Caput 65

"Quaesierunt," etc. HIER. " Ad hoc respondet filius, etc., usque ad et "Filii alieni mentiti sunt mihi"."

"Expandi manus meas." ID. " In cruce orans pro eis, etc., usque ad ipsi tamen semper exstiterunt increduli."

"Populus qui ad iracundiam." ID. " Allegorice. Omnis haereticus Deum ad iracundiam procat, etc., usque ad et in quadrum exstruere, et secti in latere pulveris roborare lineis."

"In delubris." Delubra a delendo dicta, eo quod ibi putabatur ablui anima. Vel, quia prope erant piscinae ubi et sacerdos lavabatur et hostia. Allegorice.

HIER. " Haeretici in memoriis magistrorum, etc., usque ad ut qui ipsis non fuerit similis, quasi perditum detestetur."

"In furore meo." Furorem, oblivionem, iram, poenitudinem, ita in Deo accipere debemus, quomodo manus, pedes, oculos, aures, et caetera membra quae habere dicitur: non quod his pareat perturbationibus qui eas exstinguit in nobis, sed per verba nostra; Dei intelligimus affectum erga nos.

"Non tacebo." Qui superius dixit: "Tacui, semper silui, patiens fui," modo dicit: "Non tacebo," id est, ne paream amplius, neque sustinebo iniquitates eorum.

"Iniquitates patrum," etc. Ut scilicet non solum pro peccatis vestris puniamini, sed etiam pro patrum iniquitatibus quos imitati estis. Aliter enim non portat filius iniquitatem patris.

"Qui sacrificaverunt super montes." Quando in Bethel et in Dan aureos vitulos adoraverunt. Haereticus quoque contemnens simplicitatem Ecclesiae sacrificat in montibus, et exprobrat Deo dum ejus praecepta contemnit.

"Quomodo." HIER. "Quasi dicat: Propter malos non perdam bonos: "Sed quomodo,"etc. Dixerat enim periturum Israel."

"De Jacob semen." Semen Jacob et Judae, apostoli, possidentes montes, alios, scilicet credentes virtutibus eminentes: unde, "Nisi Dominus Sabaoth reliquisset nobis semen, quasi Sodoma facti essemus".

"Montes sanctos meos." Septuaginta: "Montem meum," scilicet Christum, qui est mons montium. Montes enim sunt apostoli, qui de Judaeis possederunt Christum, in quo fundati sunt.

"Et haereditabunt." HIER. Unde: "Semen Abrahae servi ejus: filii Jacob, electi ejus." Quicunque adhuc semen sunt, etc., "usque ad non accepistis spiritum servitutis iterum in timore, sed accepistis spiritum adoptionis filiorum Dei".

"Campestria." ID. "Alii saltus, unde: "Dominus revelabit condensa silvarum", ut latrones ibi latitare desistant, et bestiae venenataque animalia in Ecclesiam Dei transeant."

"In caulas gregum." Alia translatio habet Saronas, quae est regio inter Joppem, et Lyddam atque Jamniam fecunda et pabulosa, sed latronibus infesta: unde interpretatur "vallis effundens sanguinem. Et vallis Achor." Ubi Achor filius Charmi de spoliis Jericho furatus cum omni domo periit. Et quia populum turbavit et ibi periit, vocatur locus vallis Achor, id est, turbationis vel tumultus. In quo significatur Gentilitas, sicut et per Saronas, quae interpretatur vallis fundens sanguinem, quae effusione sanguinis plena in tumultu et in turbatione vitiorum manebat. Sed vallis Achor versa est in caulas gregum sive ovilia, et in cubile armentorum, id est, ecclesias, et requiem praedicatorum et aliorum fidelium, qui designantur per armenta et greges ovium.

"Armentorum." Praedicatorum, qui Ecclesiam armant et defendunt. Armentum enim dicitur ab armando.

"Et vos qui dereliquistis," etc. Allegorice. Omnes qui Ecclesiam deserunt, et obliviscuntur montem sanctum Dei, tradentes se spiritibus erroris, vel immundis doctrinis daemoniorum, parant fortunae mensam, et nihil ad Deum pertinere credentes, sed vel stellarum cursu vel varietate fortunae omnia gubernari, hi tradentur aeternis suppliciis, ut nullus eorum possit evadere.

