Capitulum 22

§. 22. Respondetur iis qui superiori doctrinae contradicunt.

QUidam non satis attendentes ad id quod contra Pelagium de gratia Dei ad singulos actus necessaria jam olim ab ecclesia definitum est, idque juxta sensum, quem ex ipsis ecclesiae Patribus & conciliis, a quibus Pelagius damnatus est, evidenter monstravimus; adversus eam doctrinam tum rationes, tum authoritates quasdam proferunt, quibus ostendant habitum gratiae semel infusae, deinceps sine speciali auxilio & operatione Dei posse ad singulos actus sufficere homini justificato; ita saltem ut hac singulari & nova cooperatione gratiae Dei non egeat ad unumquemlibet actum, sed aliquos faciliores & remissiores actus exercere possit, sola gratia habituali adjutus, concurrente, ut aiunt, generali Dei auxilio, si praesertim habitus gratiae multum auctus sit & confirmatus; tametsi fateantur ad hoc ut homo justus in accepta justitia diu perseveret, ut excellentia, magnaque pietatis opera praestet, utque gravibus tentationum fluctibus fortiter resistat, praeter justificantem gratiam etiam speciale Dei auxilium requiri. Proinde, quod ita simpliciter a Patribus dictum est, gratiam ad singulos actus dari, vel sermone minus proprio dictum id esse volunt; dum scilicet interpretantur de gratia habituali; vel si de gratia actuali dictum concedant, non ita praecise atque universe, ut nos volumus, intelligendum putant.

Sunt autem haec eorum argumenta. Primum: Habitualis gratia, caeterique virtutum habitus ad hoc dantur, ut possit homo bene operari & vitare peccata; ergo illis habitis poterit ista per se sine novo auxilio gratiae. Nam alioqui vel frustra dati essent habitus illi, vel imperfecti essent.

Secundum: Homo potest solis naturae viribus cum generali Dei auxilio & concursu, facere quaedam opera moraliter bona, praesertim si habitum moralem jam ante consecutus fuerit. Hoc enim infideles posse, qui sunt a gratia Dei alieni, communis est doctorum sententia. Quare non minus idem possunt Christiani solis etiam naturae viribus: Atquigratia caeteraeque virtutes Christianis propriae, non minorem vim habent ad proprios suos actus, quae sunt opera pietatis, producendos, quam virtutes pure morales ad suos. Quippe commune est omnibus habitibus operatoriis habilitare potentias ad agendum; ergo similiter poterit homo gratia habituali, caeterisque Christianis virtutibus instructus, cum solo generali Dei auxilio exercere actiones harum virtutum. Ac breviter, si potest homo paganus sine speciali Dei auxilio dare eleemosynam, idque bene moraliter; cur non idem sine speciali auxilio poterit Christianus, idque bene christiane, cum substantia operis utrobique sit eadem, & utrique adsit ex habitu peragendi promptitudo?

Tertium: Habitus gratiae & aliarum virtutum sunt in quibusdam justis hominibus multum intensi, firmi ac radicati; igitur ejusmodi saltem habitus poterunt exire in actus suos absque subministratione novi auxilii. Nam quanto quis fortior est, tanto minus indiget auxilio externo.

Quartum: Christus per gratiae suae medicinam restituit nobis virtutem bene operandi, quam in primo homine perdideramus: Atqui primus homo quamdiu permansit in statu rectitudinis, non egebat novo ac speciali auxilio ad singulos actus, sed sufficiebat ei gratia primae creationis cum adjutorio quod ei semper erat paratum; ergo nec homo reparatus indiget ad singulos actus novo ac speciali auxilio.

Quintum: Quod est sanitas corpori, hoc est gratia animae, juxta illud Psam. 102. Qui sanat omnes infirmitates tuas, scilicet per gratiam; ergo sicut ad operationes corporis sufficit conservatio sanitatis cum potentiis, & habitibus corporis, ut non sit opus alio peculiari auxilio; sic ad exercenda pietatis opera quae ad salutem animae pertinent, sufficit conservatio gratiae cum potentiis & habitibus animae, absque eo quod praeterea requiratur aliquod auxilium speciale.

