Caput 7 UTRUM DE RATIONE LEGIS SIT UT PROPTER COMMUNE BONUM FERATUR

CAPUT VII. UTRUM DE RATIONE LEGIS SIT UT PROPTER COMMUNE BONUM FERATUR.

1. De ratione legis esse ob commune bonum ferri.—Ex hac conditionc legis videntur maxima ex parte aliae pendere, et ideo secundo loco illam constituimus, licet Isidorus ultimam eam posuerit : simulque intrinsecum finem legis declarabimus. In quaestione ergo proposita nulla est inter auctores controversia, sed omnium commune axioma est, de ratione et substantia legis esse, ut pro communi bono feratur: ita ut propter illud praecipue tradatur. Ita docet divus Thomas, dicta quaest. 90, ubi Cajetanus. Conradus et alii moderni, Soto, lib. 1, de Just., quaest. 1, a. 2, Castro, lib. 1, de Lege poenali, capite 1, Antoninus, 1 part., tit. 11, c.2, S l, et tt. 17, 53, et Summistae omnes verbo Zez. Et bene Navarrus, in comment. de Finibus, n. 28, Gregorius Lopez, in l. 9, tit. 1, part. 1, ubi Alphonsus, Hispaniae rex, eamdem conditionem in suis legibus requirit : et ita etiam intelligunt juris civilis interpretes libro primo, ff de Legibus, dicentes legem debere esse comune praceptum, id est, pro communà uliitate statutum, ut ibi Glossa exponit, quam Bartholomaeus Jason et alii, sequuntur. Clarius id docuit Isidorus, in dicto capite, Erit autem lem, d. 4, ut capite praecedenti explicui, et sequuntur ibi canonistae.

2. Sumitur praeterea haec veritas ex Aristotele, qui, lib. 3 Ethic., cap. 6, ait finem civitatis esse bene ac feliciter vivere, et ideo subdit: De cirtute et vitio publice cogitant, quicumque curam habent bene instituendi civitatem, utique per leges. Unde in lib. 4, cap. 1, addit: Leges ad rempublicam esse accommodandas , non rempublicam ad leges. Sic Marsilius Ficinus, in argumento dialogi Minos Platonis ex ejus mente, tum ibi, tum in libris de Legibus et Repub., colligit talem legis descriptionem: E'st vera gubernandi ratio, que ad finem optimun per commoda media gubernata dirigit. Quin potius Plato, in eodem Dialogo, et regiam legem appellat eam, quae in civitatis ordine et gubernandi ratione, quod rectum est constituit. Et in dialogo Hippias, seu de Pulchro, parum a principio: Conditur (ait), mea quidem sententia, utilitatis gratia lem, et ut macunwum civitati bonwm legem concedunt legislatores, legeque sublata, legitime in civitate vivere non possumus. Et lib. 1, de Legib., late ostendit, leges esse virtutis gratia conditas, et ob communem pacem et felicitatem. Idem latissime Cicero, lib. 3, de Leg., Plutarchus, in Probl., in 40, ait omnium pulcherrimum in civitate judicari bonitatem legum, quod nimirum commune illius bonum maxime procurent.

3. Et quidem veritas haec per se patens est in legibus divinis, ideoque probare illam ne- cesse non est. Nam licet ad divinum honorem necessario ordinentur (non enim potest Deus quidquam extra se velle, vel operari, nisi propter seipsum) tamen in eis non quaerit suam utilitatem, sed hominum bonum et felicitatem. Unde, quia divina opera perfectissima sunt, et maxime proportionata, sicut leges divinae alicui communitati tribuuntur, ita etiam dantur propter ejus commune bonum et felicitatem, ut facile etiam inductione constare potest, tam in lege naturali quam in divinis positivis. Neque obstat quod per has leges saepe intendit DEUS privatum commodum hujus, vel illius persona, ut per legem poenitentiae salutem ipsius peccatoris, et sic de aliis: non (inquam) hoc obstat; tum quia bonum singulorum, ut statim latius dicam, sub communi comprehenditur, quando bonum unius tale non est ut excludat commune, sed potius est tale, ut in singulis requiratur, ex vi talis legis, ut applicatae ad singulos, ut ita ex bonis singulorum consurgat commune bonum; tum etiam, quia leges divinae praesertim referuntur ad felicitalem aeternam, quae secundum se commune bonum est, et in unoquoque individuo est per se, et propter se intenta etiam sine ordine ad aliam communitatem. Propter quod dixit divus Thomas, 1 part., quaest. 23, articulo T7, et quaest. 98, articulo 1, humanarum animarum multiplicationem, etiamsi tantum numero differant, non esse tantum per accidens, sed per se intentam propter suam immortalitatem et felicitatis capacitatem.

