Quaestio 22

SUperius de duabus pirtutibus cardinalibus habitus est sermo. scilicet prudentia et fortitudine. superest de aliis duabus paululum imorari. et primo a temperantia circa quam virtutem quero quimque questiones. Quarum prima est: an temperantia sit circa delectationes tristicias. Secunda: an temperantia virtus cardinalis sit vna secundum speciem. Tertia: an intemperantia sit peccatum maxime ex probra bile. Quarta: penes quid latitudo temperantie attenditur. Quinta et vltima circa materiam temperantie habendus est sermo de abstinentia: de ieiunio. in. xv. distinctonne quarti. et castitate: in xxx. distinctione quarti et duabus sequentibus iam pridem scripsimus: quare de illis impresentiarum nihil scribo.

¶ Circa primam questionem sic procedam. in primis explicando rationem temperantie et acceptionis eius: postea conciusiue respondebitur.

¶ Cemperantia biphariam accipitur. Unomodo significat omnem moderationem et temperiem quam ratio ponit in humanis operationibus t passionibus. et quia hec moderatio omni virtuti communis est. hoc modo temperantia est virtus communis Secundo modo capitur temperantia prout est virtus moderatiua delectationum tristiciarum gusius et tactus. quomodo accepit eam aristoteles tertii ethicorum decimo. Martinus ponit tntiam acceptionem temperantie pro habitu moderatiuo delectatonnum tristiciarum non arduarum. dicit non arduarum: vt temperantia contineat sub se mansuetudinem liberalitatem / modestiam / affabilitatem / veritatem / eutrapeliam.t per illud differt a fortitudine secundum se secundum omens species eius: cui conuenit moderari delectationes arduas: et paucis hominibus conuenientes. et in fine dicit: cui non placet ista restrictio: excogitet ipse aliam per quam differat temperantia a fortitudine cardin a li virtute vt contineat virtutes prefatas: alioquin talis sciat se non diffiniuisse temperantiam cardinalem virtutem. et postea infert quod diffinitones Tullii / ambrosii / et augustini / de temperantia: non sunt diffinitiones temperantie virtutis cardinalis. ego autem ponosolum illas duas acceptiones prefatas: et dico illam excogitationem quam ponit de temperantia virtute cardinali inurilem: cum philosophi hac acceptione non vsi sunt. et nego quod virtutes quas recitat contineantur sub temperantia virtute cardinali tanquam partes subiectiue. bene alique illarum ab auctoribus enumerantur partes potentiales tem perantie: que nullomodo sunt partes subiectiue: sed aliquam affinitatem habent cum virtute principals¬ ad quam reducuntur: vt superius in materia de fortitudine dixi. male insuper distinguit temperantiam a fortitudine penes arduum et non arduum: quia sic quelibet virtus includeretur sub temperantia velfortitudine: cum quelibet est circa arduum vel non arduum.

¶ hoc premisso: ponuntur sex conclusio nes ostensiue circa quas voluptates tristicias est temperantia ex mente aristotelis tertii ethicorum decimo: deprompte.

¶ Quarum prima esti temperam tia est circa delectationes et tristicias: minus tamen circa tristicias quam delectationes. hec conclusio potest biphariam intelligi. vno modo quod temperantia perfectius moderatur delectationes: et imperfectius tristicias et non debet sic intelligi. Secundo intelligitur sic: frequentius occurrit materia delectationis quam tristicie: et sic crebrius delectatones moderantur quod tristicias. opposito modo est de fortitudine. sed ex isto non sequitur quod non sit in medio secundum dictamen recte rationis.

¶ Secunda conclusio: temperantia et intemperantia sunt circa delectationes corporales. hanc probat: temperantia intemperantia non sunt circa delectationes animales: ergo sunt circa delectationes corporales. antecedens patet: quia non sunt circa delectationes honoris vel discipline: quia circa illas gaudet mens: nichil patiente corpore. nec temperantia et intemperantia sunt circa delectationes prouenientes amore fabularum: neque tristantes in pecunia etamicis dicimus intemperatos / aut temperatos. dicit sic in noua translatione: eos enim qui fabulis et narrationibus delectantur: etcirca talia dies consumunt: verbosos atque deliros: intemperantes autem non consueuimus appellare. nec eos etiam qui pecuniarum vel amicorum causa dolent. a communi vsu potissimum procedit et bene: quia significationem vocabuli virtutis inquisiturus est.

¶ Tertia conclusio: non circa omnes delectationes corporis sunt temperantiaet intemperantia. probat philosophus illam conclusionem sic: quia circa delectationes visibilium inquantum huiusmodi non sunt temperantia et intemperantia. de lectantes in coloribus: figuris: et picturis: non dicuntur temperati nec intemperati. Similiter in delectationibus auditus: vt in delectatione cantus: vel instrumentorum musicorum. Similiter delectam tes in odoribus: vt in odoribus fructuum et herbarum: non dicuntur temperati vel intemperati: nisi per accidens. licet gaudentes odoribus pulmentorum dicuntur temperati vel intemperati per accecdes: quia per ea fit rememoratio eorum que concupiscunt. quod probat a signo philosophus: quia quosdam videmus quando esuriunt gaudent odoribus ciborum: quos concupiscunt.

