Caput 16

CAPUT XXVI. UTRUM LEX CANONICA OBLIGET FIDELES PRIUSQUAM AB EIS ACGEPTETUR.

1. Sententia negativa.— Hanc quaestionem facile in praesenti expediemus ex his quae de lege civili diximus, et hic addemus ea quae ibi in hunc locum remisimus. Multi ergo auctores, qui in lege civili ponunt dependentiam ab acceptatione subdictorum, eamdem ponunt in lege canonica, et indifferenter de utraque loquuntur. Ita Major, Driedo, Angel., Armill., Navar., Covarr., Felin., et alii jurisperiti pro illa opinione allegati, praesertim in cap. 1 de Treug. et pac., ubi Gloss. verb. Frangere. Et sequitur Henricus, tractatu de Synod. post., 3 part., art. 2, a n. 50; sed praesertim n. 62, dicit ad integritatem legis et constitutionis tria requiri : primo, ut constituatur ; secundo, ut promulgetur ; tertio, ut moribus utentium approbetur, et si quid horum (inquit) desit, non debet dici lex, vel constitutio : et subjungit, cum agitur de impediendo vinculo statuti novi, et non de praescribendo contra statutum, non peccare contravenientes statuto. Et refert Panormit. in dicto cap. 1, et Decium in cap. Nam concupiscentiam, de Constitut., lect. 1. Fundamentum hujus sententiae totum videtur poni in praesumpta voluntate Praelatorum Ecclesiae ponendi leges suas subintellecta conditone, ut moribus subditorum probentur. Solus Major indicat etiam id esse ex defectu potestatis, quia non possunt aliter eas ferre; et ad hoc suadendum dicit Ecclesiam esse supra Papam, et ideo si Ecclesia non acceptat legem Papae, non posse per illam obligari.

2. Pontifex potest obligare Ecclesiam ad acceptandas suas leges sufficienter promulgatas, ea eo: Quodcumque ligaveris. — Dico vero primo: Pontifex potest obligare Ecclesiam ad acceptandum leges canonicas a se latas, et sufficienter promulgatas. Idemque est cum proportione de Episcopis. Hanc conclusionem declaravit expresse Castro l. primo de Lege poenal. cap. primo, et Turrecrem. dicto $ Leges, S2, qui, licet in communi loquatur, tamen maxime loquitur de legibus canonicis; et idem est de omnibus auctoribus allegatis libro praecedenti, c. 16, pro secunda opinione. Quocirca prior pars conclusionis mihi videtur tam certa, ut secundum fidem negari non possit, ex dictis supra tractando de potestate legislativa Pontificis, ubi ostendimus Petro esse datam a Christo Domino supremam potestatem in Ecclesiam, et non alteri, ac subinde habere illam Pontificem successorem Petri immediate ab eodem Christo, a quo illam Petrus habuit, et non ab Ecclesia. Hinc ergo concludimus Christum ita dedisse hanc potestatem Vicario suo, ut per se posset valide et efficaciter operari sine dependentia a consensu populi ; ergo perillam potest ferre leges habentes efficaciam et valorem ad obligandum Ecclesiam ad consentiendam et acceptandam legem , vel praeceptum. Patet haec consequentia, quia alias potestas non esset absoluta et efficax. Prior vero probatur primo, quia alias illa potestas magna ex parte es:et data populo christiano, quia tunc lex ecclesiastica non haberet vim, ut est a Pontifice solo, sed ut ab illo simul cum Ecclesia : si enim lex non potest esse lex, nisi consentiente populo, profecto populus est conlegislator simul cum Pontifice, quod absurdissimum dictu est.

3. Secundo, quia Christus absolute dixit: Quodcumque ligaveris, et, Pasce oves meas ; de populo autem nihil dixit, nec posuit conditionem, 5i populus acceptaverit : estergo conclusio certa de hac potestate, prout est in summo Pontifice, quia in illo est immediate a Christo, atque adeo cum eodem modo, et independentia, quo a principio data est. De inferioribus autem non est res ita certa, quia in illis potestas est ab ipso Papa, a quo dari potest cum limitatione, et sub praedicta conditione: nihilominus tamen illa non est admittenda, neque praesumenda, nisi de illa satis constiterit, juxta dicta superius de potestate Episcoporum ad ferendas leges. In quo etiam est notanda differentia inter Pontificem, et inferiores Praelatos, quod nulla consuetudine obstare potest, quominus Pontifex habeat dictam potestatem, quia consuetudo non potest praevalere contra jus divinum : respectu autem inferiorum, ubi esset consuetudo contraria, multum valeret, quia in his quae pendent a jure humano, multum potest consuetudo. Unde et jurisdictionem augere potest et minuere, quando per hominem concedi potest, ut notat Glossa ult. in cap. Cum olim, de Cler. conjug.