Sextum: Dicit Dominus Jo. 4. Aqua quam ego dabo ei, fiet in eo fons aquae salientis in vitam aeternam, & cap. 6. Qui manducat ex hoc pane, vivet in aeternum. Per haec autem significatur virtus gratiae divinae; ergo gratia semel data modo conservetur, sufficit ad perducendum hominem usque in vitam aeternam.

Septimum: Marci 4. regnum Dei comparatur semini, quod semel jactum in terram ultro germinat & fructificat, etiam homine qui seminavit dormiente & nesciente; ergo gratia, quae semen vocatur 1. Jo. 3. & in qua potissimum consistit regnum Dei, semel infusa atque immissa cordi hominis, sponte sua deinceps germinat ac producit fructus bonorum operum; Deo qui eam dedit, quasi dormiente & nesciente, id est, nullum ulterius auxilium specialiter ad singulos actus subministrante.

Octavum: Quando Christus alicui supernaturaliter, & miraculose restituebat visum aut gressum, tunc poterat homo deinceps naturaliter videre & ambulare, nec opus habebat supernaturali auxilio ad singulas visiones & ambulationes; similiter ergo postquam semel est restituta homini gratia quam perdidit in Adam, non opus est ei alio supernaturali auxilio ad singulos actus; sed per illam gratiam poterit naturaliter actus ab ea tanquam principio suo pro fluentes exercere. Sequela probatur, quia miracula externa & corporalia quae Christus exhibuit in terris, fuere signa quaedam eorum quae interius operatur in anima.

Nonum: Hieron. lib. 3. dialog. adversus Pelagianos cap. 4. fatetur hominem justum posse per vires acceptas ad breve tempus abstinere a peccato, licet non jugiter atque in perpetuum. Et alibi dicit, justum, si intentus sit, & non multa tentatione turbetur, posse per gratiam semel adeptam in bono pergere; ergo tunc saltem non opus est homini justo gratiae specialis auxilio¬

Decimum: Aug. lib. 2. de peccatorum meritis ca19. Cum, inquit, a Deo illius adjutorium deprecamur, ad faciendam perficiendamque justitiam; quid aliud deprecamur, quam ut aperiat quod latebat, & suave faciat, quod non delectabat? Ex quibus verbis apparet, sufficere homini ad bene operandum, si eum delectet opus virtutis. Hoc autem praestant habitus gratiae, seu charitatis aliarumque virtutum. Est enim habituum proprium, ut faciant prompte & delectabiliter operari.

Undecimum: Athanasius in vita S. Antonii refert Christum S. Antonio post gravem devictam tentationem dicenti, Jesubone, ubi cras? respondisse: Hic eram, sed exspectabam videre certamen tuum. Unde apparet, quod Christus in illo certamine tantum spectator fuerit, non auxiliator; nimirum sufficiente auxilio gratiae & fortitudinis prius dato ad fortiter certandum & vincendum.

Duodecimum: Synodus Milevitana canone tertio, quemadmodum etiam Caelestinus Papa recitat cap. 10. epistolae suae quam dedit ad episcopos Galliarum, statuit in hunc modum: Item )lacuit, ut quicunque dixerit gratiam Dei in qua justificamur per Jesum Christum Dominum nostrum, ad solam remissionem peccatorum valere, quae jam commissa sunt, non etiam ad adjutorium, ut non committantur, anathema sit. Ex quibus verbis colligunt, justificationis gratiam ita valere ad peccata vitanda, ut ulteriori ac diverso auxilio non sit opus.