¶ Quarta conclusio: temperam tia et intemperantia sunt circa delectationnens gustus tactus. hanc probat sic: quia circa delenctationens in quibus alia animalia communicant cum hominibus (que seruilest bestiales dicuntur) sunt temperantiat intemperantia. sed delectationes gustus et tactus sunt huismoni: igitur.

¶ Quinta conclusio: temperantia et intemperantia principalius sunt circa delectationes tactus quam gustus. hanc probat philoso phus: quia temperantia et intemperantia principalius sunt circa multum delectabilia quam circa parum delectabilia. sed que ad tactum pertinent sunt multum delectabilia: que vero ad gustum parum oblectamenti habent. quod dupliciter probat: et ratione: et siggd. ratione sic: quia delectatio ipsius gustus (prout gusius distinguitur contra tactum) in iudicio saporum consistit. sed in tali iudicio parum oblectamenti capiunt: qui sic iudicant dato quod sint intemperati: vt patet de illis qui vina probant: et vinum per os eiiciunt: et per argimageros et eos qui pulmenta condiunt. in vsu eorum que ad tactum pertinent plus est oblectamenti. in cibis / potibus / et illecebris plus deiectantur tam temperati quam intemperati. hoc idem eleganter a signo probat de quodam pultiuorace (cui nomenphiloxenus erixius qui orauit iouem ( vt inquit homerus) vt guttur eius gutture gruis fieret longius: vt cibus in eius gutture diutius remaneret: et delectationem causaret: ergo signum est quod non tantum in gustu delectabatur / cuius organum est in lingua: sicut in tactu / cuius organum est in gutture: et in toto corpore.

¶ Sexta conclusio: non circa omnes delectationes tactus sunt temperantia intemperantia. patet: quia non circa delectationes liberalissimas: vt sunt ille que fiunt in certaminibus per confricationem calefactionem.

¶ Contra secundam conclusionem arguitur: eedem sunt delectationes corperales et animales: ergo probatio secunde conclusionis est nulla. patet: iste delectationes que sunt corporales sunt in animali et corpore: ergo sunt animales et corperales.

¶ Respondetur: varia est positio super hoc quid senserit aristoteles perpassibnes animales et corporales. Aliqui dicunt quod aristoteles per delectationes animales / illas intelligit: quas primo rethorice vocat concupiscentias cum ratione: et per delectationes corporales eas intelligit: quas illic vocat irrationales: que scilicet nobis insunt sine preuia ratiocinatione intellectus per naturam obiecti concupiscibilis et appetitus sensitiui. sed hoc non videtur verum: quia non omnis concupiscentia de qualoquitur philosophus primo rethorice est delectatio corporalis. aliquid etiam est concupiscentia sine ratione quod non est delectatio corporalis: vt videre est de esurie et siti: de quibus illic exemplificat. Aliter dicunt alii: quod delectationes dicuntur animales que fiunt nichil patiente corpore causaliter: hoc est sunt ille delectationes quarum passio corporis non est cam. ille dicuntur corporales que fiunt patiente corpore: hoc est: quarum passio corporis est cam. Forte melius potest dici: delectationesrvocantur animales eo quod anime inhesiue inherent: vt leticia et gaudium mentis: quia potest esse leticia mentis tanta ab obiecto impartibili: vt de deo: secundum illud psalmiste. Delectare in domno: delectationes vocantur corporaleo / quia inherent corpori: hoc est appetitui sensitiuo: qui est aggregatum ex corpere anima: et per consequens est extensum: et sic est corpus.

¶ Secundo arguitur: delectationes spumales sunt maiores delectationibus corporeis. sed circa delectationes corporeas est temperantia et intemperantia. ergo et circa delectationes spirituales est temperantia et intemperantia. probatio ma¬ ioris. potentia delectationis spuitalis est persectior potentia delectationis corporalis. obiectum etiam cui coniungitur communiter est periectius quam obicctum cuiconiungitur potentia sensitiua. ergo deleciatio perfectior est / pcrmanentior est / et fiimior. delectatio corporalis raptim euanescit.

¶ Ad secundum concedo maiorem. de facto delectationes si umalcs sunt puriores / firmiores / et meliores / quam delectationes corhoree. lbet propter nos delectatiocs corporales magis sentiamus / et sunt naturaliores / et ar petantur tanquam quedam medic. ne comnni ra corporales detecius vel anguslias. Concedo etiam minorem: sed nego consequentiam. bcbet homo in visione ei delectationibus aliquibus spuimalibus peccare potest: circa illas homines non consueuerunt vocare temperantiam aut intemperantiam. nec circa talia moderanda ponendus est habitus virtutis nominate: quia raro contingunt.

