Quaestio 10

QUeritur decimo: an deus possit dispensare circa praeceprta decalogi. Pro questionis solutione explicabitur vocabulum dispensare: postea ad conclusio nem respondebitur. Dispensare capitur duobus modis. vno modo in lata significatione: et sic in cludit dispensationem proprie dictam e interpretationem. interpretari legem est casum ambiguum legis exponereet dare eius veram intellignentiam. Dispensare proprie est reuocare legem in casu: puta: ne teneat in isto casu istius: hoc esitollere obligationem sengis ab isto. Reuocare legem est eam eucrtere tota liier: hoc est tollere legis obligatioem quo ad omnes. et sic patet quod hec tria late differunt Proprieloquendo / legem interpretari / legem reuocare / et circa legem dispensare. hoc praesupposito Scias varias esse positiones an deus potest circa praecepta decalogi dispensare: et modi qui videntur prima fronte esse oppositi non semper multum differunt: et hoc ex dicendis patebit.

¶ Pro questionis solutione pono conclusiones: Quarum prima est: deus potest dispensare circa precepta decalogi late capiendo dispensationem: patet: potest declarare in quo sensu lex sua est intelligenda: ergo potest eam interpratari: et hoc sufficit ad dispensationem late acceptam.

¶ Secundo arguitur ad idem: hoc potest facere homo: ergo et deus. consequentia est nota. probatur antecedens: si non / hoc esset quia lex dei esset condita a superiore: et inferior non potest interpretari legem superioris: sed hoc non prohibet: igitur. Probatio minoris: ieiunium quadragesimale est lex pontificis: et tamen in casibus patentibus quilibet interpraetatur legende ieiunio non tenere: vtputa: declaro quod pueri et morbo laborantes nullo modo obligantur ieiunare.

¶ Secunda conclusio: multa sunt praecepta decalogi in quibus deus non potest dispensare: hic proprie capio dispensare: et extendo praeceptum ad prohibitiones. probatur hec conclusio: aliqua sunt praecepta decalogi per se mala quae non pstenst bene fieri a creatura rationali: in talibus deus non potest dispensare: igitur. maior patet de oppositis duorum preceptorum prime tabule: vt de colendis pluribus diis: et de iuramento vano per deum. idem patet de aliquibus praecepti secunde tabule: vt furto / mechia / arguitur sict isti actus hoasest inuolutam maliciam: ergo non psent bene fieri a cteatura raali. mior est clara quod in nullis per se malia pat deus dispensare. quia per dispensationem intelligimus in proposito actum esse bonum moraliter.

¶ Tertia conclusio: in aliquibus preceptis tam prime quam secunde tabule deus potest dispensare. probatur: aliqua sunt praecepta a quibus potest tolli malicia secluso praecepto: sed in talibus potest deus dispensare: non aliter dispensat romanus potetifex eum vno probo viro quatenus habeat duo perus beneficia: igitur. consequentia claret cum minore. probatur maior de hoc praecepto prine tabule: scilicet: colere deum. hoc est: circa hoc affirmatiuum potest deus dispensare: patet: sortus non tenetur diligere deum per vnam diem. scilicet a. potest deus eodem modo eum deobligare a dilectione dei per alium diemper tres dies / quattuor. et sic sine statu. Secundo probatur idem: potest deus non concurrere cum sorte ad hoc quod sores diligat deum. et sine concursu dei generali sortes non potest diligere deum: igitur. maior patet deus in ominbus contingenter agit ad extra: ergo potest non agere cum sorte ad hoc quod sort diligat deum. hoc patet in his praeceptis secunde tabule: scilicet de honore exhibendo paremtibus. potest deus prohibere sorti dare elemosinam patri suo morienti inedia: quo facto sortus peccaret succurrendo patri prohibente deo: quia deus vult quod nunc moriatur pater sortis. similiter potest prohibere sortine reuerentiam faciat suo patri.

¶ preterea: deus potest praecipere sorti occidere innocentem scitum esse talem nondum probantum aliquo modo nocentem: qua ita precepit abrahe: et abraham putauit hoc fore licitu: et hoc facere voluit praecipiente domino: et sic samcoson occidit seipsum: Iudicum. xvi. deo dispensante qui est au for vite et mortis. ergo in aliquibus praeceptis decalogi tam prime tabule quam secunde potest deus dispensare. Sed dicis: quid dicerent illi qui tenent contrarium

¶ Respondetur: de homicidio coinciderent quo ad aliquid. tot quot tenent oppositum concederent quod deus potest licite precipere sorti occidere innocentem scitum esse talem tam a se quam quae ad seipsum. non negarent quin abraham licite fecit volendo filium Isaac desiderare: et sic de sampsone. sed dicerent: deus non dispensauit cum homicidio in illo casu. occidere hominem in commni non est vtrobique malum: et per consequens non est prohibitum in praeceptis decalogi: iudex et minister legis hominem occidit sine culpa sed prohibetur occidere heminem auctoritate propria: vl sine rationabili cam. modocono illud non cadit dispensatio: quia est con ius nature.

