Caput 16

CAPUT XXVI. UTRUM CIRCA LEGEM NATURALEM HABEAT LOCUM EPIIKIA, VEL INTERPRETATIO SIVE A DEO, SIVE AB HOMINE FACTA.

1. Legem naturalem posse recipere interpre- tationem supponitur communiter inter auctores. — Duo in hoc titulo petuntur, unum est, an circa naturalem legem habeat locum epiikia; aliud est, si locum habet, an a solo Deo vel ab hominibus etiam fieri possit. In primo puncto fere omnes auctores convenire videntur, legem naturalem posse recipere interpretationem per epiikiam, ut ex statim allegandis constabit. Dissentiunt tamen : nam quidam dicunt hanc epiikiam lege naturali a solo Deo fieri posse. Tribuitur D. Thomae in 4, dist. 33, q. 1, a. 2, ubi loquitur in particulari de lege naturali prohibente pluralitatem uxorum: tamen ibi nomine dispensationis utitur ; et eodem modo ibi Richardus, art. 1, q. 1, Paludanus, Supplementum Gabrielis et alii ibidem in eodem casu utuntur nomine dispensationis. Sicut etiam multi theologi (ut in libro 6 de Voto notavimus) legis interpretationem in casibus obscuris dispensationem vocant. Et juxta dicta videtur necessaria haec expositio, quia rigorosa dispensatio non cadit in legem naturalem, ut ostensum est : ergo si aliqua videtur fieri, esse debet per modum interpretationis. Haec autem videtur moraliter necessaria, quia lex naturalis quoad aliqua praecepta magis remota a primis principiis, versatur cirea materiam mutabilem et quae in multis casibus potest deficere, ut Aristoteles dixit 5 Ethicor., cap. 7 et 12: ergo in illa est etiam necessaria epiikia, quia alias saepe esset injusta. Quod autem haec pertineat ad solum DEUM, probatur quia ejus est interpretari legem cujus est condere.

2. Opinio asserentium epiikiam cadere posse in lege naturali, et ab homine interdum fieri. — Aliorum vero opinio est epiikiam et cadere posse in legem naturae et ab homine interdum fieri, ut a Papa vel alio simili potestatem habente. Utrumque sentit Cajetanus 2. 2, q. 120, art. 1, licet primum expressius. Et idem tenet Soto libro 1 de Justit., q. 7, art. 3, ad 3, et libro 10, q. 3, articulo 4. Idem late Navar., consil. 4 de Despons. impub., n. 16 et 17, varia adducens exempla, ubi etiam refert Covar. in 4, 2 part., cap. 6, S 9. Idem Felin. referens alios in capite Que in BHcclesiarum de Constitut., n. 26. Et omnes quos in cap. 14 allegavimus, qui dicunt posse homines dispensare in lege naturali, a fortiori possunt pro hac sententia allegari: ratio vero est, quia haec interpretatio seu epiikia saepe est moraliter necessaria, ut proxime ostensum est: ergo non est verisimile eam sibi Deum reservasse, sed hominibus quos suos ministros constituit commisisse. Probatur consequentia, quia alias multum defuisset Deus hominibus in necessariis, quod non est providentiae ipsius consentaneum. Sequela patet, quia recursus ad Deum ipsum immediate non est homini possibilis, neque est consentaneus ordini naturah: ergo si in occasionibus occurrentibus nen esset in hominibus potestas ad interpretandum jus naturale, etiam praeter verba ejus, si causa id postulet, homines essent perplexi, et miraculo esset opus vel speciali revelatione divina ad dirigendas suas operationes, quod repugnat omni prudenti providentiae. Sicut inter homines repugnaret principem 1ita reservare sibi interpretationem suarum legum, ut in nullo casu, etiam quando esset impossibilis recursus ad ipsum principem, possent ministri ejus lecem interpretari.