¶ Contra tertiam conclusionem arguitur sic: intcmperantia est circa sensum visum videndo formosam mulierem. ergo temperantia est circa taleni visionem moderandam. sed talis vir non delectatur in visione mulieris ratione visionis: sed quia ordinatur ad tactum: sicut leo audiendo ceruum.

¶ Centra: ergo vir delectabitur magis videndo ethiopissam dulcis tactus quam valde albam.

¶ Rnenr: delectatio quae est in aspectu mulieris pertinet ad tempcrantiam: quia est in ordine ad tactum.

¶ Ad obiectionem in oppositum: dicitur: delectatio vel abhominatio alicuius sensus circa obiectumalterius: reddit delectationem alterius sensus circa tale obiectum minorem vcl maiorem. pulchritudomulieris accepta secundum visum: vel cantus eius acceptus secundum auditum: reddit vsum tactus delectabiliorem propter imaginationem: quae uis sin sespsam esset minus delectabilis. et patet laudando vel deprimendo vinum quod apparet melius vel peius: et per consequens auidius assumitur et melius nutrit.

¶ Centra quintam conclusionem et eius probationem arguitur sic. illa delectatio est maxima: qua exclusa: omne gaudium cessat. sed talis est delectatio secundum visum: vt patet Thobie. v. quaele gaudium er t michi qui in tenebris sedeo e lumen celi non video. qua delectatio per visum est maxina.

¶ Secundo arguitur ad idem. sllud quod maxine quis amat est illi delectabilissimum: vt dicit phoious. i. Retho. sed int alios sensus maxine diligimus visum: vt patet. i. Metha. igritur.

¶ Respondetur: vnumquod que inquantum amatur fit delectabile. sensus ( sicut dicit phois. i. apetha.) diligitur propter duo: scicet pro pt ccgnitio nem: et proptur vtilitatem. visi onem primo medo magis diligimus: sed quia tactus est animali magi necessarius: delectatio in tactu est naturalior: et per consequens maior quam delectatio in visu.

¶ Dubitatur: an bruta delectentur aliis tribus sensibus a gustu et a tactu: puta sensu visus / audiius / et olfactus. et dubitationis ratio est quia Arist. iii. Ethi. x. dicit quod non nisi de per accedens: pro quanto hi sensus et ecrum sensationes referuntur ad sensum gustus et tactus. sic inquit. At qui neque ceta animalia voluptatem nisi per accidens perhosce capiunt sensus (per hosce tres alios sersus inrelligit) neque enim odore leporum: sed esu: gaudent canes: odor autem sensum ferit. neque voce bouis leo: sed esu: per vocem autem sentit illum esse propinquum: atque hecipso esu dere videtur. pari modo neque si vidit aut inuenit ceruum / aut feram / capram hocipso gaudet: sed quia cibum habebit.

¶ Confiimatur illud experientia: tulcheirmmis picturis e figuris non et rrcpiquant bruta: od quae homines accedentes assislunt et cblecianiur. nec deresis / violis / eut quibuscunque fioribus non esu ccmestibilibus curant: homincs autem in sensu oliacius gaudent in multi fioribus non reserendo ad gi sium e iecium. sic in sensu euditus hominces gramde oblecigmiium copiunt: vt vidcre est in caniu sueui: et in cymbalis benensc nantibus.

¶ Sed con isiud arguitur. aliquae aues delectantur in suo cauniu: non refcrendo ed iensum racius vel gusius. paet detsitaco / siui ro / e euibus latam lincuam haesentibus ad canencum apati. nec vbt dicere quo hec est relatiue ad sensum tacius: e onatur quod conum auis illa in auicludio rimquam cxprata est. similit geudet in cantu humano vt videie est in sii ino quem canere doces. Similitur cum audiuntur ccrnua venatc ut canes deleciantur. et alcmeratim cum delectaticn e cxtiore ad venandum se praeparant cibo relicto. similitur pauo delectatur videndo suam caudam prorinea eam erigit in conspcciu vcnientium. Similitur olormorittrus suauissime canit. et rc nrefert ad cussum et ad ractum. quod sic canat patet per ouidiu in epla didonis ed acncam dicentem. Sic vbi fata vocant vdis abiectus in vndis. Ad vada meandri concinit albus olor. Sic dulcedine cantus in cquno decipitur perdix ab hecine: secundum quod dici solet Fistula dulce canit volucrem dum decipit aucecps.

¶ Ad has raties pstest dari rasponsienes quilescumque. De paucne dicctur / non gaudet quia visionem habet in pulchris plumis. quod patet: quia tunc tantum gauderet videndo pulcras plumas alterius pauondis: sed quia habet talcs plumas. etiam relatiue hoc facit: quia tmpore coitus vel in paspontia galline. Decanibus dir: cantur quidam pruriius in ec rum auribus gratia cuius delectantur: et similiter in auibus.

¶ Eecundo melius est datre quod regularitr illud est vcrum: et comnius. interdum tamen aliqm bruta oblectamentum in aliis sensibus capiunt quae in tactu et in grsiu. sic Petrus ebanensis in emento. xxviii. particula probleumatum Aristotelis. probleumate penultimo ex istimas.