Quaestio 22

SUperius de primo precepto decalogi loquuti sunius: de secundo precepto distinc. xxxix. sequendo ordinem niagistri loquemur ergo de tertio pre¬ cepto: scilicet sancatificatione sabbati: loquendum erit. hoc nomen sabbatum in scriptura triphariam accipitur. Primo proquole festo vt l. eui. xxiii. sabbatum requies est. et afriigetis animas vestras. et illic est sermo de primo die et decimo mensis septimi. sic capimus / in communi modo loquendi dicentes: non lbet trangere sabbatum / aliud festum habentes: et sic in questione frequenter vtor Secundo capitur pro tota ebdomada: vt ieiuno bis in sabbato dicebat phariseus. Luce. xviii. et in eodem die naturali nemo bis ieiunat. non est necesse quod capiatur pro quolibet die ebdomade propter auctoritatem. Mar. vltimo / valde mane vna sabbatorum: hoc est prino die post sabbatum: propter celebritatem sabbati / dies sequentes / primus / secundus / tertius / ereliqui ab eo denominantur. simile habetur Luc. xxiiii. valde mane vna sabbatorum veniunt ad monimentum. Tertio modo capitur pro septimo die ebdomade: et sic hic capio. De sabbato ergo sic accepto scribitur Exodi. xx. memento vt diem sabbati sanctifices. huius praecepti triplex est ratio litteralis. Primaest diuini cultus vocatio: vt homo hoc die cultui diuino inseruiat. Secunda ratio est auaritie restrictio: ne homo continuo lucro temporali studeat. Tertia ratio diuine maiestatis maior recordatio: quia sicut deus requieuit ab omni opere quod in hominis obsequium fecit: ita homo debet quiescere ab omni opere exteriori vt diuine laudi vacet. scilicet gratias agendo pro creationise productionis beneficio. huius precepti est triplex ratio mistica. Prima est allegorica: scilicet quod sabbatum requem corporis christi insepulchro significat: et etiam consolationem animarum in limbo qua perpresentiam anime christi facta fuit. Secunda ratio est tropologica: quia sabbatum sigat requiem animarum in deo per deuotionis affectum et contemplationis exercitium. Tertia ratio est anagogica: quia significat quietem animarum in celo ad quam per praesentem vacationem mentis in deo speramus peruenire.

¶ Circa hoc praeceptum quero talem questionis titulum quo iure homo tenetur colere sabbatum. Respondetur: circa cultum sabbati duo sunt consideranda. vnum est affirmatiuum: scilicet cultum deo exhibere et eum cultu latrie venerari ratione sue maie statis vel beneficiorum eius. aliud est negatiuum: sclicet: illo die non vacare operibus seruilibus que impediunt a cultu affirmatiuo. et vtrumque obligat: more: praeceptorum affirmatiuorum et negatiuorum. Circa primum in hac questione loquar. circa secundum in questione sequenti.

¶ Ad primum pono conclusiones sequentes: quar prima est homo tenebatur in sabbato colere deum in lege Mhoysaica:. Secoa conclo: hontenetur indie domnico pro tempore legis gratie colere deum. Terta conclusio: qualibet lege positius seclusa / homo tenetur colere deum in aliquo tempore. Quarta conclusio: homo implendo praeceptum positiuum de colendo deo in dominico die vel in sabbato pro tempore legis / adimplet praeceptum legis nature.

¶ Prima conclusio patet Exodi. xx.

¶ Secunda conclusio patet per mutationem sabbati in diem dominicum.

¶ Tertia conclusio patet: de lege nature est si homo diu viuat vtendo ratione colere deum. hec conclusio superius in hac distinctione posita est: vbi diximus esse de iure nature quod vnus deus est / et quod est colendus: et si est colendus / aliquo tempore est colendus. istud coloratur per gentilium historias: qui vnanimiter polue runt aliqua festa pro suo deo vi putato deo.

¶ Quarta conclusio probatur. de iure nature est alere ministrum ecclesie qui spumalia ministrat. secundum illud apostoli prime Corinth. nono:et psalmistam. Sumite psalmum date timpanum. et tamen hoc impletur per impietionem praecepti positiui de quota denaria: igitur. Secum do arguitur. in impletio ne operis consilii impletur praeceptum: ergo in impletione praecepti positiui impietur ius nature. antecedens patet: quando homo diligit deum facit opus consilii: quia actum intensiorem elicit quod elicere teneatur. et in elicitione illius actus adimplet preceptum: igitur.