3. Alia opinio asserens legem naturalem epiikia esse incapacem. — Nihilominus esse potest tertia opinio, quae in priori puncto necat legem naturalem esse capacem epikiae , et consequenter tollit fundamentum posterioris dubii : nam ex hoc principio sequitur neque Deum ipsum posse per veram et propriam epiikiam casumaliquem excipere alege naturali. Quia si lex ipsa naturalis non est capax talis interpretationis, nihil mirum est quod neca Deo fieri possit. Igitur primum illud fundamentum probari videtur ex dictis de dispensatione : nam qua ratione non potest in legem cadere dispensatio, eadem neque hujusmodi interpretatio. Probatur, quia ideointalia praecepta non cadit dispensatio, quia continent intrinsecam rationem justitiae, seu debiti honestatis: vel (quod perinde est) quia praecepta hujus legis sunt quaedam propositiones necessarise, quae per necessariam consequentiam ex principiis naturalibus inferuntur : sed hujusmodi propositiones in nullo individuo possunt deficere, aut esse falsae; ergo non potest per aliquam interpretationem fieri ut liceat facere quod per illa prohibetur , quia est intrinsece malum, neque ut liceat omittere quod per illa praecipitur, quia est per se necessarium ad honestatem. Et quia alias pro illo casu in quo fieret talis interpretatio , inveniretur falsum esse id quod lex naturalis dictat, quod impossibile est, ut diximus.

4. Fertur judicium de opinionibus, et posterior eligitur et euplicatur. — Quae distinctio sit inter epiihium et interpretationem. — Atque haec ultima sententia, quantum attinet ad propriam epiikiam, in rigore mihi vera videtur: ut autem aliorum auctorum dicta intelligantur et res tota magis explicetur, oportet distin- guere inter legis interpretationem et propriam epiikiam seu aequitatem : multo enim latius patet interpretatio legis quam epiikia; comparantur enim tanquam superius et inferius: omnis enim epikia est legis interpretatio: non vero e converso omnis interpretatio legis est epiikia. Notavit distinctionem hanc Cajetanus dicta q. 120, art. 1, ubi ait, saepe vel potius semper leges indigere interpretatione propter verborum obscuritatem , vel ambiguitatem , aut aliam similem causam ; non tamen omnem hujusmodi interpretationem esse epiikiam, sed illam solum per quam interpretamur legem deficere in aliquo particulari propter universale, id est, quia lex universaliter lata est, et in aliquo particulari ita deficit, ut juste in illo servari non possit. Hoc ipsum sumitur ex Aristotele 5 Ethic., cap. 10; in hoc enim sensu dicit epiikiam esse emendationem justi legalis, quia interpretatur legem non esse servandam in casu in quo esset error practicus illam servare, et contra justi:iam vel aequitatem naturalem ; et ideo dicitur esse emendatio legis. At vero possunt esse aliae interpretationes legum, quae non pertinent ad emendationem earum, sed solum ad explicandum sensum earum in his quae habent ambiguitatem , ut verbi gratia, quando interpretamur an lex prohibeat contractum vel irritet illum, nullam legis emendationem facimus, sed verum sensum ejus inquirimus. Ita ergo differunt interpretatio in genere, vel ut fit per epiikiam.

5. Deinde advertendum est legem naturalem dupliciter spectari posse ; uno modo secundum se, alio prout ferri contingit per aliquam legem positivam. Lex enim positiva, seu scripta , ut Cajetanus etiam dicto loco notat, quaedam est constitutiva novi juris, et haec est stricte positiva sive divina, sive humana: alia vero est solum declarativa, vel (ut sic dicam) recordativa juris naturalis, ut fuerunt praecepta moralia Decalogi in lege veteri, et sunt leges humanae quae naturalem justitiam continent, ut quod depositum reddatur, promissum solvatur, uxor a viro non separetur, et similia. Aliqua vero sunt praecepta naturalia quae non praescribuntur aliqua lege positiva, ut vitandam esse simpliciter fornicationem, quia lex humana non omnia declarat aut praecipit. Sic ergo lex naturalis spectari potest vel secundum se, prout recta ratione concipitur, vel dictatur ; vel prout exprimitur aliquibus certis verbis per aliquam legem scriptam.

