Caput 19

CAPUT XIX. UTRUM ACCEPTATIO POPULI SIT NECESSARIA IN LEGE CIVILI UT PERFECTE CONSTITUATUR ET VIM HABEAT OBLIGANDI.

1. Prima opinio, non obligare legem si non acceptetur a populo. — Estque communis juristarun. — Haec esse potest ultima conditio ad valorem et efficaciam legis lnmumanae necessaria. Et circa illam variae sunt opiniones. Prima dicit legem civilem non obligare si a populo non acceptetur, ac subinde acceptationem populi esse necessariam, ut lex habeat statum et efficaciam legis. Haec videtur esse communis opinio juristarum in cap 1 de Treug. et pac., ubi Felin. plures refert, et maxime videtur suam mentem hoc modo declarare in n. 12; Idem Domin. in S Leges, d. 4; Covar., lib.1 Variar., cap. 16, n. 6 ubi plures etiam citat; et Nav. in Sum., cap. 23, n. 4, et Consil.1 de Const., q. 5. Idem sentit Jason. in l. Bem non novam, S Patroni, c. de Judic. ubi Glossa, verb. Pactis, idem indicat, licet magis de consuetudine loqui videatur. Ex theol. tenet idem Major in 4, d. 15, q. 4, in argumentis contra secundam conctusionem, et Dried., lib. 1 de Libert. Christ., cap. 9, docum. 2. Tenet etiam Armil., verb. Lex, n. 11; Angel., n. 4, infine; Sylvest. etiam ibi, q. 6, dicto 4, prius hoc absolute affirmat, postea vero ita rem involvit, ut vix mens ejus percipiatur. Citari solet sententia August. in S Leges, dist. 4. Est tamen Gratiani asserentis leges promulgatione constitui, firmari autem usu; nam hinc sequi videtur, accipere leges firmitatem et vim obligandi ab usu et acceptatione subditorum. Consonat etiam l. De quibus, ff. de Leg. dicens: 7pse leges wulla alia causa nos tenent, quam quod judicio populi receptae sunt ; et Arist., 1. 2 Politic., cap. 6, in fine dixit: Lex nullam vim obligandi habet, nisi em more.

2. Nullum acceptatione populi melius sigmum an les communi bono conveniat. — Imperator non potest ferre leges bono communi contrarias. — Ratione potest dupliciter fundari haec sententia: nam, quia ad legem potestas et voluntas concurrere debent, potest acceptatio requiri, vel ex defectu potestatis ad legem aliter ferendam, vel tantum ex defectu voluntatis. Primum ergo fundamentum sit, quia in principe seculari, vel rege, non est potestas ad obligandum populum per legem, nisi ipsemet populus illam acceptet : hoc enim in dictis juribus et ab Aristotele significari videtur: et ratio reddi potest, quia magistratus civilis habet a populo potestatem, ut supra vidimus ; ergo potuit populus illam non dare, nisi sub hac conditione ut non obligaretur legibus principis, nisi ipse etiam populus per acceptationem in eis consentiret; ergo verisimile est sub hac conditione, et non aliter, illam dedisse. Patet haec ultima consequentia; tum ex usu antiquissimo populi romani, quem referunt Alex. ab Alex., lib. 6 Gen.. cap. 23, Rebufft., t. 1 Comment. leg. Galli. in Praefat., Gloss. 1, n. 12; Covarr. in Pract. quaest., cap. 1; tum etiam, quia ita videbatur conveniens ad commune bonum, quia nullum signum melius esse potest, an lex communi bono totius populi conveniat necne, quam ipsius acceptatio vel repugnantia. Atque hoc fundamento utitur Major supra, et hac ratione dicit rempublicam esse superiorem principe in his qua ad supremum regimen spectant, ut est legislatio. Idem fere sentit Castro, lib. 1 de Leg. poen., cap. 1. Aliter vero explicat hanc impotentiam Dried., videlicet, quia imperator non potest ferre leges bono communi contrarias; eo autem ipso quod totus populus, vel major illius pars legi resistit, non expedit illi talis lex, quia plus damni et turbationis quam commodi afferret, et ideo talis lex amittit vim obligandi, nec potest princeps illam firmare, etiamsi velit.