4. Secunda conclusio.—dHon carere culpa qui incipiunt non observare leges pontificias.— Secundo dicendum est, supposita justitia legis canonicae, per se loquendo, oriri ex illa obligationem ad acceptandum eam, ita ut non careant culpa, qui incipiunt illam non observare post sufficientem promulgationem. Dixi supposita justitia legis, quia lex evidenter injusta, etiamsi canonica sit, non obligat, juxta supra dicta de lege in communi, et sumitur ex c. Ante trienniwn, distinct. 31, et prosequitur late Corduba in quaest. 1. 4, quaest. 7; Victor. in 3 relect. de Potestate Eccles. ; Bellarmin., l. 4 de Pontif., cap. 15; Panormit., in cap. Cwun teneamus ; Felin. in cap. Si quando, de Rescript., et cap. Accepimus, de Fide instrum. Et ita est assertio clara, praesertim quando lex est non solum justa, sed etiam moderata, et facilis, quia tunc potestas non deest, et voluntas contraria nulla rationabili conjectura praesumi potest. Quod a fortiori patet ex dictis de lege civili. Addendum vero est ex dictis ibidem, etiam in legibus difficilioribus et durioribus, si in rigore justae sint, idem esse servandum, ut declarat Corduba supra ex capit. 7n memorium, 19 distinct., ibi : licet viv ferendum ab illa sancta sede imponatur jugum, tamen ferambus, et pia devotione toleremus. Quod censeo verum per se, et ex vi potestatis canonicae, quae major est quam civilis : oportet autem ut etiam de voluntate satis constet, tum ex verbis legis, et modo praecipiendi, tum etiam ex aliis indiciis, et circumstantiis legis. Addo etiam oportere, ut verisimile sit, legislatorem non ignorasse specialem rei praeceptae difficultatem pro tali loco, vel tempore, aut alia occasione. Nam si probabiliter credatur haec ignorasse, credi etiam potest noluisse cum tanto rigore obligarc.

5. Sed tunc inquiri potest, an in simili casu liceat subditis a lege ad legislatorem supplicare, et praesertim ad Pontificem. Quidam omnino negant ; imo dicunt, frivolam et inutilem esse talem supplicationem, et ex ignorantia profectam. Probatur, quia a lege non provocatur, seu appellatur, ut colligitur ex l. ultim., fr. de Appellat. recip., et 1. antepenultim., ff. de Verbor. signific., ubi id notat Rebuff. adducens alios doctores et jura. Idem in Concordat., tit. de Constitut. Ratio etiam assignatur ex differentia inter sententiam, rescriptum ac legem : nam sententia est, cum fertur in negotio particulari, et pendet ex partium probationibus, et ideo in ea admittitur appellatio, ut pars, quae gravamen sensit, possit melores vel clariores probationes afferre. Rescriptum etiam conceditur super factum singulare, in quo potest princeps decipi a collitigante, vel procurante suum commodum, et ideo in rescripto merito admittitur appellatio in capitulo Significavit, de Rescript. At vero lex fertur in generali, et per universalem scientiam , contra quam privata scientia subditorum non est admittenda, et ideo neque appellatio, vel supplicatio admittenda est. Accedit quod, in legibus civilibus a rege latis, talis appellatio vel supplicatio non admittitur, neque est in usu; ergo neque in legibus canonicis admittenda est.