6. Prima assertio. — Multa praecepta na- turalia interpretatione et declaratione sepe indigere. — Dico ergo primo: Multa praecepta naturalia indigent multa declaratione et interpretatione ad verum sensum uniuscujusque statuendum. Haec assertio intelligi potest de lege naturali, tam secundum se quam prout scripta in aliqua lege positiva, et utroque modo manifesta est. Probaturque primo inductione : nam in praecepto, verbi gratia, vitandi homicidium , interpretatio maxime necessaria est ad intelligendum quid nomine homicidii ibi significetur, quia non quaelibet occisio hominis est homicidium prohibitum lege naturali, sed illa quae fit privata auctoritate, et per se, seu ex instituto, aut per modum agressionis; non vero quae fit legitima auctoritate , vel per modum causoe defensionis. Ita in praecepto solvendi votum Deo factum, interpretamur intelligendum esse de voto juxta intentionem voventis , ideoque non obligare in casibus sub ejus mente ac intentione non comprehensis; et sic de aliis quae statim proponemus : ratio vero est, quia non omnia praecepta naturalia sunt aeque nota nec aeque facilia ad intelligendum, et indigent interpretatione propter verum sensum eorum intelligendum absque aliqua diminutione vel additione. Item potest declarari, quia actus humani in honestate et malitia multum pendent ex circumstantiis et opportunitatibus operandi, et in hoc est magna varietas inter illos : quidam enim sunt aliis simpliciores (ut sic dicam) et pauciores conditiones requirunt, ut eorum bonitas vel malitia insurgat : lex autem naturalis secundum se spectata non praecipit actum nisi ut illum bonum esse supponit , nec prohibet nisi prout supponit intrinsece malum , et ideo ad intelligendum verum sensum naturalis praecepti, necesse est inquirere conditiones et circumstantias cum quibus actus ille secundum se malus est vel bonus, et haec vocatur interpretatio praecepti naturalis quoad verum sensum ejus. Unde constat hanc interpretationem hominibus seu pro homiuibus esse necessariam: Deus enim vel Angeli perse non indigent interpretatione, sed directe intuentur quale sit unumquodque praeceptum, et quomodo et cum quibus conditionibus circa suam materiam versetur. Constat etiam hanc interpretationem fieri posse et debere non tantum a Deo, sed etiam ab homine, quia ipse homo est qui debet inquirere et intelligere verum sensum legis naturalis ; et, si per se non potest id assequi, debet ab aliis discere, quod saepe fieri potest per solam doctrinam sine potestate jurisdictio- nis. Quomodo autem haec interpretatio interdum pertineat ad auctoritatem superioris statim dicam.