4. De legibus autem humanis, cujuscumque ordinis sint, ratio sumenda est ex praecedenti conditione ; nam sicut leges communitati imponuntur, ita propter bonum communitatis praecipue ferri debent, alioquin inordinatae essent. Nam contra omnem rectitudinem est, bonum commune ad privatum ordinare, seu totum ad partem propter ipsam referre; igitur cum lex pro communitate feratur, illius bonum per se primo procurare debet. Item ex ordine finium sumitur optima ratio: nam finis debet esse proportionatus actui, ejusque jrincipio et facultati; sed lex est regula communis operationum moralium : ergo et primum principium moralium operationum debet esse primum principium legis: sed finis ultimus, seu felicitas est primum principium moralium operationum : nam in moralibus finis est principium operandi, et ita ultimus finis est primum principium talium operum: bonum autem commune, seu felicitas civitatis est ultimus finis ejus in suo ordine: ergo illud debet esse primum principium legis: debet ergo esse lex propter commune bonum. Qui fere est discursus D. Thomae, in d. art. 2, qui potest egregie illustrari ex doctrina Augustini, lib. 19, de Civit., c. 16, ubi ex debito ordine partis ad totum, et unius domus ad civitatem (cujus est, ut inquit, initium, seu particula) colligit, ad pacem civium pacem domesticam referri : et subjungit : "Ita fit, ut ex lege civitatis praecepta sumere patrem familias oporteat, quibus domum suam sic regat, ut sit paci accommodata civitatis", ergo multo magis ( secundum Augustinum) leges civitatis debent ad communem pacem et bonum civitatis ordinari.

5. Alia manifesta ratio sumi potest ex origine humanae legis, quia potestas gubernativa, quae est in hominibus, vel est immediate a Deo, ut contingit in potestate spirituali, vel est immediate ab ipsis hominibus, ut in potestate pure temporali : utroque autem modo talis potestas est praecipue data propter commune bonum communitatis : ergo hoc bonum debet intendi in legibus ferendis. Minor quoad priorem partem de spirituah potestate est evidens in Scriptura : nam propterea Praelati vocantur pastores, quia animam suam debent ponere pro ovibus suis : et dispensatores, non domini; et ministri Dei, non causae primariae : ergo tenentur divinae intentioni conformari in usu talis potestatis : Deus autem commune bonum ipsorum hominum principaliter intendit : ergo etiam ministri ad hoc tenentur. Et ideo gravissime in Scriptura reprehenduntur, qui hac potestate in suum privatum commodum abutuntur. (Quando vero potestas data est immediate ab ipsis hominibus, evidentissimum est, non esse propter principis utilitatem, sed propter commune bonum eorum, qui illam contulerunt, et ideo Reges ministri reipublicae appellantur. Adde etiam esse ministros Dei ad Roman. 13, et Sapient. 6: Cum essent ministri regni ejus, etc. Debent ergo ea potestate uti in bonum reipublicae, a qua et propter quam illam acceperunt. Propter quod recte dixit Basilius, hom. 12, in initium Proverb., in hoc differre tyrannum a rege, quod ille propriam, hic communem utilitatem in suo regimine quaerit. Ouod etiam tradi: Aristoteles 8 Ethic., cap. 10 et 3 Politicorum, cap. 5, et consentit D. Thomas, 2. 2, q. 42, art. 2, ad 3, et lib. 3, de Rgimin. princip., c. 11.Jam vero probatur prima consequentia, quia unus ex praecipuis actibus hujus potestatis est lex : nam est veluti instrumentum , per quod princeps moraliter influit in rempublicam, ut illam gubernet : debet ergo esse lex propter commune bonum ipsius reipublicae.