6. Posse supplicari Pape de sua lege ab emecutione illius patet consuetudine. —Dico tamen, si supplicatio fiat ex rationabili causa, et licite fieri posse, etiam in legibus pontificiis, et esse valde utilem, ac rationi consentaneam. Hoca fortiori sentiunt Panormit., Felin. et alii in c. 1 de Treug. et pac., et in dicto S Leges, et citatur Ancharr., cons. 214, et expresse ac indistincte tam de lege civili quam de canonica id affirmat Castr., lib. 1 de Leg. poenal., c. 1. Et probatur primo, quia hoc nullo jure prohibetur, imo est juri consentaneum et rationi. Prima pars patet, quia in legibus ult. et antepenult. supra citatis solum dicitur, non licere appellare a poena imposita secundum praescriptum legis, nec a sententia, seu decisione data juxta legem, seu perpetuum edictum ; non vero dicitur non licere supplicare de tota lege coram ipso Principe. Sunt autem haec duo valde diversa, quia in prioribus casibus appellatio repellitur tanquam plane injusta, quia illa non est appellatio a lege, sed a sententia justa, utpote secundum legem lata. Quod si appellatio eo tendat, ut legem arguat injustitiae, est etiam iniqua, tum quia supponitur lex universalis, et servari solita, ac subinde justa; tum etiam, quia appellatio talis fit in particulari facto, in quo non licet a lege provocare, quamvis liceat appellare vel a declaratione legis, vel ab applicatione ejus ad tale vel tale factum : hic autem agimus de lege nondum recepta, et de supplicatione facta ex causa rationabili, et a communitate, vel nomine ejus ab eo qui auctoritatem habeat. Unde auctores citati non negant licere supplicare a lege, sed de appellatione loquuntur, et hanc non simpliciter negant. Nam Rebuff. expresse ait. Tunc a lege non appellari, quando ab eo est condita a quo appellare non licet, utpote a Principe superiorem non cognoscente. Unde sentit ex parte legis non repugnare appellationem ; nam si sit edita ab eo qui habet superiorem in eodem ordine, id est, in temporalibus vel spiritualibus, et subditi gravari se intelligant, poterunt ad superiorem provocare, ut ab statuto Episcopi ad summum Poniificem ; ab ipso autem supremo principe non est ad quem appelletur; supplicatio autem ad eumdem non repugnat. Imo addit Rebuff. in Concordat., quod licet non appelletur a concessione litterarum regis vel Papae, ab executione appellatur, seu supplicatur. Sic ergo de lege dicere possumus quod, licet ab ipsa proprie non appelletur, posse nihilominus supplicari ab ejus executione, donec Papa informetur.

7. Deinde est hoc consentaneum cap. Si quando, de Rescrip., ubi Papa declarat licitum esse, non exequi rescriptum ejus, donec ipse plenius informetur, quando vera et rationabilis causa intercedit. Et simile habetur in cap. Cum teneamur, de Praebend. Nec differentia supra data satisfacit, quia eadem proportionalis ratio potest in lege intervenire. Quod patet, ratione ostendendo eamdem sententiam. Quia, eo ipso quod lex universaliter fertur, facile fieri potest ut non congruat moribus, aut dispositionibus gentium omnium pro quibus fertur, quod maxime contingere potest in legibus canonicis et Pontificiis, quae pro universa Ecclesia dantur: nam Ecclesia complectitur varia regna et provincias, habentes varios ritus, et modos vivendi. Unde, licet talis lex, regulariter loquendo, non sit disconveniens vel nimis dura pro universa Ecclesia, et ideo respectu totius non habeat locum supplicatio, nihilominus in uno vel alio regno aut provincia potest esse nimis dissentiens a moribus ejus et contra consuetudines ejus, quas non solent Pontifices velle mutare, nisi id exprimant, sed potius conservare, juxta capitul. Certificari, de Sepul.; in tali ergo casu ratio postulat ut liceat supplicare Pontificem, quia scientia ejus universalis non potest semper extendi ad haec particularia. Et hoc ipsum est a Pontificibus jure statutum in cap. 1 de Constitution., in 6; ex quo videtur colligi, absque alia supplicatione a lege pontificia, ipsam ex vi illius juris ipso facto non obligare in simili casu; nihilominus tamen fieri potest, ut casus non sit ita clarus et certus, quin sit conveniens nova declaratio Pontificis ; ergo in tali casu licita est supplicatio et juri consentanea.

8. Tempore supplicationum nil faciendum contra legem ; quod si fieri non potest sine magna rerum mutatione , vel scandali periculo, tunc ea interpretatione benigna Pontificis mon censetur obligare.—benique consuetudo videtur satis hanc assertionem confirmare: scimus enim ita servari in multis provinciis Ecclesiae, et Pontificibus non displicere, quando causa est rationabilis, et cum debita moderatione ac obedientia fit supplicatio. Et fortasse in legibus civilibus non tam ordinarie fit haec supplicatio, quia non sunt tam generales, et ordinarie una et eadem lex non fertur, nisi pro regno, vel provinciis in moribus civilibus multum similibus. Unde in ipsis legibus pontificiis frequentius fiunt tales supplicationes a provinciis vel regnis quae a romana sede magis distant, quia facilius possunt earum propriae consuetudines ignorari. Deniqne in hujusmodi casu pro tempore pro quo durat supplicatio, cavendum est omne periculum peccati. Unde, si fieri potest ut pro illo tempore nihil fiat contra legem Pontificis, curandum omnino est, licet ejus executio suspendatur, quia ita magis cavetur omne periculum, et eo modo paretur legi, quo commode fieri potest. Si autem non potest hoc modo suspensio executionis fieri sine magna rerum mutatione, vel periculo alicujus scandali, tunc ex benigna interpretatione voluntatis Pontificis, lex censetur pro tunc non obligare, et tali declaratione prudenter facta, cessat etiam omne periculum peccati.