¶ Contra duas primas conciusiones et hgnanter contra secundam arguitur. homo tenetur vacare diuinis in die dominico: vel hoc est in qualibet parte diei dominice: vel in aliqua sic et in aliqua non. sed neutrum est dandum. non secundum: non est maiorratio de vna parte quam alia. non primum: quia si sic: pauci adimplerent illud praeceptum. eodem modo arguere possum de lege Moysaica.

¶ Respondetur: no datur hora nec due hore vel tres in quibus homs tenetur vacare diuinis. bene datur aliquod tempus in quo homo tenetur vacare diuinis si non habeat impedimentum: puta tempus antemeridianum. sed in nulla hora illius temporis homo tenetur vacare diuiis. homo tenetur audire missam in die dominico: et tunc cogitat de deo et deum laudat celebrando horas / psalmos / vl dicendo patr noster. missa / et sermone audito (si qui fuerit.) cum vesperis: non video quod homo amplius tenetur illo die vacare diuinis: nec de praecepto positiuo ecclesie: nec de iure nature vel diuino: sed illis tribus peractis potest homo sine peccato capere aliquam honestam recreationem quam voluerit in qua non offenditur deus: vt arcum trahendo vel alium ludum secundum exigentiam hominis et temporis. Forte dicis totus dies dominicus est festum: ergo in qualibet parte illius vacandum est cultui diuino.

¶ Eontra tertiam conclusionem arguitur sic. nullo tempore homo tenetur colere deum. ergo non tenetur colere deum qualibet lege positiua seclusa: antcecedens patet: vel homo tenetur colere deum quandocumque cogitat de deo solum: et tunc si homo non cogitaret de deo semel in anno / esset absolutus ab illo praecepto: hoc est: non transgrederetur hoc praeceptum. dicis: homo tenetur cogitare de deo: et quando de deo cogitat tenetur deum mentaliter colere. contra: multi habent noticias actuales de deo qui deum non colunt fide / spe / vel charita te / nec cultu latria: qui non dicuntur praeuaricatores.

¶ Aespondetur: qualibet lege positiua seclusa / homo tenetur diligere deum in aliquo tempore. et in hoc homo est certus de magno vno tempore. sed est homini dubium in paruo tempore: et credo quod qualibet lege positiua seclusa homo tenetur colere deum se mel inhoc pario tempore: demonsttando septem dies: hoc suadetur: cum hoc deus precepit in lege Moysaica: et secundo: illud est morale colere deum semel in septem diebus natural ibus. et vt homo illud non praeteriret / deus signauit certum diem. etecclesia hoc considerans / imposuit etiam vnum determinatum diem: cui satisfaciendo / satisfaciebat prece¬ pto legis nature. iam venio ad propositiones negatiuas. non credo quod deus obliget nos ad semper colendum eum quando cogitamus de eo: nec forte semel in quolibet die in ebdomada: potissimum non festo quo ad laicum. Ratio: ad hoc non est preceptum humanum nec diuinum positiuum: et difficile est probare quod ad hoc homo teneatur quolibet die naturali. bonum est tamenet securum quod quilibet adultus ratione vtens se commendat deo quando mane surgit: et etiam quando it cubitum. multi repente moriuntur: propterea prodest eis pro conscientie securitate vt se ab aliis peccatis exuant: et vt precepto satisfaciant: sic deum dum ocium vacat colere.

¶ Dubitatur: quare additur huic praecepto / memento vt diem sabbati sanctifices. Secundo dubitatur: quare ecclesia sabbatum in diem dominicum transtulerit. Tertio dubitatur: an quilibet homo tenetur quolibet die audire missam vel dicere certas praeces: potissimum in dominico vel in festis.

¶ Ad primum respondetur: triplex est causa quare ita dictum est. prima: quia hoc fuit antea in scriptura praeceptum: vt Gesi il. bndixit deus diei septimo: et prohibebatur manna colligi in sabhato: in memoriam illius additur memento / quod hoc memorle mandaremus: non sic autem erat de aliis preceptis. Secunda ratio: dies ille et hoc praeceptum est cum interruptione:et in talibus solet cadere obliuio: propterea additum est memento. Tertia ratio: cetera omnia precepta decalogi sunt de lege nature: et in hominis corde insculpta. hoc autem praeceptum est pure positiuum non scriptum in corde hominis: propterea ad ditum est memento: quia facilius a memoria hominis recedit.