3. Secundum fundamentum est defectus voluntatis: nam, licet princeps habeat potestatem, non praesumitur habere voluntatem obligandi populum per legem, donec illam acceptet : effectus autem agentium non excedunt voluntatem eorum, et ideo, supposita illa voluntate, certum erit non oriri obligationem ante acceptationem, quia conditio non est impleta, et consequenter nec voluntas : sicut votum vel pactum conditionatum ante impletam conditionem non obligat. Major propositio, seu modus ille conditionatae voluntatis principis, asseritur ab auctoribus citatis, praesertim Felino, Navarr., Covarr. et Dominico, et Gerson., t. 3, tractat. de Vita spirit., lect. 4; Cord. 13; et licet ab eis non probetur, conjectura esse potest, quia lex debet esse communis regula ; ergo credendum est legislatorem nolle ut habeat statum et vim communis regulae, donec a communitate acceptata sit, quia non est verisimile ut voluerit obligare et cogere totam communitatem invitam, aut aliquos in particulari, dum alii majori ex parte resistunt. Et ad hunc sensum potest etiam accommodari conjectura Driedonis, quia praesumendum est legislatorem nolle obligare, si lex non sit conveniens bono communi; si autem non acceptatur, magnum signum est legem non esse convenientem communi bono; ergo. Confirmatur tandem, quia consuetudo potest abrogare legem jam obligantem; ergo multo magis praevenire ne obliget, maxime quia videntur populi in hoc jam quasi praescripsisse, et ita acquisivisse jus non parendi legibus, donec acceptentur.

4. Secunda opinio acceptationem non esse necessariam ad legis obligationem. — Secunda sententia extreme contraria, est, acceptationem non esse necessariam ad legis obligationem vel perfectam institutionem, sed potius esse effectum qui sequi debet ex lege jam instituta sufficienter et obligante. Hanc sententiam tenet aperte cardinalis Zabarellus in proocmio Clement. verb. Universitati, q. 2, ait enim non receptionem indistincte nihil operari, nisi transeat in consuetudinem a legislatore non ignoratam ; et Turrecrem. in S 7doo, d. 4, dicens, cum Archid. et Hugone, legislatorem posse compellere subditos ad acceptandam legem, quia alias potestas ejus esset illusoria, et in S Leges, eod., dicit leges accipere ex moribus firmitatem stabilitatis, non vero firmitatem auctoritatis, ubi etiam refert Lauren. et Archid. dicentes leges firmari moribus de facto: nam de jure satis firmatae sunt ab ipsa institutione. Idemque sentit ibi Praeposit. et inclinat Sylvest., dicta q. 6, quatenus sentit non receptionem non tollere legem, nisi per modum consuetudinis, quando princeps scit et tolerat. Tenet etiam Gregor. Lop. in lib. 16, tit. 1, part. 1, n. 4, ubi plures refert, et dicit esse communem intentionem doctorum loquentium in hac materia, et idem tenet Medin. Cod. de Restit., q. 36, ad 5; et si attente legatur, idem tenet Castro, lib. 1 de Leg. poenal., cap. 1.

5. Fundamentum hujus sententiae est, quia lex sufficienter promulgata et proposita ab habente auctoritatem obligat ad sui observationem ; ergo et ad sui acceptationem ; ergo non est possibile ut acceptatio sit conditio necessaria ad obligationem legis. Consequentiae sunt clarae, quia fieri non potest ut effectus causae sit conditio necessaria in ipsa causa, vel ad esse, vel ad operari, quia talis conditio necessario supponitur ad effectum. Et in praesenti declaratur, quia vel subditi tenentur acceptare legem ex vi et obligatione ipsius legis, et sic evidens est acceptationem non requiri ad legem, sed sequi ex lege: vel est liberum subditis acceptare, et sic non obligabuntur ad legem acceptandam, cujus contrarium in primo antecedenti sumpsimus. Probatur ergo illud antecedens, quia in supremo legislatore non deest potestas, et potest non deesse voluntas. et judicandum est non deesse quando absolute fert legem: tantum enim ex his duobus principiis haec obligatio pendet, ut recte sumebat contraria opinio. Unde contra duo fundamenta ejus probandae sunt duae partes assumptae.