7. Secunda assertio. — Propria epiikia nil habet locum in lege naturali, ut naturalis est. —Confirmatur doctrina varia ememplorum inductione, ac emplicatur.—Nihilominus dico secundo : Propria epiikia non habet locum in aliquo praecepto naturali, ut naturale est, seu secundum se spectato: unde nec ab homine neque a Deo ipso fieri potest. Haec posterior pars sequitur ex prima : prima vero probatur inductione in eisdem exemplis quae alii auctores in contrarium adducunt. Unum est de lege reddendidepositum, quo utitur Cajetanus, quia inillo interpretamur non obligare in casuin quo esset contra justitiam vel charitatem depositum reddere. Haec autem interpretatio non est epiikia in ipso praecepto naturali secundum se spectato : nam illud praeceptum, ut sic, est in recta ratione, et recta ratio non absolute dictat depositum esse reddendum, sed sub intellectis conditionibus quas ratio justitiae et charitatis requirit, et ita illa interpretatio quae tunc fit non est propter universale (ut Cajetanus loquitur), sed est declaratio verae universalitatis ipsius legis, prout in se lata est, id est, prout in recta ratione continetur. Non est ergo epiikia. Aliud exemplum adducit Navarrus ex Clement. I de Homicid., de praecepto Non occides, quod non comprehendat occisionem in defensionem necessariam : haec autem non est epilkia, sed simplex interpretatio veri sensus illius praecepti. Quis enim dicat declarationem quod liceat auctoritate publica occidere malefactores non obstante quinto praecepto Decalogi, esse epiikiam, seu emendationem praecepti : nemo certe ita loquitur, quia solum est declaratio veri sensus praecepti : idem ergo est de propria defensione ; nam sunt ejusdem rationis. Aliud exemplum ejusdem Navarri est in cap. 1 de Jurejur. in 6, ubi explicatur naturalem legem de servando juramento non obligare ad servandum statutum illicitum. De quo constat nullam ibi esse epiikiam, sed solum declarationem naturae juramenti, quae est non obligare ad ahquid illicitum. Et ita in his duobus exemplis ipse Navarrus fatetur non esse interpretationem epiikiae. Addit vero tertium, sentiens in eo esse propriam epiikiam : nam lex naturae praecipit inferiorem parere superiori, a qua fit exceptio per exemptionem : per illam enim fit ut inferior non teneatur parere superiori. Sed multo minus haec est epiikia; tum quia exceptio a lege per privilegium non est epiikia, ut recte Cajetanus supra notavit: illa vero exemptio nihil aliud est nisi privilegium quoddam; tum etiam quia ibi lex desinit obligare per mutationem materiae, quia scilicet ille qui erat inferior, per esemptionem desinit esse inferior, ut ipse Navarrus fatetur ; at haec non est epiikia; alias in praescriptione fieret epiikiaa lege naturali non retinendi rem alienam, et sic de aliis, quae dici non possunt ; et ratio est, quia per mutationem materiae non cmendatur lex ; imo nec fit in illa ulla propria interpretatio, nec mutatio, sed mera cessatio per denominationem extrinsecam, ut in c. 13 declaratum est.

S. Tandem adducit Navarrus exemplum de votis, in quibus saepe fit interpretatio. Sed, ut dicebam de juramento, ita dicendum est de voto: nam interdum fit interpretatio solum ad explicandam naturam ejus, ut quod non obliget in materia illicita, vel impossibili, etc. Et tunc nulla est umbra epiikiae. Aliquando vero fieri potest interpretatio intentionis voventis, Iimitando illam, etiamsi verba voti videantur universalia, et tuncre vera habet modum epiikiae, quia est emendatio voti propter universale : tamen illa epiikia non cadit in legem naturalem implendi votum, sed in votum ipsum, quod est quasi lex positiva privata, et ita per illam epiikiam voti solum declaratur modus promissionis, quae est materia, iu quam tunc cadit lex naturalis, et ita respectu legis naturalis non est epiikia, sed simplex declaratio objecti ejus. Sicut dicebamus, dispensationem in voto non esse dispensationem in illa lege naturali, sed in materia ejus, qua remissa, per se cessat obligatio naturalis legis; ita enim est in praesenti, servata proportione. Et ita etiam cessat exemplum quo utitur Soto de naturali praecepto, quo tenentur Episcopi residere, quod dicit interdum tolli per interpretationem epiikiae. Ut enim omittam illam non esse interpretationem sine aliqua mutatione ex parte obligationis , quae vere inerat et aufertur; etiamsi esset interpretatio, non esset epiikia in lege naturali, sed in pacto, seu promissione, aut vinculo, quo Episcopus conjungitur suae Ecclesiae, et in quo fundatur praeceptum illud naturalis justitiee. Si enim aliquando potest talis obligatio per interpretationem cessare, tota interpretatio versatur circa pactum, et circa intentionem se obligandi, excipiendo ab illa casum subintellectum, licet non fuerit expressum: ut si interpretemur posse abesse propter gravem infirmitatem, vel aliam necessitatem similem urgentem, etc.