¶ Ad secundam dubitationem respondetur quod hoc est propter multas causas: sed quinque contenti mane bimus: quarum prima est propter figuram: nam quies et sanctificatio qua fit in dmica significat requlem sanctorum quam in octaua etate expectamus. et sicut in octaua die (puta dominica) quiescimus ab opere / et dei laudibus vacamus: sic in octaua etate quiescemus ab omni sollicitudine et tedio: iuxta illb Esaie xxxii. Sedebit populus meus in pulchritudine pacis et in tabernaculis fiducie et in requie opulenta. Secundo est mutata ne iudaisare videamur. Ideo scribit Gregorius ciuibus romanis prout recitatur de cosecra. distin. iii. c. peruenit ad me quosdam peruersi spiritus homines praua inter vos aliqua et sancte fidei ad uersa seminasse: ita vt in die subbati aliquid operari prohibeant. Quos quid aliud nisi antechristi praedicato res diximus. qui veniens diem sabbatum atque domini cum ab omni faciet opere custodiri. Tertio in talidie scic dminica totus mundus creatus est. Quarta causa propter christi incarnationem. Cristus natus est de nocte vt putatur dominica die: debemus ergo illo diebeneficium incarnationis recolere: io semper in illo die canitur credo: in quo cantatur / et incarnatus est de spiritusancto: et homo factus est. Quinta causa: Christus in die dominica mane surrexit a mortuis. quicquid a deo insigne est constitutum / in die dominico fit: vt patet. lxxv. distinc. c. quod dies. nec credas propterea quod ecclesia ius diuinum variat: sed deus: cum omnia legalia in morte cessarunt auctoritate diuina: et colere sabbatum non est morale in lege / pessum ibat eodem tempore quo cetera non moralia legis ceciderunt: ergo licitum erat ecdesie institue re vnum diem in ebdomada.

¶ Ad tertiam dubitatio nem dicitur: quilibet adultus tenetur audire integram missam in die dominico nisi rationabilem excusationem habeat: patet de consecra. dist inc. i. c. missas dominica die sccularibus totas audire speanli ordine praecipimus: ita vt ante benedictionem sacerdotis egredi populus non praesumat: et a fortiori clericiet in sorte domini vocati ad hoc obligantur. signanter adultus: puelli vel puelle ante annos discretionis ad nichil sub pena noui peccati obligantur: lebet non sit male actum iam iuuenculos iam prope annos discretionis adducere ad templum: quatenus assuescant ipsum tempore vsus rationis libenter adire: dixi nisi rationabilem excusationem habeat. aliqui morbolaborant qui non possunt adire ecclesiam sine corporis iactura: qui non possunt etiam missam habere in domo celebratam. tales excusantur ne missam audiant: sufficit eis quod rapiantur in deum / et mentaliter de eo cogitent / et eum intrinsecus laudent: quia ille est finis misse quem attingere possunt: sicut templum adeuntes stat quod non tenentur dicere horas vl alias praeces: meltum forte nocet eis loqui: tunc dicere horas non tenentur: nec aliqui pro eis plusquam ad ieiunium in infirmitate amissum. si homo timet hostem timore cadente in constantem virum si ecclesiam ademat: tunc excusatur non adeundo ecclesiam: et si non habeant oratorum domi/ excusatur ab audienda missa.