9. Tertia conclusio. —Dico tertio: lex canonica, si per consuetudinem toleratam non acceptatur, tandem non obligat, etiamsi fortasse in principio culpabiliter fuerit non observata. Ita procedit communis sententia supra citata, et sumitur ex capite ultimo de Consuetud., ubi dicitur legem etiam receptam posse rta consuetudine abrogari, ut non obliget ; ergo multo magis poterit impediri ne obliget, cum ante acceptationem minorem firmitatem habeat, juxta dictum S Leges. Ratio autem est, quia tunc est magna causa praesumendi legislatorem connivere, et nolle cum tanto periculo communitatem obligare, et hoc etiam ostendit usus totius Ecclesiee. Oportet autem ut consuetudo illa aliquam rationabilem causam habeat, ut dicitur in dicto capite ult. et infra in loco latius explicabitur. Deinde necesse est, et sufficit, ut a majori parte populi non observetur : nam, si major pars legem servet, quamvis alii eam non acceptent, suam vim retinet, quia id requiritur ad consuetudinem, ut infra dicetur, et videri potest Panormitan. in capite Cum jam dudwmn, de Praebend. in fine, et in capite Quia circa, de Consanguinitate et affinitate, n. 8, ubi etiam Anton. et ali. Item Abb. in cap. Cum olim, de Cler. conjug., n. 4; et Angel., verb. Constitutio, n. 1. Et eadem ratione e converso, si major pars resistat, in- troducet consuetudinem contra obligationem legis, quia in rebus moralibus consensus majoris partis censetur communitatis, et ideo sufficit ad consuetudinem, lib. Quod major, ft. Ad municipalem. ; Abb. et alii supra relati.

10. Dubium de scientia principis.—bubitari autem potest quantum tempus necessarium sit ut haec consuetudo praevaleat contra legem et an oporteat legislatorem scire illam non servari; videri enim potest hoc necessarium, ut consentire censeatur. Et ita sentit Glossa in cap. Vir, de Secund. Nupt. Nihilominus certum est non esse necessariam scientiam legislatoris, in quo conveniunt auctores statim citandi, quia est res moraliter impossibilis, et praeter consuetudinem et usum, ut a fortiori patebit ex dicendis. Et ideo quoad tempus distinguere solent doctores. Nam si lex non observatur, sciente legislatore, nullum certum tempus necessarium est, quia nullum est jus quod illud praescribat ; sufficiunt ergo tot actus contrarii majoris partis communitatis, qui moralem conjecturam efficere valeant de tolerantia legislatoris, quod prudenti arbitrio definiendum est.

11. At vero quando intervenit ignorantia principis, aliqui requirunt tempus 40 annorum ut lex derogata censeatur; refert Felin. ex Panormit. in cap. 1 de Treuga et pac.. Alii vero nullum requirunt tempus, sed solum non observantiam subditorum per aliquos actus, qui prudenti arbitrio sufficiant. Itaque nihil distin-guunt inter scientiam vel ignorantiam principis. Ita tenet Henric., tractatu de Synod., art. 2, n. 63, cum Felin., dicto cap. 1, n. 13, et aliis. Fundantur, quia subditi non peccant non recipiendo legem a principio. Hoc tamen fundamentum a nobis reprobatum est. Unde communis sententia affirmat sufficere et necessarium esse tempus decem annorum, quam multi tradunt, quos Felinus refert, et sequitur Card. in dicto S Leges, et Jas. in lib. Rem non novam, ff. de Judiciis. Fundamentum est, quia hoc tempus sufficit ut dicatur consuetudo, seu praescriptio longi temporis, juxta Gloss. in cap. ultim. de Consuetud., in 6. Ut autem lex censeatur absolute non acceptata et derogaia, sufficit consuetudo longi temporis, ut loquitur idem Panormit. in cap. Cum olim, de Cler. conjug., n. 4, et alii communiter. Denique quia brevius tempus postulandum est ut lex nondum recepta non obliget, quam ut abrogetur lex jam usu praescripta; sed ad hoc posterius ad summum requiritur tempus 40 annorum, ut postea videbimus: ergo ad alium ef- fectum non est tantum tempus postulandum; ergo sufficit decennium, quia nullum aliud cum fundamento praescribi potest.