6. Objectio.—Contra hanc vero conditionem objici potest quia multae sunt leges, quae in bonum privatarum personarum ordinantur, ut verbi gratia, quae fiunt in favorem pupillorum, militum, et similes. Unde, in l. 1, ff. de Justit. et jur., et in § Hujus studii, Instit., eodem titulo , duplices distinguuntur leges, quaedam quae ad commune bonum, seu statum reipublicae ordinantur: aliae vero quae sunt circa privatum bonum singulorum ; et in l. 1, ff de Constitut. principum, dicitur quasdam esse leges personales, quae personam non egrediuntur, quia nimirum in illius tantum commodum fiunt. Quod maxime videre licet in privilegio, quod lex privata dicitur in capite Privilegium, d. 3, quia nmmirum, in privatum commodum privilegiati conceditur : non ergo leges omnes ordinantur in commune bonum. Aliunde vero non videtur satis esse quod in commune bonum ordinentur, quia sape in multorum damnum et detrimentum redundant : non sunt autem facienda mala, ut veniant bona, nec quidam locupletandi sunt cum aliorum detrimento, juxta regulam locupletari, de Regul. jur. in 9. Major patet, primo, quando contingit eidem regi multa regna subjecta esse : nam lex quae uni regno est utilis alteri solet esse nociva: et in eodem regno potest idem contingere inter diversas civitates. Item lex praescriptionis, ut uni praebeat dominium rei, verum dominum privat re sua: saepe etiam quod communitati videtur utile, multis particularibus personis onerosum est et incommodum : imo aliquando leges directe inferunt malum aliquibus, ut leges punitivae.

7. Fit satis objectioni.—Ad priorem partem varie respondent auctores, ut videre licet in Navarro, n. 28 et 29, loco supra citato. Mihi vero res videtur clara, et adhibita duplici distinctione facile expediri. Prior est de duplici bono communi reipublicae : unum est, quod per se primo commune est, quia non est sub alicujus privati dominio, sed totius communitatis, ad cujus usum vel usum fructum immediate ordinatur : hujusmodi sunt templa, vel res sacrae, magistratus, pascua communia, seu prata, et similia, de quibus sermo est in praedictis juribus, et in aliis sub titulo de rerum divisione. Aliud vero est bonum commune soIum secundario, et quasi per redundantiam ; immediate autem bonum privatum est, quia sub dominio privatae personae, et ad ejus com- modum proxime ordinatur : dicitur autem etiam commune, vel quia respublica habet jus quoddam altius in bona propria singularum personarum, ut eis uti possit, quando illi fuerint necessaria, vel etiam quia eo ipso quod unaquaeque persona est pars communitatis , bonum uniuscujusque quod in damnum aliorum non redundat, est commodum totius communitatis. Sic dicunt jura expedire reipublicae ut cives sint locupletes, et ut nemo male sua re utatur, S Sed major, Inst. de His qui sunt sui vel alieni juris, Authent. Uft judices, etc., S Considerandum, collat. 9, cum similibus.

8. Duplex materia boni communis circa quam cersari potest lev. — Abia distinctio est, quae de actibus humanis generatim dari solet, in quibus distinguitur materia proxima, circa quam versantur, et motivum, seu ratio propter quam : cum enim lex actus moralis sit, illa etiam duo in ea sunt distinguenda. Materia ergo circa quam versatur lex interdum est bonum commune per se primo: aliquando vero per se primo est bonum privatum : commune autem per redundantiam. lgitur hoc etiam modo data fuit distinctio legum in illis juribus, ut etiam latius explicui, tract. 5, de relig., seu de jura., 1l. 2. Nam quaedam leges proxime versantur circa materiam communem , aliae circa bona singulorum : semper tamen ratio propter quam lex versatur circa utramque materiam estcommune bonum, quod propterea semper debet esse primario intentum.