¶ Et forte in vitis patrum ita erat de multis non sacerdotibus in heremo: vt de paulo e anthonio vocatis a deo ad heremum vel hanc legem positiuam diei dominice praecedentes. simile est si timeret di raptu filie sue vl vxoris. excusatur ille vel illa quae infirmum custodit ab audienda missa: si sine tali persona non bene stat infirmus. et est nisivna missa in ecclesia propinqua. idem potest continge re vbi dubitarentur tures futuri ad domum / si nullus relinqueretur in ea: et est nisi vna missa: tunc ille vel illa qua domum custodit excusatur. si essent due misse: et vnus audita vna missa potest redire domum serhare: et alius aliam missam audire: non esset alter excusatus. similiter: si sermo diuinus et missa sint in compossibiles: pretermittenda est missa: et audiatur sermo: potissimum si fuerit frugifer et auditor ineruditus: et dato quod eruditus et contionator deuotus sciens homines allicere ad viam dei: tunc deberet audiri: si fuerit solum semiuerbius eruditus / tunc sermone neglecto audiat missam: nisi habeat plebem subiectam cui sermo est vtilis: tunc deberet interesse quatenus subiectis ouibus det exemplum: Popterea collegiorum primarii citius debent interesse sermoni / quam alii equaliter docti in collegio qui scholasticorum curam non haent. signanim curam non hasent: quia regentes deberent misse sermoni interesse quaetenus scolasticis eorum sint exemplares. quanto meliores fuerint putati a suis tanto in maiore honore habebuntur: nemo veneratur et amat malos. et si doctus fuerit regens / audiens sapiens sapientior erit. raro erit quin aliqnid frugiferum audiet: et alio concionante / multa audienti occurrent occasione data: et tunc deo satisfacit dando bonum exemplarsuis. multi dari possunt casus qui variantur secun¬ dum circunstantias occurrentes: ergo casus non sunt determinati: et per consequens non cadunt sub arte in particulari: sed solum in generali: quando sapiens iudicat tales esse excusatos secundum materiam emergem tem. et in casu dubio probum curatum vel alium prudentem consulant. sed in omnibus istis / qui non potest pedibus adire templum materiale nec deferri in vehiculoi dicatur eis quod in deum deuote rapiantur: et qui possunt praeces ad quas tenentur in ecclesia dicere / non deohligantur quin eas dicant.

¶ Gratia illius iterum dubitatur: quodo docebimus languentes rapi in deum. mouetur hec dubitatio: quia non solum debet esse intentio scriptorum mentem illuminare in speculabilibus et agendis: sed etiam affectum inflammare erga eterna: sicut et verbi diuini declamatoris: propaterea aliquantisper in hoc insistam: et tibi non erit inutile / si sane omnia trutinaueris. Ostende dei potentiam: per analogias in creaturis. Dmens vsci tui qui talem arcem extruxit reputatur magnus ab artificio et potentia. talis comes et dux vicinus maior: et a. rex qui tales arces fudit / vel fecit / et tot habet ei parentes ad nutum / maior: et b. rex a. maior: et sic ad supremum reigem: qui nichil possunt sine ope populi et plebis. deus his non eget. deus fecit totam terram: in qua tot sunt varie herbe quod esculapius / hipocrates / et galenus / earum vires pro decima parte non deprehenderurt: tot sunt arbores: tot animalia specie differentia. cum hoc fecit mare: quod concludit in hostiis suis ne currat in aridam et omnes submergat: in quo multitudo nauium sollicite nauigat cum mercibus hinc inde ferendis: in quo est tanta copia piscium quod eorum non habeatur finis. mirum est de eius fluxu et refluxu: secundum illud psalmiste: mirabiles elationes maris / mirabilis in altis domins. Maior est aer in quo tante sunt picte volucres: et sic de igne. et adhuc opus suum in celis apparet magnificentius: qui mouentur motibus contrariis super varios polos motu accessus recessus vix a phois satis deprehenso. celum stellatum exs spheras planetarum tot pulchris stellis ornauit: vt pastores rurales / astronomi / et omnes mira de inferioribus et tempore addiscunt. nocturnas horas per minorem vrsam circa polum arcticum et per pleados etiam cum sint supra nos deprehendunt: sicut diurnas per solem. in celis fabricandis non fecit casam / non arcem / non vrbem babiloniam / chaldeorum / aut niniuem: nec regnum vnum: nec aliquid precise ad molem terre: sed aliquid immense magnitudinis Unde patet eius potentia gloria et maiestas. cui verbum psalmiste alludit inquientis) Celi enarrant gloriam dei / et opera manuum eius annunciat firmamentum. omnia creata / ab eo continuo dependent: ita quod si suam influentiam et manutenentiam per vnum instans ab his omnibus subtraheret: pessum irent sicut lumen deficiente luminoso: vel vmbra deficientibus luminoso cum opaco. omnipotens est / omnisciens / iustus / pro meritis premia reddens / et pro de meritis supplicia / et si peccemus ( quia fragiles nos nouit nobis remittit: si in totocorde aden conuertamur: quecumque crimina in magnitudine et multitudinecomiserimus. mia eiua siper omniaopera eius. timeamus eum offendere: quia cum mina iustus est. iulsticiam dilexit. equitatem videt vultus eius. bonus et optimus entitatiue: quia ens infinite perfectionis. bonus erga nos: qua propter nos fecit omnia inferiora herbas propter pecora: pecora propter nos secundum illud praies. Omnia subiecisti sub pedibus eius oues et boues et vniuersa pecora caumpi. et nos sunius quodammodo finis omnim. secundo Phisicorum. et hominem fecit minorem mundum ad imagine suam et quod amplius est ex inaniuit seipsum formam serui accipiens: quatenus nos de faucibus diaboli eriperetur omnibus his recitatis infirmo erudito vel inerudito: queratur an ille supremus opffex sit magnificandus: vel in fine cuiuslibet clausule in qua ostenditur aliqua sublimis deiproprietas: secundum quod videbitur deuotio audientis accedere: et secum celum primo intuendo: iunctis manibus dicas: benedicatur / magnificetur / ineternum benedictus deus: tunc mente rapietur si fidem sicut granum sinapis habeat et scintilla deuotionis. si eum (licet durum) sic in deum rapias: de petra mel et oleum de saxo durissimo extrahes: et lectionem fertiliorem vberioremque ei ministras quam quascu nque theor:icas bonitati vite impertinentes ei coicaueris.