12. Differentia adhibenda inter casus scientie et ignorantie principis, de non recepta lege. — Haec vero opinio quoad primam partem, ut non requiratur longius tempus quam decennium, practice mihi certa videtur : quoad alteram vero quod requiratur decennium, licet sit securior, non videtur satis fundata, et ideo probabilis est sententia Felini et Henrici, qui tunc etiam non requirunt certum tempus, sed solum repugnantiam per actus contrarios in numero sufficienti arbitrio prudentum. Quae etiam sumitur ex Glossa in capit. ultim. de Consuetudin., libro sexto; et Innocent. in cap. Cum Petrus, de Fide instrum.; et Dominico in dicto S Leges, quatenus dicit ad hanc derogationem sufficere habitualem voluntatem principis non obligandi contra morem, argumento cap. primo, de Consuetudin., in sexto, et Authent. de Fidejussor. in principio. Nam, licet princeps ignoret subditorum consuetudinem, semper retinet illam voluntatem ; et ita non requiritur novus ejus consensus; ergo nec scientia; ergo nec determinatum tempus. Probatur haec ultima consequentia, quia nullum est jus, quod praescribat illud tempus decem annorum, neque ex natura rei est necessarium, et usus videtur esse in contrarium ; quia, ut lex censeatur non acceptata, non solet expectari illud tempus, sed solum quod pro majori parte per sufficientem consuetudinem repugnatum sit: haec ergo sententia in conscientia et praxi videtur satis secura ; nihilominus tamen, ut consequenter loquamur, aliqua differentia adhibenda est inter casus scientiae vel ignorantise principis. Nam, quando princeps a principio scit repugnantiam et non observantiam subditorum, et dissimulat, statim post nonnullos actus contrarios toleratos, censetur prudenter revocata lex. At vero, quando princeps ignorat, oportet ut longior sit consuetudo, ita ut jam prudenter judicetur non esse utilem tali populo, et ideo juste praesumatur a Pontifice vel principe revocata.

13. Ulterius vero quaeri potest cum Navarro in dicto cons. 1, quaest. 7, an lex sic non observata per aliquod tempus sufficiens censeatur ita revocata et nulla, ac si non fuisset lata, vel ac si fuisset directe renovata a legislatore; nam ex dictis videtur sequi pars affirmans, quia dicimus jam non peccari contra illam legem, quia revocata est. Nihilominus placet mihi resolutio Navarri, non esse censendam illam legem omnino annullatam et derogatam, quia si communitas illa postea mutaret consilium, et inciperet illam legem recipere, et pro majori parte illam servare, revera inciperet obligari tali lege sine nova voluntate legislatoris. Unde dicendum est illam solum fuisse quasi suspensam, vel revocatam non simpliciter, sed quamdiu populus ille in illa consuetudine et moribus persisteret.

14. Si a scientibus pro majori parte observetur lev, hoc sufficit ut pro ignorantibus suam obligationem habeat. — Ultimo, inquiri potest, si contingat legem non servari ex ignorantia populi nescientis promulgationem ejus, an hoc sufficiat ut desinat obligare. Aliqui respondent, in eo casu judicandum esse de ignorantibus juxta statum quem lex habet apud non ignorantes. Nam si a scientibus pro majori parte observatur, hoc sufficit ut pro ignorantibus suam etiam obligationem retineat, et e converso si a scientibus non servatur pro majori parte, etiam pro ignorantibus derogata est. Quae sententia vera est, quando ignorantes et scientes sunt partes unius corporis. Difficultas vero est, quando totum aliquod corpus politicum moraliter distinctum ab aliis ignoravit promulgationem legis, et ideo illam non servavit per sufficiens tempus, seu per sufficientes actus contrarios. In quo casu respondet Navarrus dicto consil. primo, quaest. sexta, legem illam amittere suam vim, non obstante ignorantia, quia ratio ob quam desinit obligare, non est scientia, et voluntas quasi formalis non observandi legem , nam haec potius posset impedire, quia non est digna tali indulgentia ; sed ratio est mos ipse, et quasi praescriptio quaedam. Dico tamen legem sic non observatam propter solam ignorantiam in se non auferri, seu revocari, sed solum pro tunc non obligare propter ignorantiam, et ita solum etiam negative non esse acceptatam, neque etiam ablatam. Quapropter si postea tollatur ignorantia, manebit lex respectu talis populi in eo statu in quo esset, si tunc fuisset primo edita et promulgata, et ideo tunc incipiet obligare, si in eo sensu fuit lata, juxta doctrinam supra tactam. à