9. Firmatur eadem resolutio ratione.— hRatione demum declaratur. Primo, quia epiikia est emendatio legis, seu justi legalis; at lex naturalis emendari non potest, cum posita sit in recta ratione, qua a vero deficere non potest : nam si deficit, jam non est recta ratio; ergo eadem ratione deficere non potest justum huic legi respondens, quia ita legale est, ut sit etiam naturale : justum autem naturale, cum oriatur ex intrinseca (ut sic dicam) conformitate, et consonantia extremorum, deficere non potest, nisi aliquod ex extremis mutetur, et tunc jam mutatur materia legis, et non est idem medium virtutis, et consequenter neque idem justum, et ita licet cesset obligatio legis, non est propter epiikiam, sed propter mutationem materiae. Secundo declaratur amplius, quia in lege naturali nunquam fit per interpretationem exemptio ab eadem lege universali, eo quod sit universaliter proposita, quae sola est epiikia, ut dictum est. Assumptum patet, quia dictamen rectae rationis secundum se spectatum, et ut practice verum, non fertur in universale, prout potest deficere, sed prout his circumstantiis affectum, cum quibus nunquam deficit : alias non esset dictamen verum, et consequenter nec necessarium, nec rectum, nec praeceptum naturale continens. Sicut scientia philosophiae non judicat simphiriter omnem hominem habere tantum quinque digitos, sed cum limitatione, si causae naturales sint aptae et non impediantur, et ita nunquam deficit, alias non esset conclusio scientifica.

10. Tertio declaratur inductione quadam : nam praecepta legis naturae aut affirmativa sunt aut negativa. Priora talis sunt conditionis ut semper obligent , non tamen pro semper : in eis autem , ut semper obligant , non cadit interpretatio, quia non cadit variatio: necesse est enim ut pro suis opportunitatibus semper et infallibiliter oblgent. In eisdem vero ut non obligant pro semper, duphliciter potest fieri determinatio temporis pro quo obligant, uno modo per legem positivam, et tunc in illa determinatione cadere poterit non solum interpretatio et epiikia, sed etiam dispensatio, quae non pertinent ad praesens, quia non sunt in lege naturali, sed in positiva. Alio ergo modo fit determinatio per eamdem naturalem rationem, et tunc licet ratio determinet pro nunc obligare praeceptum , pro tunc vero non obligare, nulla est epiikia, quia nulla est exceptio a lege, nec emendatio praecepti , sed simplex intelligentia illius : ergo in his praeceptis non habet locum epiikia, quia non potest in eis intelligi alius modus determinationis aut carentiae obligationis pro aliquo casu: nam si ratio determinat pro aliquo tempore non obligare, hoc ipso intelligitur tale praeceptum natura sua non esse latum pro occasione, et circumstantiis illo tempore occurrentibus; ut, verbi gratia, in praecepto correctionis fraternae, quatenus naturale est, ipsa ratio determinat non obligare, quando non est spes fructus, non per epiikiam, sed quia praeceptum illud natura sua non obligat pro semper, et illa est una ex circumstantiis pro qua non obligat. Sic etiam intelligo praeceptum de reddendo deposito , si per modum affirmativi praecepti concipiatur , quia non obligat pro semper , sed pro tempore, in quo possit commode , id est, sine alterius praejudicio vel injuria reddi. Ita ergo in his praeceptis nulla est epiikia.

11. Venio ad negativa, quorum natura est ut semper et pro semper obligent, vitando mala quia mala sunt : hoc enim est de ratione praecepti naturalis negativi, et ob hanc ultimam partem non patitur epiikiam : quia impossibile est id quod est per se et intrinsece malum fieri bonum aut non malum, manente eodem objecto et circumstantiis, et ideo dicimus non posse hoc fieri per dispensationem ; ergo multo minus fieri potest per epiikiam. Probatur consequentia, quia quod non potest esse non malum nunquam non est malum; ergo nunquam non est prohibitum ; ergo non potest vere declarari non prohibitum lege naturali pro aliquo tempore, vel occasione, quod ad epiikiam pertinet. Quod si mutatio fiat in objecto, vel circumstantiis intrinsecis , et ratione ejus mutationis actus desinat esse malus, jam illa non est epiikia, quia non versatur circa materiam sub tali lege naturali comprehensam, sed est cognitio, seu interpretatio materiae legis et finium ejus. Ut quando interpretamur per legem non furandi non prohiberi accipere ab alio necessaria ad vitam in extrema necessitate, illa non est epiikia, sed propria declaratio illius legis quae non prohibet nisi furtum, id est, acceptionem rei alienae, domino rationabiliter invito, seu acceptionem rei alienae quoad proprietatem et usum; acceptio autem rei alienae in extrema necessitate nec est dereomnino aliena, quia pro illoarticulo omnia sunt communia , nec est invito domino rationabilitter. Sic etiam inillo exemplo de deposito, si intelligatur praeceptum illud tanquam negativum, sicut praeceptum restituendi, id est, non retinendi depositum alienum , non est ita in- definitum praeceptum, sed non retinendi irrationabiliter, seu sine causa cogente. Ita ergo in praeceptis negativis naturalibus intelligi non potest propria epiikia.