¶ Dubitatur: an homo melius auditur orans in sabbato quod in non sabbato. per sabbatum dominicum diem et sanctorum festa intelligo.

¶ Respondetur quod sic: probatur hec responsio affirmatiua: homo melius auditur in petitione sua in loco sacro quam non sacro: ergo et melius in tempore sacro quam non sacro. consequentia tenet: sicut circunstantia loci facit ad hoc quod homo audiatur: ita facit circunstantia sacri tpris. non est maior ratio de vno quod de alio. et antecedens patet per illud quod scribitur / tertii Regum. ix. cum salomon templu dei edificasset dixit illi deus: ex audiui orationem tuam et depcationem tuam quam deprecatuis es coram me: sanctificaui domum hanc quam edificasti vt ponerem nomen meum ibi in sempiternum: et erunt oculi mei et cormeum ibi cunctis diebus. ¶Item: toto illo die homines deuotioni incumbunt: ergo dignum est quod illo die citius quilibet exaudiatur.

¶ Insuper: in tmpore legis gratie homines citius exaudium tur quam tpere legis veteris: ergo sacrum tpmius multum facit ad hoc quod homo exaudiatur in petitione sua a deo. antcedens patet secunde ad Corinthios sexto: vbi aposolus allegat illud Esaie. xlix. dicentis: tpere accepto exaudiui te et in die salutis adiuui te. Et sequitur. Ecce nunc./ v tempus acceptabile: ecce nunc dies salutis. et ad Romanos. xiii. hora est iam nos de sompno surgere. Nunc enim propior est nostra falus quam cum credidimus. Nox precessit: dies nunc appropinquabit. hic apostolus tempus legis moysaice nocti comparat: tempus vero gratie diei.

¶ Dubitatur an homo debet accede re ad pedes sacerdotis vt audiat missam: et patet quod sic: alioquin audire non potest a remotis.

¶ Respondetur negatiue. mille simul audiunt missam: duo veltria milia: pauci istorum possunt sacerdoti appropiuquare.

¶ Item surdus hac via nunquam audiret missam.

¶ Ansup: laicis est vetitum chorum eccleie intrare: sed debent manere in naui eiusdem: de vita et honesta. cleri. c. i.

¶ Dubitatur an homo potest dicere horas canonicas quas habet de precepto / et audire mis¬ sam interea. Summa angelica in verbo feria. tenet: quod non. hoc in quarto reprobauimus: propterea nunc sufficit illud nouisse: ne homim conscientie pro sua fantasia pulsentur. nunc de illo affirmatiuo ad quod homo te netur in sabbato vidimus: suprest de negatiuo prohibito nonnichil loqui.