisset. Nam velle & nolle conditionatum sufficit ad peccatum, imo tam grave potest esse peccatum, quantum velle & nolle absolutum; si videlicet fiat pari intentione actus, ut facile est exemplis declarare. Docet haec Scotus in hanc dist. quaest. 1. & in 3. dist. 15. q. 1. & dist. 33. q. 1.

Postea quam vero diabolus primae superbiae merito coecitatem mentis incurrit, nihil absurdi est, si dicatur etiam efficaciter divinitatem appetere, vendicans sibi quidquid ejus, aut aliquo modo possibile est, aut ipse coeca mente possibile arbitratur. Hoc enim declaravit quando filium Dei ad se adorandum ut Deum inducere voluit; quando sui cultum sub variis Deorum nominibus toto mundo institui cura vit, & alia hujusmodi eodem spectantia fecit.

Quod autem pro quinta opinione ex S. Augustino affertur, ita solvi potest, si dicamus simul in angelo peccante fuisse delectationem inordinatam in bono proprio, & aversionem a superiori bono beatifico, & appetitum aequalitatis Dei jam explicatum; nam haec inter se non pugnant. S. Augustinus autem dicendo quod minus est, non negavit quod majus est; praesertim cum alibi satis clare illud exprimat.