19. Objectio. — Dupler differentia inter legem positivam et naturalem, ex qua solvitur objectio. — Prima.— Probatur mendacium esse intrinsece malum, ac proinde mulla causa cohonestari per se. — Dices: ergo eadem ratione etiam in praeceptis positivis nunquam intelligetur epiikia. Patet, quia vel manet actus semper cum eisdem circumstantiis, et tunc impossibile est ut praeceptum negativum prohibens actum nunc obliget et postea non obliget : vel circumstantiae actus mutantur, et tunc etiam non erit epiikia. Et idem cum proportione dici poterit in affirmativis. Respondetur negando consequentiam: sunt enim duae differentiae notandae inter jus positivum et naturale, quae maxime declarant hanc materiam. Prior est, quod in lege positiva, manente tota materia actus cum omnibus circumstantiis intrinsecis ejus, potest per interpretationem aequam cessare obligatio, quamvis necesse sit ut aliqua circumstantia extrinseca occurrat, quae cogat ad talem interpretationem faciendam, et illa est propriissima epiikia. Patet in exemplo communi de prohibitione ferendi arma noctu; nam si sit evidens necessitas, et ita urgens, ut non possit a superiori licentia postulari, juste interpretamur tunc praeceptum non obligare, non quia non sit illa materia talis praecepti, sed quia licet sit eadem, ab ea est separabilis malitia, ablata prohibitione, et tunc non est verisimile intentionem legislatoris ad illum casum extendi. At vero in lege naturali fieri non potest ut, stante integra materia cum eisdem circumstantiis intrinsecis, propter solas extrinsecas occasiones interpretemur legem prohibentem non obligare, quia impossibile est a tali materia suis intrinsecis conditionibus affecta separari malitiam, et consequenter nec naturalem prohibitionem, etiamsi extrinsecus finis vel circumstantiae varientur. Hoc declarat egregie exemplum de mendacio, de quo suppono ita esse intrinsece malum, ut propter nullam occasionem vei necessitatem extrinsecam licere possit, si manet mendacium, juxta doctrinam Augustini in lib. de Mend. et contra mendac., et in epist. 8 ad Hieron. et sequentibus, quae fuit etiam Basilii, et regula 76 ex Brevior., et Hieronymi Apolog. contra hRuff., et Epistol. 65, et est recepta ab omnibus theologis cum Magistro in 3, d. 38, et D. Thoma 2. 2, q. 110, art. 3; et habet magnum fundamentum in verbis Christi Joan. 8, ubi de daemone ait: Mendaa est, et pater mendacii, quia mendacium non potest esse ex Deo, sed daemone, et ideo vocatur pater, id est, inventor ejus, et ideo de Deo potius scriptum est: Perdes omnes qui loguuntur inendacium, Psal. 5; unde in cap. Super eo de Usur. dicitur Scripturam sacram prohibere pro alterius vita mentiri, et ideo contrarium in Cassiano Collat. 17, tanquam error damnatur, de quo latius alibi, et videri potest Castro contra Haer., verb. Mendacium. Nulla enim alia ratio hujus verissimi dogmatis reddi potest, nisi quia extrinsecus finis, vel necessitas extrinseca non mutat objectum, nec intrinsecas conditiones ad mendacium requisitas, a quo objecto praecise spectato habet mendacium suam intrinsecam deformitatem, et ideo nec dispensatio, nec epiikia in eo locum habet, ut possit licere propter extrinsecas occasiones, necessitates, aut fines. Quoties ergo praeceptum aliquod naturale videtur non obligare in aliqua opportunitate, necesse est mutari materiam talis actus quae illi dabat malitiam propter quam prohibetur lege naturali. Et ita differt multum talis mutatio ab illa, quae fit in lege positiva, quando intervenit epiikia, quia hic sola prohibitio cessat circa eamdem materiam; ibi autem minime, sed materia subtrahitur, et per illius mutationem tollitur malitia.