Ut ad has & similes objectiones respondeatur, annotant quidam, illud praecipue in praesenti negotio considerandum esse ac fundamenti loco constituendum, in justificatis & sanctis hominibus, quandiu mortale hoc corpus circumferunt, nunquam extingui concupiscentiae fomitem, quo quasi continuo sollicitantur ad peccandum, & velut pondere quodam ad terrena detrahuntur; ita ut omnes cum Apostolo habent dicere: Non quod volo bonum, hoc facio, sed quod odi malum, hoc ago. Et illud: Mente serviolegi Dei, carne autem legi peccati. Rom. 7. Hic porro fontes, ut aiunt, velut morbus aliquis naturalis & incurabilis, nisi gratiae divinae, perpetua quadam & violenta operatione cohibeatur, perinde atque indomita fera, quae claustris coercetur, statim erumpit, & malitiam suam naturalem exerit. Cum e contra charitas nunquam, dum versamur in corpore mortis hujus vertatur in naturam, sed tanquam violentum aliquid, continua ac potenti conscrvatione indigeat; sicut calor in aqua, & sursum esse, in lapide. Unde Dominus in Evangelio, Regnum Dei vim patitur, & violenti rapiunt illud. Et propter hoc, inquiunt, ad singularem Dei gratiam pertinet, quod homo justus a justitia non deficiat, ut August. docet lib. de correp. & gratia c. 12. & de bono. perleverantiae c. 7.

Verum si res bene consideretur, non videtur hoc. fundamentum esse satis solidum atque sufficiens; neque ad probandum quod gratia sit ad singulos actus necessaria, (unde nec hoc fundamento ad id probandum superius usi sumus) neque ad solvendum argumenta in contrarium allata. Idque ob has causas.

Primo: Quia gratia habitualis caeteraeque virtutes, praesertim si sint intensiores, inclinant ad actus pietatis; atque adeo concupiscentiam ipsam, licet durante hac vita non extinguant, minuunt tamen. Qua¬P re si ratio hujus fundamenti sufficeret, sequeretur justos, quo magis proficiunt in gratia Dei & in mortificatione carnis ac vitiorum ejus, hoc minus indigere Dei auxilio ad singulos actus; quia nimirum causa indigendi minueretur. Imo sequeretur, illi in quo concupiscentiae fomes extinctus esset, ( quemadmodum de Deipara virgine multi tenent) non esse necessariam Dei gratiam ad singulos actus; causa videlicet hujus necessitatis cessante. Itaque talis nec orare Deum deberet pro auxilio ad singulos actus, neque pro iis Deo gratias agere, neque propter eos in Deo gloriari, sed magis in seipso. Quae sunt om nino absurda.

Secundo: Quia concupiscentia licet semper insit durante hac vita, non semper totam commovetur, uti fatetur Aug. lib. 6. contra Julianum cap. 8. Quocirca tunc non obstabit, juxta rationem hujus fundamenti, quo minus homo justus sine novo auxilio gratiae bonum opus faciat

Addi potest tertia causa; quia sicut concupiscentia inclinat ad vitia, ita insunt etiam hominibus naturaliter inclinationes quaedam ad certa opera virtutum. Quae quidem inclinationes exercitatione & studio proficiscere possunt etiam in habitus morales. Quibus si insuper accesserit habitus gratiae & charitatis, profecto non videtur esse tanta vis concupiscentiae trahentis ad peccandum, quin haec tria, naturalis inclinatio, virtus moralis & charitas, sufficienter trahere possint in contrarium, quoad ea saltem virtutem opera ad quae tria ista concurrunt. Quae cum ita sint, dicimus esse quidem homini lapso, quantumcunque justificato & per gratiam sanato, dum est in hac mortali vita, necessarium Dei auxilium propter corruptionem & infectionem concupiscentiae, necnon propter ignorantiam rerum agendarum. Propter, haec enim opus habent etiam justi & sancti, ut dirigantur & protegantur a Deo qui omnia novit & omnia potest, quemadmodum bene docet S. Thom. 1. 2. q. 109. art. 9. Sed quia ad ostendendam necessitatem auxilii divini ad omnes omnino & singulos actus, juxta sensum a patribus intentum & supra satis abunde declaratum, istud fundamentum non sufficit; idcirco magis ac principaliter urget idem doctor eodem loco rationem generalem; quia, inquit, nulla res creata potest in quemcunque actum prodire, nisi virtute motionis divinae. Quae ratio etiam nobis potissima visa est ad rem propositam demonstrandam, uti supra significavimus. Quare sive concupiscentia actualiter & continuo retrahat hominem a bono & inclinet ad malum, sive non; & sive homo ad id quod agendum est, laboraret aliqua ignorantia, sive non (constat enim hominem in multis bene scire, quid agendum sit) semper manet haec ratio quam diximus, propter quam opus sit homini ad singulos actus auxilio, id est, operatione ae motione virtutis divinae. Quod quidem auxilium, quia in proposito tale est, ut detur ad eos actus, ad quos naturae vires pertingere nequeunt, id est, ad actus verae pietatis, ideo specialis auxilii nomen obtinet; cum alioqui divina motio atque operatio ad cos actus quorum sufficiens ratio existit in natura, vocetur auxilium generale.