¶ Contra hoc argutur: ex illo modo dicendi sequitur quod deus dispensare non potest comedere de pomo vetito vel de leuatione fabe de terra / quod comedatur de pomo sine rationabili cam vel faba leuetur. Insuper: deus potest facere quod numquam honor detur parentibus: ergo in illo preceptodispensat.

¶ Respondetur: primum non mouet: et ratio est: occidere hominem eo modo quae prohibetur in preceptis decalogi / est contra legem nature. contra quam nihil licite fieri potest. comedere de pomo vetito vel leuare fabam non est contra legem nature. secluso quocunque praecepto positiuo ille actus bene fit: et rationabilis cam est voluntas hoc faciendi. non est sic in proposito. nemo potest hominem occidere auctoritate propria: tamen auctoritate propria qualbet prohibitione positiua seclusa potest comedere de pomo vetito vels fabam leuare. et licet nemo potest leuare fabam sine rationabili cam: nec hominem perimeresine ratiabili causa: tamen alia et alia requiritur cam. ad leuationem sabe sufficit voluntas leuandi pro rationabili causa: modo voluntas indifferenter non sufficit pro homine occidem do.

¶ Ad secundum. licet dari possunt aliqua cauillationes: concedo quod in illo praecepto potest deus dispensare. potest facere quod aliquid quod est praeceptum eo modo quae est praeceptum non obliget. succurrere parenti pro loco e tempore: est preceptum nunc omnes obligans: et deus potest facere quod desinat esse obligatorium sorti: et hoc est in illo praecepto dispensare. et potest illud praeceptum de medio tollere: sic quod nemo obligatur ad illud positiuum / parentibus succurrere: et hoc est illud praeceptum reuocare. etiam si ponatur inhonoratio parentum: vt screando in eius faciem: et eum percutiendo. potest deus facere quod bene siat: quod probo: deus potest precipere patri meo quod se occidat(lbet sit inconueniens: ita quod nulla alia sit cam nisi voluntas dei) ergo dare potest mihi facultatem eum occidendi: et a fortiore eum percutiendi in faciem eius screandi. Nunquid permisit specialiter Iob plus puniri quam peccata demeruerunt: propterea dixit Iob. vi. caps. vtinam appenderentur peccata mea (quibus iram merui) et calamitas quam patior in statera: quasi arenam maris hec grauiorappareret. poterat sic praecipere percutere Iob: et amplius: et eum occidere pari forma. Potes tamen talia complexa inuoluere quae habent maliciam annexam quod in illis non cadit dispensatio.

¶ Contra secundam conclusionem arguitur sic: legislator humanus vt romanus pontifex vel rex potest dispensare in legibus suis: vt patet in pena homicidii: et in comedendis ouis in quadragesima cum aliquibus: qui si ne dispensatione comedentes peccarent: ergo deus suprismus legislator potest in legibus dispensare

¶ Secundo arguitur: deus potest dispensare in homicidio per tertiam conclusionem: ergo et in furto et mechia contra secundam conclusionem. tenet consequentia: mechia et furtum sunt minores culpe quam homicidium. et si potest deus dispensare in maiore: potest etiam dispensare in minore.

¶ Ad primum concedo quod legislator humanus potest dispensare in legibus suis humanis positiuis: sic etiam potest deus in lege positiua diuina: vt in iudicialibus et cerimonialibus legis moysaice in quibus iam dispensauit. et quod peramplius est eas aboleuit: et reuocauit. sed si legislator humanus suam legem legi naturali superaddat: non potest legem nature abolere: licet suum statutum superadditum potest tollere. sic deus contra legem nature dispensare non potest. quando illa habet inuolutam maliciam.

¶ Ad secunde concedo antecedens t nego conseqentiam. et negationis ratio est: vnum habet in uolutam maliciam et non aliud.