13. Secunda. — Alia differentia est, quol in lege positiva, quando interpretatio fit per epiikiam, non fit circa actum prohibitum per legem nec circa obscuritatem verborum ejus. sed potius supponitur illum esse actum prohibitum secundum speciem suam, et comprehendi sub verbis legis spectatis in sua proprietate : tota vero interpretatio et conjectura fit circa intentionem legislatoris, quod non fuerit mens ejus comprehendere talem casum, seu actum illum pro tali opportunitate. Et haec est propria epiikia quae dicitur emendatio legis, utique secundum speciem verborum, justificando illam (ut sic dicam) per intentionem et aequitatem praesumptam legislatoris. Hoc vero non habet locum in lege naturali, quia non fundatur primo in voluntate prohibente, sed in natura ipsius actus per se mali, et ideo interpretatio ibi solum habet locum circa materiam, quando actus abstracte sumptus non habet intrinsecam malitiam, sed solum ut versatur circa talem materiam tali veltali modo, ut in occisione hominis, acceptione rei alienae, retentione depositi, et aliis similibus explicui- mus. Et ideo in hujusmodi lege non fit interpretatio per emendationem legis, nam haec semper coaptatur materiae, sed fit per solam explicationem rei et malitiae quam secundum se habet : nam secundum illam tantum fit prohibitio, vel fertur lex, sive intelligatur ut indicativa malitiee, sive ut prohibitiva. Et tunc nunquam potest per epiikiam interpretatio fieri, quod ille actus, ut versatur tali modo circa talem materiam, possit licere propter solam intentionem legislatoris conjecturatam per extrinsecam occasionem, necessitatem, aut finem : et ita non recte fit comparatio inter naturalem legem et positivam.

14. Objectio. — Sed instari adhuc potest, quia nonnulla sunt naturalia praecepta quae propriissimam interpretationem epiikiae recipiunt : nam circa eosdem actus, et cum omnibus circumstantiis intrinsecis quae ordinarie sufficiunt ad naturalem prohibitionem, propter extrinsecam necessitatem, seu finem extrinsecum, interpretamur non obligare in aliquo casu. Hujusmodi est praeceptum prohibens matrimonium cum sorore, quod in casu extremae necessitatis non obligat propter conservationem speciei. Idem est de praecepto non contrahendi cum secunda, vivente prima; maxime si primum matrimonium fuit consummatum : nam in eadem necessitate generis humani, si prima esset sterilis, liceret accipere secundam: et in praeceptis pertinentibus ad impedimenta quae jure naturae irritant matrimonium invenientur multa similia.