His itaque praemissis, ad objecta respondeamus.

Ad primum cum S. Thoma respondemus, habitualem gratiam & virtutes non ad hoc dari, ut iis acceptis ulteriori auxilio non egeamus, sed ut possimus & habiles simus ad operandum. Quod cum praestent, nec frustra datae sunt, nec in suo genere imperfectae, licet actualis operatio non sequatur absque peculiari motione, id est, auxilio Dei, similiter enim res se habet in omni alio habitu & principio activo creato.

Ad secundum respondetur, hominem Christianum & justificatum, non minus quam infidelem, posse solis naturae viribus absque speciali Dei auxilio exercere actus duntaxat moraliter bonos, id est, actus ejusdem ordinis cum iis qui per naturam ab infidelibus fiunt, aut fieri possunt. Caeterum hinc non est consequens, eum qui gratiam habet, posse sine speciali auxilio exercere actus pietatis, ad quod genus actuum gratia ordinata est. Neque enim si natura sufficit, ut habitus morales ad actus reducat, sufficere etiam putanda est ad hoc, ut habitus supernaturales ad actus suos proprios reducat. Hic enim opus est auxilio quod ejusdem sit ordinis cum habitu; id est, auxilio supernaturali quod vocamus speciale, quodque non datur nisi per meritum Christi salvatoris. Nec id mirandum. Si quidem hi actus ab illis ad quos ordinantur habitus morales, quoad dignitatem & finem, distant in infinitum; ac proinde longe altioris sunt ordinis, quam illi. Tendunt enim in Deum ut authores aeternae beatitudinis & salutis, quam etiam per modum meriti apprehendunt. Talem autem dignitatem non habent actus dumtaxat moraliter boni, etiamsi, quod hic non discutimus, fiant a Christianis iisque justificatis. Nec obstat, quod contingat substantiam actus utrobique eandem esse; quia in altero dignitas quaedam est superaddita substantiae actus, propter quam opus sit illa speciali motione divina. Hanc enim requirit actus pietatis, non quatenus est actus, nec quatenus actus naturae aut moris, sed quatenus est actus pietatis, id est, quatenus homo per eam tendit in Deum ut bonum suum beatificum.

Ad tertium dicendum est hominem quanto sanior & fortior effectus fuerit per gratiam, tanto minus indigere auxilio sanante infirmitatem ejus & confortante vires ejus; sicut & medicina corporali minus indigit, qui minus sunt infirmi corpore. Unde nec Adam in statu primae rectitudinis opus habebat A gratia sanante & confortante, quia non erat infirmus: ob quam causam nec beati indigent hujusmodi gratia.