¶ Sed contra hoc arguitur: occidere hominem innocentem scitum talem / et non probatum nocentem / est contra legem nature: et in hoc deus dispensat. erco eodem modo potest dispensare in quolibet precepto contra legem nature: quia vtrobiquelest equalis ratio. Forte dicis (et ita dicendum est) vtcumque est contra legem nature vt homo occidatur sic ab homine: sed non est contra legem nature vt sic occidatur a deo. vel sic: et non plurimum interest libet vtrumque sit contra legem nature: vnum habet inuolutam maliciam puta furtum / mechia: et non tale homicidium. Queritur quomodo tibi constat de hoc: cum vnum sit maius peccatum quod aliud. nenr sufficienter inter arguendum ad calcem vse. scioquod mechia / furtum / mendacium / et huiusmodi / haeent inuolutam maliciam ex vsu vocabulorum: et ex suis significatis formalibus hoc est ex suis connotationibus. furtum requirit quod capiatur alienum: et sic mechia. quare mendacium inuolutam maliciam habeat dicetur in speciali in distinctione sequenti. modo hominem inocentem occidere / scitum esse talem / nec probatum nocentem / potest bene fieri: et constat nobis ex factis dei et ratione natura li: cum deus sit actor vite et mortis. licet fortasse gemtilis philosophus diceret tale homicidium esse illicitum quia non sic extollit potentiam dei sicut fidelis philosophus.

¶ Tertio arguitur. deus praecepit hebreis capere res egyptiorum. Exodi. xi. ergo furtum potest bene fieri.

¶ Quarto arguitur. deus dispensauit in mechia: patet Osee primo. praecepit deus prophete accipere mulierem / et facere filios fornicationum.

¶ Ad tertium dicir. deus dedit res egyptiorum hebreis sicut terram chanaam eisdem. domini est terra et plenitudo eius orbis terrarum. transfert res cum causis secundis vel sine eis quando vult: siue quia hebrei meriti sunt laboribus suis res egyptiorum: siue ratione peccatorum / rationne quorum accepit a chananeis eorum terras / et tradidit aliis puta hebreis. potest hoc facere sine alia causa a sua voluntate: sufficit: sic volo sic iubeo in eo respectu simiiium.

¶ Sed contra hoc arguitur: potest deus dispensare quod aliquis capiat alienum manendo alienum. fratur minor religiosi omnes non habent vllam rerum proprietatem: quia tunc essent proprietarii: et tamen possunt capere res in necessitate: ergo capiunt alienum manens alienum: saltem deo praecipiente.

¶ Ad replicam respondctur negando assumptum. nullo modo licet capere aliquid ad quod homo nullum ius habet: et per consequens non est ei alienum. Ad bona religiosorum respondere non oportet: quia de factosine dispensatione dei est eadem difficultas. in rebus vsu consumptibilibus religiosi habent pprietatem: in talibus rebus vsus a proprietate non seiungitur. sed talis proprietas rei non sufficit denominare eos concretiue proprietarios: sicut nec albedo dentis ethiopis sufficit denominare cthiopem album. Secundo: et licet deus dispensaret cum alieno manente alieno: quia res potest spectare ad duos copulatiue: non tamen dispensat in furto. ad remquam quis furto habet: nullum ius in re habet homo.

¶ Quartum argumentum non mouet propter multa. Tum primo: si caperetur fornicatio simplex distincta ab adulterio: non potest sufficienter ostendi prohiberi in decalogo. Cum secundo: sermo erat illic de muliere gentili que ydola coluit: propterea dcir fornicaria si iitudinarie vt tenet hieronymus in prologo Osee. et quadrat cum toto prcessu osee: vt figura responderet figurato: quia reges contra quos praedicauit Oseas talibus viciis erant infecti. Tum tertio. deus potest facere matrimoniumlad tempus inter aliquas personas sicut erat de libello repudii in lege mosaica. et si in causa fornicationis homo poterat mulierem repudiare: in mille aliis causis hoc deus potest facere. Etiam: fornicatio non potest bene fieri vt in sua materia dicitur. fac tibi filios fornicationum: hoc est: filios illius mulieris in fornicatione genitos / factuos per adoptionem. vel filios in fornicatione ydolatrie enutritos / factuos bonos et fideles.

¶ Possunt contra hanc conclusionem fieri omnia argumenta que probant nullum actum esse intrinsece malum: que hic non pono: quia suis in locis habitus est sermo.

