Quaestio 2

Summatim de quattuor virtutibus generalibus mentio nem feci. Superest de vnaqueque lin speciali deserere. et primo de prudentia ceterarum virtutum auriga et regulatrice. circa quanidecem moueo questiones. Prima erit: an prudentia ab arte secernatur. Secunda: an a scientia distinguatur. Tertia: an prudentia sit habitus veridicus. Quarta: an prudentia sit specialis virtus. Quinta: an prudentia sit sapientie preferenda. Sexta: an prudentia monastica / yconomica / et ciuilis / specie distinguuntur. Septima: an synesis eubulia / et gnome / sint virtutes tam inter se distincte quam a prudentia. Octaua: de discrimine in ter praxim et speculationem.

¶ Prima ergo questio tractanda est hec: an prudentia distinguatur abarte: quiacum ea magnam vicinitatem habet specialiter capta. ars interdum includit scientiam: sic capit Tullius in sua rethorica dicens: quod est collectio multorum preceptorum: et sic artiste capiunt vocabulum: vocantes logicam artem. tunc extenditur acceptio vocabuli. In titulo questionis stricte artem capio: sicut philosophus capit in sexto Ethicorum.

¶ Pro questionis solutione oportet colligere aliqua discrimina ex littera Aristo. vi. Ethicorum. inter artem prudentiam: quia non numquam non est facilius agibile a factibili segregare / quam nephresim a colica. posta conclusiue ad questionem respondebitur.

¶ Primo differuntars et prudentia penes obiecta obiectum artis est factibile. obiectum vero prudentie agibile.

¶ Secundo differunt: prudentia est directiua artis: et ars prudentia indiget: non autem ecouerso. sicut dicit philosophus capitulo quinto sexti: in quiens: at vero artis quidem est virtus: prudentie vero non est ars. ars vero est circa vtile / qua contingit bene et male vti. non contingit male vti prudentia virtutibus nemo male vtitur: quinto Ethicorum: hoc est formaliter et elicitiue.

¶ Tertio differunt quia temperantia saluat prudentiam: intemperantiam vero corrumpit eam. ars vero nec saluatur pertemperantiam: nec corrumpitur per intemperantiam. vnde in eodem quinto capite dicit philoso¬ phus: vnde temperantiam conseruatricem pruden. tie appellamus: et id cause est: quia malicia appetitus est in hoc quod statuit sibi finem turpem: vel in finem statutum tendit per media inhonesta. prudentia autem honestum et turpe scrutatur: non autem ars. semper vero est operandum sicut prudentia docet: non semper sicut ars. si machometus turcus in limitibus pannonie arcem extrueret: et christianos cogeret id efficere. ars doceret opus bonum facere. prudentia vero doceret turrim inutilem facere extruere.

¶ Quartum discrimen quod ponit philosophus est penes voluntarium et inuoluntarium. et dicit quod peccans in opere artis. non volens / deterior est quod peccans volens. econuerso est in opere prudentie: et causa est: prudentia plus habet de voluntario quam ars. prudens ratiocinatur gratia bone electionis. idcirco peccans volens in opere prudentie / peccat in essentiali fine prudentie. hoc autem est deterius quam peccare in his quae sunt ad finem. qui autem peccat in arte volens / non peccat ex derectu alicuius quod est de essentia artis. peccans autem nolens deficit in aliquod quod est de essentia artis. ideo talis est deterior artifex quam qui peccat volens.

¶ Quinto: ars datur obliuioni: prudentia vero non: quia materia prudentie pluries occurrit quam materia artis. ideo circaeam non cadit obliuio. cessatio tamen abactibus nullo modo de per se corrumpit habitum vt superius meminimus.

¶ Sexto differunt. finis prudentie est totaliter bene viuere. finis vero artis est aiquod particulate bonum vtile: et sic differint suis per se finibus.

¶ Septimo differunt in materia subiecta: quia prudentia materiam multo capatiorem habet quam ars. ars militaris et ars coriaria suas determinatas habent materias. prudentia est circa omnia: circa deum / naturas intellectuales omnes / circa animalia / et spectantia ad ipsa. POctauo differunt in rectitudine quam ostendunt: quia prudentia dictat rectitudinem operantis: ars vero rectitudinem operationis: non autem operantis.