Itaque hoc argumentum satis videtur probare, propter priorem rationem superius allatam, non opus esse omnibus justificatis, etiam post lapsum, adjutorio Dei ad singulos quoscunque actus, sicut nec ob eam rationem ad ullos actus opus erat homini integro, aut opus est beatis. Verum ob alteram rationem opus est homini quantumvis sano, forti ac beato. Nam augmentum & confirmatio habitus, item sanitas & fortitudo hominis quam habet per gratiam, non excludunt operationem divinam a singulis ejus actibus; neque efficiunt ut operatio Dei ad singulos actus minus quam ante sit necessaria. Quin potius quanto perfectior est habitus, tanto perfectiores actus ex illo habitu per divinam motionem in in homine producuntur. Movet enim Deus plerumque secundum modum & perfectionem habituum quos dedit, sicut in naturalibus. Unde ex eo quod habitus sunt multum intensi & firmi, non sequitur gratiam Dei non dari ad singulos actus, sed potius sequitur eam dari ad actus perfectiores & meliores. Alioqui, quod est absurdissimum, infirmi quidem de suis actibus gloriarentur in Deo, fortes autem de suis in se ipsis & in sua virtute. Quod ergo dicitur, quo quis fortior est, hoc minus eum indigere auxilio alterius; id intelligendum de humanis auxiliis, quae partem dumtaxat conferunt ad opus ut fit dum alter alterum juvat in portando onere; non autem de auxilio divino, quo sic adjuvatur homo, ut totum quod agit homo, sit a Deo.

Quarti argumenti solutio patet ex jam dictis, ac plenius ex iis quae ad superiorem dist. de adjutorio primi hominis disseruimus. Nam certe etiam primo homini gratia ad singulos actus erat necessaria. Quam vis enim in eo nulla esset infirmitas, propter quam egeret gratia sanante & reparante, in quantum tamen crat rationalis creatura, nullum actum pietatis exercere poterat absque speciali motione divina. Quare & in eo locum habebant omnes rationes superius adductae pro hac doctrina gratiae ad singulos actus necessariae, sicut & locum habent in beatis. Unde S. Thomas, ubi supra ad primum, dicit, quod etiam in statu gloriae, quando gratia erit omnino perfecta, homo divino auxilio indigebit, scilicet ad omnes & singulos actus.

Patet item responsio ad quintum. Nam sanitas corporis cum potentiis & habitibus ejus non ita sufficit ad actiones corporis, quin ad eas etiam singulas opus fit virtute motionis divinae. Sed ea motio ad generale auxilium referenda est in iis, quae ad pietatem non pertinent.

Ad sextum respondetur, eo argumento probari, quod gratia semel data sufficit in genere suo, id est, per modum habitus ad perducendum hominem in salutem, ut non sit opus eam saepius dari. Sed inde non sequitur, praeter habitum gratiae non esse opus speciali Dei auxilio ad singulos actus.

Ad septimum respondetur, in ea parabola per hominem seminantem, quo postea dormiente & nesciente semen ultro germinat & crescit, non significari Deum dantem gratiam, sed potius hominem praedicantem verbum Dei. Hujus enim ministerio postea cessante, Deus operatur in cordibus eorum qui audierunt, ut credant, atque in fide & bona conversatione proficiant. Deus enim est qui dat incrementum, 1. Corinth. 3. ac de eo scriptum est: Ecce non dormitabit neque dormiet, qui custodit Israel.