¶ Nunc paucis et sirictis materiam totam colligam. Non est idem interpretari legem / reuocare / et in ea dispensare. In secundo obligatio legis tollitur apud omnes: et lex pessum int vnuersamlii. In dispensatione quo ad aliquem vel aliquos: vigore legis adhuc stante in aliis. sicut lex vniuersalis poestificis est quod nemo potest simul tenere plura beneficia curam animarum habentia. Domanus potiotifex reuocat in parte hanc legem: et dispensatiue permittit eum habere duo beneficia. et licet pontifex via facti nonnunquam dispensat: et non via iuris: sed peccat: et etiam interdum dispensatione vtens: quando notum est quod non subest causa dispensandi: tamen talis dispensatio via facti in deo non cadit: qui non potest male agere

¶ Preterea: diximus deum in aliquibus decalogi preceptis dispesare posse: vtpote in his quattisor de cultu deo exhibendo / et sanctificatione sabbati / de non honorandis parentibus / de homicidio: hoc est occidendo innocenti scito tali. in aliis autem dispensare nequit propter maliciam inuolutam quam habent. Ceterum: tamendefendi potest quod in nullo istorum preceptorum dispensare potest preterquam in tertio. aatio: omina alia precepta illo dempto sunt moralia: illud autem non est morale vt questione sequenti dicetur. et illud patet: in istis deus dispensare nequit / colere plures deos / iurare inuanum per deum / furto / mechia cupiendo res aliorum / et in falso testimonio. sed quo ad alia tria hoc sic declaro. probabile est quod deus non potest dspensare in hac lege / quod homovtens tatone diu viuens nunquam leuetur in deum per intellectum et affectum: sicut non potest esse creatura quin fiat a deo et ab eo dependeat: sic non potest diu esse ratione vtens / quin teneatur interdum mentem erigere in cognitionem dei: et in eius laudem. et licet pro aliquo tempore homo potest non cogitare de deo nec eum diligere: non tamen sequitur quod perpetuo: cum vnum sit de lege nature et immutabile. Et ad obiectionem qua dicis / deus / potest numquam concurrere cum sorte ad hoc quod sortes intelligat et diligat: quo facto sortes ratione vtens / nunquam de deo cogitabit vel eum diliget. hec ratio non concludit efficaciter. in primis nescis probare quod deus potest nunquam concurrere cum sorte vtente ratione ad hoc quod sortes deum intelligat et eum diligat: propterea illam propositionem probabiliter nego: quia est contra legem nature que est immutabilis. v. distinctione: ius natutale cepit ab exordio rationalis creature: nec variatur tempore: sed immutabile permanet: et de lege nature est quod deus colatur si diu viuat vtens ratione: et deus non potest non concurrere. cui alludit apostolus secunde ad Thimotheum. ii. inquiens. Fidelis est deus: et seipsum negare non potest hoc in praesentarum exponendo. non potest non concurrere cum his circunstam tiis. et concedo quicquid agit ad extra / contingenter agit contingentia cathegorica et simpelr dicta. potest non concurrere ad dilectionem illam dei in sorte: quia sortes potest non esseet numquam fuisse: et sic deus nonconcurritad hoc. Secundo: sortes potest nunquam vti ratione / vel potest mori statim post tempus / induciarum. quod deus concurrat necessitate coiequentie: non est dubiu in multis. qui ad homicidium probabile est quod dispensare nequit ad intentionem in qua est praeceptum. no prohibetur quelibet hominis occisio indifferenter: maleficos prcipit de terra tollere. sed preceptum est sic intelligendum: non contrauenias illi praecepto legis nature hominem occidendo nisi vbies sufficienter ab hac iege deobligatus: vel nisi vbihabes rationabile causam contraueniendi illi iuri. Uelsic(et redit in ide) vel nisi habeas bonam interlpretationem quod occidendo non contrauenis illi praecepto le gis nature: vt occidendo maleficum inuasorem vbi non potes aliter euadere: vel illum qui occidi meruit ratione culpe commisse: vel autor vite occidere precipiat. Contra hoc non valet obiectio de leuanda tabalvel comedendo pomo: quia non est contra legem nature. Et sic dicatur de illo praecepto de honore parentum impendendo. hoc sic expono: non contrauenias illi praecepto legis nature: quod. ix. Ethicorum habes de inhonorandis parentibus: a quibus habes esse naturale et morale in moribus. sed eis reuerentiam exhibeas: et succurras eorum necessitati: nisi deobligatus fueris pervnum magis rationabile: puta deo prohibente: a quo magis habes esse quam a parentibus: quem omnibus anteferre debes. Ecce quomodo defenditur quomodo deus non potest dispensare in vno precepto decalogi dempta sanctificatione sabbati: quo ad illum diem: in sensu quo aliquid est preceptum. dispensare contra corticem verborum precepti secundum quod verba exterius sonant: non est dispensa re contra precepta decalogi.