¶ Nono differunt viribus subiectiuis: quiaprudentia est perfectio mentis practice: ars vero mentis factiue

¶ Decimo et vltimo differunt in virium ordine: quia sicut omnis practica principatur factiue: sic prudentia principatur arti: et ars famulatur prudentie. cuius causa est: quia prudentia est virtutibus rationalis appetitus / annexa: vt in distinctione tricesimasexta post hac dicetur. iste autem appetitus principatur in homine.

¶ his premissis pono conclusiones duas: Quarum prior est. non semper prudentia distinguitur ab arte: capiendo artem communiter.

¶ Secunda conclusio: ars proprie capta / et prudentia distinguuntur.

¶ Prior conclusio probatur: non semper prudentia distinguitur a scientia realiter: vt in questione sequenti dicetur. ergo non semper distinguitur ab arte: late capiendo vocabulum ars. hec conclusio potest probari per diffinitionem artis a tullio datam: que compatitur secum prudentiam circa idem. ergo et diffinitum.

¶ Secunda conclusio probatur aucoritate philosophi. vi. Ethi. iiii. dicentis: Eorum autem que aliter sese habtere possunt / est et aliquid quod subeffectione: et aliquid quod sub actionem cadit. diuersa vero sun t effectio atque actus. et paulopost: quare et habitus qui cum ratione actiuus est / diuersus est ab eo habitu qui cum ratione est effectiuus. neque alterum ab altero continetur. neque enim effectioactus est: neque actus effectio. hoc idem in antiqua transsatione ponit: hoc dempto / quod hec vocabula ponit / agibile / factibile / actio / factio / et quia talia sunt in vsu philosophorum prestat cum eis coincidere in modo loquendi.

¶ Contra primum discrimenpositum inter artemet prudentiam. et pro conclusionum intelligentia arguitur sic: actio et factio sunt eadem res: et illi termini sunt synonimi.

¶ forte dicis (et bene) non sicut capimus in proposito. sed de modo quomodo actio et factio distinguantur: capiendo actionem prout spectat ad prudentiam: et factionem prout spectat ad artem: est potionum diuersitas. aliqui dicunt: factio est quae transit in materiam exteriorem: vt domificatio / extructio nauium / et huiusmodi. actio autem manet in agente: vt intellectio / volitio / et nolitio.

¶ Contra hoc arguitur: omnes operationes virtutum moralium sunt actiones: quarum multe in materiam exteriorem transeunt. Alii (vt eustracius dicunt) duplices sunt operatio nes. nam quedam est operatio quae relinquit opus operatum aliud ab ipsa operatione: vt domus extructa. humodi operationes factiones dicuntur. circa illas est ars. alia est operatio postquam non manet aliquod opus operatum: vt volitio / intellectio. circa tales est prudentia. hec opinio parum interest a priore. et contra eam arguitur. Aristo. primo magnorum moralium ponit cytharisare inter operationes quarum non est aliud opus preter operationem: et tamen cytharisatio non est actio: sed factio: cum ad artem partineat: et non ad prudentiam. potest ergo dici / quod operatio intellectus finaliter ordinata ad dirigendam operationem exteriorem / vt ipsa vel res operata sit in se bona perfecta / dicitur factio siue operatio factiua: et ad artem attinet. omnis autem operatio intellectus ordinata finalitur ad dirigemdam operationem / vt electio sit in se bona seu honesta / dicitur actio siue operatio actiua: et ad prudentiam partinet. Sed operatio intellectus quae nec ad dirigendam esectionem nec ad dirigendam operationem exteri orem finaliter ordinatur: sed vel ad malam operationem hominis ordinatur: vel ordinatur ad intellectus operationem: dicitur speculatio vel operatio speculatiua. quo fit: non omnis electio meretur dici actio vel ad prudentiam partinere. patet de electione lignorum / ad hoc quod nauis sit in se bene composita. sed sola electio que est de ordinatis in finem vltimum actualiter vel virtualiter / spectat ad prudentiam in ab soluto modo loquendi. alie vero ad prudentiam secundum quid. secundum quam quis dicitur prudens domificator.

¶ Secundo sequitur: idem est agibile et factibile: et per consequens obiectum artis et prudentie. patet de bellatrici naui: que est factibilis / pout intenditur ab artifice tanquam firma et velox nauis: sed ea dem nauis est agibilis / pro quanto ordinatur in tuitionem reipublice / ad resistendum hosti / et ad eum inuadendlum in bello iusio.