Ad octavum respondetur, miraculis corporaliter a Christo exhibitis esse quidem significationes eorum operum, quae in hominibus specialiter ac supernaturaliter Deus per suam gratiam operatur. Sed non omnia miracula significant haec Dei opera codem modo, aut aeque perfecte. Quaedam enim tantum significant collationem habitualis gratiae, tanquam principii cujusdam bonarum actionum, ut illuminatio caeci, resuscitatio mortui, foecundatio mulieris sterilis. Nam per haec & hujusmodi miracula, supernaturaliter data vel reddita fuit facultas agendi quippiam naturaliter. Verumtamen ne putaretur sic habitualis illa gratia sufficere ad bonos actus deinceps exercendos; sicut, exempli causa, visus etiam per miraculum restitutus sufficit ad actualem deinceps visionem, sine novo ac continuato miraculo; videlicet naturali facultate naturaliter suas actiones exequente, per generalem illam primae causae cooperationem, quae ad institutionem & conservationem naturae pertinet; idcirco placuit Deo etiam alia quaedam exhibere miracula, quibus nimirum significaretur illa continua & specialis Deicooperatio, quam ad singulos actus necessariam dicimus, quamque illa prioris generis miracula non significabant. Talia sunt Petrum ambulare super aquas; Paulum nocte & die manere incolumen in profundo maris; Jonam triduo vivum servari in ventre ceti; virtutem ignis cohiberi, ne rubum combureret, neve laederet missos in fornacem pueros; leonum ora concludi, ne devorarent Danielem; solem & lunam sisti, ne moverentur spatio totius diei; aquas stare erectas in mari rubro & Jordane ad transitum filiorum Israel, & multa hujusmodi; quorum non tantum inchoatio, verum etiam continuatio miraculosa fuit ac supra naturam, ita ut cessante supernaturali operatione, protinus etiam cessaret effectus. Mox enim ut Christus operationem qua aquas solidabat, subtraxit, cepit Petrus mergi, & ita in aliis. Igitur per hoc miraculorum genus significatum est, non solum dari a Deo gratiae habitum, sed insuper continuum & speciale auxilium subministrari ad exercenda singula justitiae opera, & ad ipsam justitiam retinendam; eoque auxilio cessante relinqui hominem infirmitati & corruptioni suae naturae, Quam rem expressius etiam significabat illa vicissitudo, de qda Exod. 17. quando Moyse levante manus vincebat Israel, remittente autem superabat Amalec.

Quod nono loco ex Hieronymo objicitur, nullam habet difficultatem. Fatemur enim posse justum aliquandiu per vires acceptas sine auctiori gratia persistere in bono, dum videlicet nulla graviori tentatione pulsatur, ad quam vincendam majori virtute opus esset. Sed tamen hoc ipsum, quod in accepta gratia perdurat bene operando, & a peccatis abstinendo, negamus fieri posse sine speciali ad singulos actus auxilio gratiae Dei.

Atque hoc Hieronymum sentire perspicuum est, non solum ex iis quae dudum citavimus, verum etiam ex locis hic in contrarium allegatis. Nam libro 3. capite 1. loquens de homine recens baptizato, qui proinde videatur omnicarere peccato; Sed illud tempus, inquit, quando sine peccato est, nequaquam possibilitati humanae, sed Dei gratiae deputatur. Et capit. 2. dicit hominem nihil posse facere, nisi Deus semper adjuverit.

Ad decimum respondetur, ex mente Augustini, Deum facere suave quod non delectabat, quando inspirat homini affectum & voluntatem bene operandi, non autem per hoc solum quod infundat habitum, quo quis delectabiliter & prompte possit uti quando vult. Augustini mentem alia innumera loca satis declarant.

Ad undecimum respondeo, Christum in certamine S. Antonii sic fuisse spectatorem, ut fuerit etiam adjutor. Non enim erat spectator humano more, quasi vel tantum viderit, vel faverit pugnanti, nihil interim conferens auxilii, quales spectatores sunt homines.; sed ipse vires pugnanti A subministrabat, &, ut ita loquar, in eo, & cum eo pugnabat. Id quod etiam Athanasius non tacuit. Nam in praecedentibus citat illud Apostoli. Non eg. autem, sed gratia Dei mecam. Ac dicit, quod ideo diabolum superabat S. Antonius, quia servum suum adjuvabat Dominus.

Ad postremum quoque facilis est responsio. Non enim dicit concilium gratiam qua justificamur, sufficere ad adjutorium ut non committantur peccata, sed valere ad hujusmodi adjutorium, id quod Pelagiani negabant, gratiam constituentes in sola peccatorum remissione. Deinde nomine gratiae Dei in qua justificamur per Christum, non intellexit concilium gratiam habitualem, quae communiter vocari solet gratia justificans, sed gratiam increatam, id est, misericordiam ac beneficentiam Dei, qua per Christum non modo peccata nobis condonat, nec solum largitur habitum gratiae ac caeterarum virtutum, verum etiam singulos actus virtutum in nobis ac nobiscum operatur.