15. Solutio. — Respondetur nihilominus, generalem regulam datam veram esse, nimirum, stante eadem materia praecepti negativi naturalis, fieri non posse ut per epiikiam judicetur licitus actus prohibitus propter solam extrinsecam causam, seu finem, aut necessitatem : hoc enim convincunt rationes et exempia adducta. Quod si in aliquo praecepto id accidere videtur pro aliquo casu, vel tale praeceptum simpliciter naturale non est, sed naturali proximum, et consuetudine hominum receptum et approbatum, ac proinde absolute solius juris gentium, et ideo mutabile vel alterabile pro aliquo casu: vel si praeceptum est naturale simpliciter, materia ejus non erit actus simpliciter et abstracte sumptus, sed cum aliqua circumstantia intrinseca, qua sublata possit obligatio cessare: non tamen per epiikiam, sed per defectum propriae materiae. Applicare autem hanc regulam ad singula praecepta non est praesentis instituti, sed ad varias materias spectat. De illis ergo praeceptis matrimonii, qualia sint disputant doctores, et non eodem modo sentiunt. Nunc autem, supponendo illa esse vere praecepta naturalia, respondetur per illa non prohiberi simpliciter matrimonium, verbi gratia, inter fratres, vel cum secunda, sed prohiberi tale matrimonium quatenus noxium humanae naturae, et ita contrarium naturali honestati secundum rectam rationem: in casu vero illius necessitatis cessat haec ratio, et incipit esse matrimonium maxime commodum naturae, et subinde honestum, quia propter solam conservationem necessariam suscipitur, qui finis non est extrinsecus, sed intrinsecus tali actui: atque hoc modo in illa occasione mutatur materia praecepti negativi. Declaratur a simili : nam mutilatio proprii corporis. sine necessitate ad conservationem vitae, intrinsece mala est: tamen in casu necessitatis propter conservandum corpus licet, quia illa mutilatio non prohibetur nec est per se mala, nisi ut noxia vitae : tunc autem non est noxia, sed necessaria. Sic etiam verbum prolatum sine fine honesto vel convenienti naturae malum est et jure naturae prohibitum: idem autem verbum propter convenientem finem non prohibetur, quia non erat per se malum ut tale verbum, sed ut otiosum et inutile, quae deformitas tollitur ex relatione ad talem finem. Sic ergo attente est consideranda qualitas et conditio materiae : nam juxta capacitatem ejus mutatur moraliter ejus conditio ex fine, vel necessitate occurrente, quia actio talis est ut natura sua petat crdinem ad talem finem, tali vel tali modo, et tunc necessitas occurrens redundat in materiam praecepti et mutat illam, et inde fit ut cesset obligatio praecepti naturalis, non quia praeceptum in sua materia non obliget semper et pro semper, sine exceptione, sed quia, mutata materia, jam non habet in illa locum tale praeceptum, ut naturale est.

16. Tertia assertio.—Lex naturalis, ut per legem positivam constituta, admittere potest epiikiam. —Dico igitur tertio: Si praecepta naturalia spectentur ut per legem positivam constituta sunt, tunc recipiunt exceptionem epiikiae, praesertim in ordine ad intentionem legislatoris humani, licet secundum se et ut naturalia sunt, illam proprie non admittant. Juxta hanc assertionem possunt exponi frequentes locutiones aliorum auctorum. Et praesertim Cajetanus expresse loquitur de his praeceptis, ut constitutis per leges humanas, et alii etiam loquuntur de illis ut latis per generalia verba, sine moderatione, quam postea adhibet epiikia, quod non habet locum in his praeceptis ut naturalia sunt, quia ut sic non feruntur per aliquod generale verbum, nisi in co sensu in quo includat omnia necessaria ad intrinsecam malitiam, et ita nullam possit admittere exceptionem, sicut dicebamus de prohibitione furti, ut furtum est, vel homicidii, ut per se mali. Et inde patet ratio assertionis. Nam leges humanae saepe hoc non attendunt, sed simpliciter praecipiunt actum, verbi gratia, reddere depositum, vel solvere promissum, in quibus legibus ut sic propositis potest habere locum epiikia. Dico autem hoc intelligi in ordine ad intentionem legislatoris humani, quia saepe contingere potest ut legislator humanus nihil de tali exceptione cogitaverit nec illam expresse intenderit, sed potius absolute et sine limitatione legem tulerit sub verbis de se comprehendentibus casum illum, et nihilominus interpretamur non comprehendisse illum.Quae interpretatio respectu voluntatis legislatoris humani est epiikia, quia est quasi emendatio ejus ; in se vero, et respectu legis naturalis est tantum explicatio mutationis factae in materia, ratione cujus actus cum talibus circumstantiis non habet per se malitiam, nec comprehenditur sub lege naturali, et ita facilis est tota assertio posita. Crediderim etiam plures ex dictis auctoribus late et improprie interdum loqui de interpretatione legis naturalis, vocantes epiikiam vel exceptionem a lege, solam declarationem materiae et veri sensus legis ; sed non est de nomine contendendum quando de re constat ; quamvis ad explicandam vim legis et ad constanter loquendum de interpretatione ejus, doctrina data necessaria videatur.