¶ Tertio sequitur: quod speculatio non est actio sicut impresentiarum capimus / quia non spectat ad prudctiam tanquam acius eius: licet spectet ad prudentiam tanquam obiectum eligibile per ipsam: vel sicut finis volibilis: gratia cuius prudentia precipit eligere que ad speculationem ordinantur.

¶ Ultimo sequitur: quod non solum operatio que derelinquit opus operatum aliud ab ipsa operatione dicitur factio / prout ad artem factio spectat: et non ad prudentiam: quia cytharisare / equitare / iaculari / ad artem pertinent: que opus non relinquunt post operationem.

¶ Contra nonum discrimen arguitur sic: idem numero est mens practica et factiua. probatio: intellectus / practicus / intellectus speculatiuus / et intellectus factiuus / coincidunt realiter cum substantia anime: ergo interse ydentificantur. nunquam dantur creature due coincidentes in vno tertio: quin inter se coincidant realiter. quod sint intellectus patet: non sunt eius accidentia: quia tunc accidentis esset accidens. et animanon habet partes: ergo cum anima realiter ydentificantur.

¶ Respondetur concedendo quod eadem res numero est intellectus factiuus / et actiuus / practicus / et speculatiuus. sed alia ratione dicitur factiuus: alia ratione actiuus: et hoc sufficit. licet intellecius realiter sit voluntas: dicimus volitio est in voluntate: et non in intellectu.

¶ Tertio arguitur: est quodammon replica contra solutionem primi argumenti. ex dictis sequitur quod idem actus et ex consequentihabitus est prudentia et ars: quod negat Aristo. patet: obiectum est idem.

¶ Quarto arguitur: policletus vel appelles dicitur prudens statue factor: et tamen solum ab arte. ergo ars est prudentia.

¶ Ad tertium dicitur: non est idem obiectum ade quatum artis et prudentie: nam miles in bello operatur propter victoriam solum secundum quod ipsa est factibilis exteriore factione: nec curat ad quem finem vlteriorem victoria ordinetur. paudens fortis alium prestituit finem tanquam partiale obiectum vtpote: vult vincere vt compescat insolentem hostem: viuere in pace: vel vt respublica sua bene viuat in tranquillitate. et si aliquis actus artis et aliquis prudentie habeant idem obiectum actualiter et adequate: non inconuenit quod coincidant realiter. sufficit distinctio rationis. sicut idem actus numero potest spectare ad grammaticam et ad logicam: vt quod terminus communis predicatur de pluribus. tota multitudo tamen prudentie distinguitur a tota arte. et communissime / ars realiter distinguitur a prudentia.

¶ Ad quartum dicitur quod dicitur prudens secundum quid: puta cum illo addito. est fallatia ad dicto secundum quid ad dictum simpliciter / inferre talem propterea prudentem.

¶ Quinto arguitur auctoritate Aristo. capite quinto prefato dicentis: videtur itaque prudentis esse bene consulere posse circa ea que sibi sunt bonaac prosunt: non aliqua ex parte: vt quenam ad sanitatem vel vires: sed quenam ad bene viuendum omnino conducant: vbi antiqua translatio expressius hoc dicit: ad bene viuere totum. cum prudentia bene consulit secodum toturbene viuere. ergo bene consulit ad quamlibet partem: vt ad extruendam arcem: et ad imaginandam: et idem facit ars.

¶ Respondetur. ars et prudentia aliter consulunt. ars edificatoria dirigit ad arcis munitissime compositionem: non curando siue sit honestum vel inhonestum. et ars nauigatoria ad oculate carpere viam in mari inter scillam et caribdim sine vlteriore relatione: vt dictum est. prudens aliter consulit: et dirigit per suum habitum an sit licitum parare nauim: vel arcem in tali loco extruere vel ne: et an expediat. si inueniat quod nec licet nec expedit desistit.

¶ Nunc de prudentia quomodo ab arte se cernitur habitus est sermo. prudentia actualis est iudicium intellectus qui iudicatur aliquid circa agibile esse faciendum vel non faciendum. Ex sensu fit memoria: ex memoria experimentum: ex multis experimentis inducitur vna vniuersalis quae est principium artis: vt patet primo Metaphisice: et secundo posteriorum. Ars est recta ratio rerum factibilium: hoc est: iudicium verum de factibili: vt talia iudicia: exs silice et lapidibus duris extruenda est arx: fenestre in muro debent esse late intrinsecuset anguste exterius. ferrum ad hoc quod extendatur oportet quod calefiat et rarefiat.