9. Objectio. — Materia legis ex se debet esse utilis et commoda communi bouo, non em intentione legislatoris. — Quaeri autem potest circa hanc partem, an oporteat hoc bonum esse intentum intentione operantis, vel intentione ipsius operis, juxta modum loquendi D. Thomae 2. 2. q. 141, art. 6, ad 1. Nam intentio operantis videtur esse extrinseca, et per accidens variari posse, et non pendere ab illa rationem legis: opus autem ipsum ex se non semper fertur ad bonum commune , nisi ab alio referatur, et ideo neque intentio operis videtur necessaria, nec sufficiens. Respondeo breviter, ad valorem et substantiam legis solum esse necessarium ut res illa, de qua fertur lex, hoc tempore, hoc loco, in hac gente et communitate sit utilis, et conveniens ad bonum commune illius : haec enim utilitas et commoditas non datur a legislatore, sed supponitur, et ideo quantum ad suum esse, ut sic dicam, non pendet ex intentione legislatoris. Ex quo etiam fit ut talis res ex se debeat esse referibilis in commune bonum : nam omne bonum utile, quatenus tale est, aptum est ordinari in eum finem ad quem est utile, et in hoc sensu necessaria est in praesenti intentio operis, non operantis: ratio clara est, quia etiam si legislator ex odio, verbi gratia, aut ex alio pravo fine legem ferat, si les ipsa nihilominus in bonum commune cedit, id sufficit ad valorem legis. Quia illa prava intentio est mere personalis, et non redundat in actum , quatenus ad utilitatem commuem spectat : sic prava intentio judicis non refert ad valorem sententiae, si non est contra aequitatem ejus: sic etiam prava intentio ministri nihil officit sacramento, si non sit contra substantiam ejus : ita ergo in praesenti bonum commune in lege ipsa spectandum est, non in extrinseca intentione legislatoris. Quam sententiam optime tradit Augustinus, lib. 1, de Liber. arbitr., cap. 5, dicens: Lex que tuendi populi causa lata est, nullius libidinis ar gui potest, si quidem ille quà tulit, si Dei jussu tulit , id est, quod praecepit eterna justitia, empers omnis libidinis id agere potuat. Si autem ille cum aliqua libidine hoc statuit, non ec eo fit ut ei legi cum libidine obtemperare necesse sit, et quia bona lea, et a non bono ferri potest. Et infra, optimam rationem indicat, quia licet ille cum libidine legem tulerit , potest illi sine libidine obtemperari.

10. Fit satis objectioni. — Per haec ergo facilis est responsio ad priorem partem objectionum : solum enim concludit legem non semper habere pro materia proxima illud bonum commune , quod per se primo est in communitate secundum se, et ita intelligitur distinctio data in prioribus juribus ibi citatis. Data est enim ex parte materiae ; et illae leges dicuntur versari circa particularia commoda, quae habent pro materia bona propria ipsorum civium, quae alia ratione diximus continere bonum commune. In quibus etiam est considerandum , nunquam cadere sub lege , quatenus ad unam vel alteram personam tantum pertinent, sed quatenus spectant ad personas certae conditionis, ut ad pupillos, ad milites, etc., vel certae originis, ut nobiles, vel ad successores talis familiae: et ex hac etiam parte respicere bonum commune communitate, ut sic dicam, universalitatis, quia scilicet bonum illud in multis reperitur, ut capite praecedenti in fine declaratum est. At vero, in d. l. 1, ff. de Constit. princip., cum dicitur constitutioncm Principis aliquando non egredi personam, non videtur sumi eonstitutio pro lege propria, sed pro quolibet edicto, vel decreto principis, in favorem vel odium alicujus certae personae constitutum : quod nisi habeat majorem amplitudinem et majorem durationem, non est proprie lex, ut capite superiori dictum est.