"Fortunae mensam." HIER. "Deae Aegyptiorum cui in fine anni parabant mensam, omnibus escis refertam, et poculis mulsa mixtis: vel quasi felicem annum praebuerit, vel quia futurum felicem praebitura sit."

"Vocavi." Per prophetas dicens: "Convertimini ad me et salvi eritis". Et per memetipsum: "Poenitentiam agite". Et alibi: "Venite ad me, omnes qui laboratis et onerati estis".

"Ecce servi mei." HIER. " Quasi dicat: Non solum corruetis gladio, etc., usque ad et, "Satiabor cum apparuerit gloria tua.""

"Et dimittetis nomen vestrum." Ut aliqui affirmantes dicant: Si aliter fecero, contingat mihi sicut Judaeis Romanorum gladio occisis. Vel ita: Juro per Deum, in quem olim Judaei crediderunt. Vel, quia Deus juramentum eorum erat, quod Christiani modo jurant necessitate compulsi, "Vivit Dominus" scilicet.

"Et interficiet te." Ut vel hunc non habeatis, qui dicit, "Ego sum via, veritas et vita" Nec vocemini circumcisio, sed conscisio.

"Quia oblivioni." HIER. " Ut non idolorum meminerint, etc., usque ad Forsitan et in futuro pristinae conversationis memoria omnino delebitur."

"Quia ecce." Ex angelis scilicet et hominibus unam Ecclesiam, et exsultabunt et gaudebunt, ut ego qui creavi exsultem, et gaudeam in eis.

"Exsultationem." Universae terrae, ut quae vetus unigeniti erat gaudium, nova cunctis nationibus laetitia sit.

"Gaudium." Quod vel post resurrectionem possumus intelligere, vel post baptismum in prima resurrectione. Hoc ad generalem resurrectionem qua omnes in perfecta aetate resurgent. Et hoc est: "Non erit," etc.

"Puer centum annorum," etc. Ille scilicet, qui etsi diu, tamen pueriliter vixit, serviens vitiis: et hoc exponit sic Gregorius.

"Puer centum annorum. Et peccator centum annorum." Vita quidem pueri longum trahitur, ut a factis puerilibus corrigatur: sed si a peccati perpetratione, nec temporis longinquitate compescitur, haec ipsa vitae longinquitas, quam per misericordiam Dei accepit ei ad cumulum maledictionis crescit.

"Domos." HIER. " Virtutes pro quibus in coelestibus requiescent, etc., usque ad Multi enim sancti aedificant domos, sed non habitant in eis."

"Secundum enim." ID. "Sicut Christus etc., "usque ad Lignum vitae est his qui apprehenderunt eam,"scilicet, sapientiam, quae est Christus."

"Semen benedictorum." Apostoli, et alii doctores in praedicatione, vel in aliis operibus, sicut Judaei, quia aeternam mercedem percipient, "quia venient cum exsultatione portantes manipulos suos".

"Nepotes." Quos filii eorum in fide genuerunt, sicut Marcus Petri discipulus, et Lucas Pauli filius.

"Antequam clament." In conturbatione, in dolore mentis, sed in gaudio et laetitia: unde, "Quod enim est gaudium nostrum aut corona gloriae, nonne vos" ? etc.

"Lupus." Lupus Saulus, id est persecutor, de quo, "Benjamin lupus rapax".

"Agnus." Qui scilicet in candidis vestibus sequuntur agnum quocunque ierit: De quibus Petro dicitur, "Pasce agnos meos".

"Et leo et bos comedent." Vir scilicet disertus et potentissimus in saeculo spreta philosophiae eloquentia comedet paleas, id est utilitatem et superficiem historiae cum bobus, id est praedicatoribus Ecclesiae. Haec comedunt leones donec multis laboribus veniatur ad profunditatem mysterii, sicut Augustinus et Cyprianus et alii.

"Neque occident." Deposita feritate, vel in praesenti vel in futuro, et hoc est: "In omni monte," etc. Hoc Judaei carnaliter accipiunt, dicentes quod in tempore Christi sui tanta pax et securitas sibi erit, ut lupi et agni, leones et boves, serpentes et homines commorentur simul, et comedant, neque eis noceant, qui in templo, et in monte sancto habitant. Ex quo colligitur, quod omnes alii occidentur. Sed hoc falsum esse ostenditur his verbis: "Haec dicit Dominus: Caelum sedes mea, terra autem scabellum pedum meorum," etc., hoc tamen Judaei carnaliter intelligunt.