11. Et hinc patet quid dicendum sit de privilegio, de quo etiam loqui videtur dicta lex 1 ff. de Const. princ. Respondet igitur Glossa, in d. c. Erit autem lex, per hanc conditionem distingui legom a privilegio. Quam responsionem acriter impugnat Castro, supra, quia ex illa (inquit) sequitur legem latam a principe de perpetuo tributo sibi solvendo in suum commodum, dicendam esse privilegium. Sed hoc non multum urget contra Glossam: quia vel tale tributum esset justum vel injustum: si justum, etiam lex esset justa, et licet esset in commodum principis, nihilominus esset propter commune bonum ; tum quia bonum principis, quatenus talis est, censetur commune, cum ipse sit persona publica et communis ; tum etiam quia justum subsidium datum principi a republica ccemmune bonum est totius reipublicae. Si autem tributum esset injustum et tyrannicum, tunc non esset lex, sed haberet se ad modum privilegii iniqui et injusti. Nec videtur illa responsio Glossae aliena a sententia Ciceronis, lib. 3 de Legib.. dicentis: Mapjores nostri in privatas personas leges ferri noluerunt, id est enim privilegium.

12. Privilegium esse veram legem. — Nihilominus tamen existimo istam conditionem non esse positam ab Isidoro ad excludendum privilegium a ratione legis: tum quia eadem Glossa, in cap. Privilegia, d. 3, dicit privilegium esse legem, et in illo requirit alias conditiones positas ab Isidoro in alio cap. Zrit autem lex . ium etiam quia illa particula directe ponitur ad excludendas leges tyrannicas, vel quae non cedunt in commune bonum, etiamsi fortasse nec ad privatum respiciant, et ita necesse est per illam conditionem excludi pravas leges, etsi privilegia non sint: tum denique quia forte necesse non fuit privilegium excludere, de quo dicam infra suo loco. Nunc solum assero, ex parte boni communis non repugnare quin sit lex, quia licet proxima ejus materia sit speciale bonum alicujus familiae, vel domus, vel aliquarum personarum ( propter quod fortasse privata lex appellatum est ab Isidoro, in d. c. Privilegium) nihilominus formaliter etiam debet respicere bonum commune, argumento cap. Aequiritur, et S Nisi rigor, et cap. Dispensationes, 1, quaest. 7, et quae tradit D. Thomas, 1.2, q. 97, art. 4, ad1. Nam illud bonum per privilegium concessum, ita debet esse aliquorum proprium ut in bonum commune redundet , modo superius declarato. Ac praeterea ipsa concessio privilegii tam rationabilis esse debet, ut ad bonum commune spectet, ex similibus causis similia privilegia concedi. Ex hoc ergo capite non excluduntur privilegia a propria ratione legis; an vcro excludantur ex eo quod respiciunt privatam personam, vel possint esse proprie leges, maxime si perpetua sint, dicemus in l. 10.

13. Minor difficultas est in legibus tributorum: nam illae communitati imponuntur, ut per seconstat, et immediate respiciunt bonum commune, quia, ut dixi, licet videantur cedere in commodum principis, tamen ut verae leges sint, commune bonum respicere debent, quia non dantur regi nisi quatenus persona communis et publica est, et ut in commune bonum illis utatur. Unde in Concilio Toletano, 8, cap. 10, de regibus dicitur: NVon prospectantes proprii jura commodi, sed consulentes patrie, atque genti.

14. Ad alteram partem objectionum generatim dicitur hanc esse conditionem rerum humanarum, ut non servent uniformitatem in omnibus, et ideo plerumque accidit ut quod communitati expedit, uni vel alteri nocumentum afferat. Quia vero commune bonum praefertur privato quando simul esse non possunt, ideo leges simpliciter feruntur pro bono communi, et ad particularia non attendunt, ut habetur in multis legibus, ff de Legib., et de justit. et jur., et sumitur ex cap. Licet, de Regular., et ex cap. Scias, 1, q. 1. Contingit autem aliquando sub eodem rege esse plura regna, vel plures communitates quasi per accidens, quia re vera inter se non componunt unum corpus politicum, sed ex accidenti diversis titulis in illius potestatem devenerunt, et tunc injustum esset eisdem legibus diversa regna obligare, si uni essent utiles, et non alteri. Quia non comparantur tunc ut bonum commune et particulare, sed ut duo bona communia, quibus per se ac sigillatim propriis legibus prospiciendum est, ac si sub diversis regibus permanerent, sicut facit etiam Pontifex cum praecipit diversis religionibus, quatenus distinctae communitates sunt et unaquaeque propriis legibus indiget. Quando vero communitates sunt partes ejusdem regni seu politici corporis, tunc uniuscujusque partis bonum censetur privatum respectu totius communitatis, ad quam leges per se primo feruntur : observanda vero duo sunt: unum, ne tot sint particularia nocumenta ut praeponderent aliorum commodis: aliud, ut. si opus fuerit, adjungatur dispensatio vel exceptio : nam in hujusmodi eventibus maxime licet, et aliquando etiam deberi potest.

15. Ex quo facile constat quid dicendum sit de nocumento privatae personae; illud enim minus consideratur, et ideo aliquando permittitur, ut in praescriptione quae respicit bonum commune, scilicet, pacem, evitando lites, etc. Aliquando etiam intenditur, ut in legibus punitivus, quae etiam sunt ad commune bonum necessariae. Et ita explicatae manent aliae duse aditiones legis positae ab Isidoro, in eod. cap., se p ut sit necessaria et utilis: quas ita exponit D. Thomas, q. 95, art. 3, ut necessitas referatur ad remotionem mali, ut quando fertur propter vitandum aiqued malum reipubliae , utilitas ad promotionem boni: qucd recte dictum est, ne altera ex illis partü- culis redundare videatur. In utraque autem majus bonum commune attendi debet : 1ta enim removendum est unum malum, ne inde aliud majus reipublieae sequatur: alias talis lex non esset necessaria, sed perniciosa. Et ita est etiam procuranda aliqua utilitas, ne inde major impediatur, aut majora mala communia consequantur. Omnia ergo illa verba eamdem proprietatem in lege explicant, licet sub diversis respectibus ad majorem declarationem, quod satis est, ut non sint superflua.

16. An lex generalis lata ea intentione ut noceat particulari , sit injusta el invalida.— Quaeri vero hic solet an lex lata sub forma generali, ea intentione, aut dolo, ut cedat in praejudicium singularis personae, injusta sit, vel invalida. Nam juristae dicere solent, adeo esse iniquam talem legem, ut ab illa liceat appellare, vel exceptionem doli contra illam ponere, ut videre licet in Bartholomeo, in l. Omnes populi, ff de Just. et jur., q. 5, n. 53, Panormitano, in rubric. de Constit., n. 2, Felino, in cap. Cun omnes, de Const., n. 5, Jason et Gregorio Lopez, ubi supra. Non sentiunt tamen hi auctores talem legem semper esse invalidam aut injustam : nam sine dubio potest interdum fieri ex rationabili causa, permittendo potius damnum privatum propter commune bonum, quam illud intendendo, vel etiam illud intendendo in poenam justam, vel si contingat intendi inique , a ferente legem ex odio privato, non nocebit i ipsi legi, nec justitiae ejus, ut supra dictum est, si alias ipsa sit necessaria ad commune bonum. Et ita docuit late Felinus supra, concl. 1, et in 3 additidem esse si lex fiat in favorem privatae personae, vel familia, quando illa redundat in commune bonum, quod est satis clarum ex dictis. Loquuntur ergo dicti auctores, quando damnum tertii sine justa causa sub specie communis legis procuratur : tunc enim clara est injustitia: et :u est etiam licita et debita conveniens defensio, dequa ipsi tractant, quia ad ipsos proprie pertinet.