6. In prima notanter dixi in supremo legislatore, quia inferior magistratus potest habere facultatem limitatam sub tali vel tali conditione. Imo in aliquibus provinciis, licet per reges gubernentur, dicitur non esse translata in regem absoluta potestas ferendi leges, sed solum cum consensu regni in publicis comitiis ejus, ut dicitur esse in regno Aragoniae. Et tunc verum est requiri aliquo modo acceptationem regni ad valorem legis; tamen etiam in eo casu non est illa acceptatio de qua nunc tractamus, quia non est consequens ad institutionem et promulgationem legis, nec est a subditis, ut tales sunt, sed est consensus regni simul cum consensu regis concurrens ad condendam legem, in quo regnum se habet tanquam assessor cum rege ad legem instituendam, et postea sequi debet promulgatio, ac deinde acceptatio subditorum. Et ita cum proportione etiam in tali modo regiminis est verum, in supremo legislatore esse potestatem ad obligandum subditos, ut acceptent legem: nam ibi supremus legislator non est solus rex, sed rex cum regno. Ubi autem tale pactum non intercessit inter regem et populum, nec de illo potest usu aut scripta lege constare, non est data principi potestas cum illa limitatione, sed absolute constituitur caput reipublicae. Et ita servatur regulariter in perfecta monarchia, in qua suprema potestas est in imperatore vel rege, vel quocumque alio qui in temporalibus non habeat superiorem: nam in illum transtulit populus suam potestatem absolute et simpliciter, ut ex ordinario modo regiminis constat, nec aliud verisimiliter affirmari potest, nisi ubi ex consuetudine constiterit. Idemque est cum proportione in republica suprema, quantum ad senatum, in quem est translata potestas absolute, nisi de alia limitatione ex consuetudine vel alio modo constiterit.

7. In omni regimine non democratico pognilus transtulit supremam potestatem in principem. — Sic ergo declarata illa pars facile probatur. Primo, ubicumque regimen non est democraticum, populus transtulit supremam potestatem in principem, sive ille sit una persona, ut in monarchia; sive sit consilium procerum, ut in aristocratia, sive sit mixtum aliquod ex utroque, ut est dux cum senatu, vel rex cum comitiis regni; ergo, in his omnibus, is qui de facto supremam potestatem habet ad ferendam legem, habet etiam potestatem ad obligandum omnes de regno ut illam acceptent. Probatur consequentia, primo, ex illo Paul.Rom.13. Omnis anima potestatibus sublimioribus subdita sit. Secundo, quia alias inefficax valde esset illa potestas et plane inutilis, si non posset cogere subditos ad acceptandam et observandam legem. Tertio, quia usu constat reges statim ac lex sufficienter est constituta, promulgata et proposita, punire transgressores, nulla populi acceptatione spectata, imo poenis cogunt ad observandam et acceptandam ; haec autem correctio justa est, ut constat; ergo supponit obligationem. Unde, licet fortasse fuerit consensus populi necessarius ad condendam legem, quando aliqua ex parte regimen reipublicae fuit democraticum, translata tamen potestate in verum monarcham, non est talis consensus populi necessarius, et consequenter nec ejus acceptatio, si princeps velit uti sua potestate. Imo, si formaliter et proprie loquamur, post legem absolute constitutam ab habente supremam potestatem, nunquam fuit nova acceptatio necessaria, sed in sola democratia contingebat, ut idem esset condens et acceptans legem, et ideo simul fiebant.

S. Jam vero supposita potestate, quod voluntas non desit quando lex simpliciter fertur, probatur primo a posteriori indicio allato, quia principes cogunt per poenam ad legis executionem, ut usu ipso constat. Neque in principio quando lex fertur audebunt subditi coram judice excusationem afferre, quod legem non servaverint, quia recepta non fuerit: nam hoc est quod tunc agitur, et ad quod directe cogunt, et propter quod puniuntur, scilicet, quia illam non observant, et observando acceptant; neque illa praevia acceptatio necessaria censetur. Secundo id constat ex vi verborum legis, quae simpliciter sunt praeceptiva: praeceptum autem absolute latum non obligat si subditus velit acceptare : quae enim esset haec obligatio? sed absolute inducit necessitatem, teste Paul. Rom. 13, quia sufficienter indicat absolutam principis voluntatem. Quam enim ipse non limitat, quomodo possunt subditi limitare? Tertio, si haec potestas est in principe, certe non est vana nec superflua, sed propter usum necessarium aut saltem convenientem reipublica ; ergo quoties princeps simpliciter legem fert, censendus est hac potestate uti, quando aliud non declarat, nec ex aliis conjecturis morali certitudine constare potest.

9. Praefertur posterior opinio. — Quocirca posterior sententia simpliciter asserenda, et pro regula habenda est, quia solidum habet fundamentum, et plane dissolvit contrarium fundamentum, ut ex proxime dictis constat. Et hoc confirmari potest ex Authentica, Ut factae novae constitutiones, ubi post publicationem legis et lapsum temporis designati praecise exigitur observantia legis, nec de acceptatione fit mentio: et idem in actu exercito (ut sic dicam) servatur in modo ferendi singulas civiles leges. Deinde hoc confirmari potest ex dicto S Leges (quamvis non habeat canonis auctoritatem) ; nam ibi dicitur lex institui cum promulgatur : ergo si jam est lex, jam habet vim obligandi. Dicitur autem firmari non sola acceptatione, sed moribus et usu, non ut obhgare incipiat, quia ipse usus ex obligatione nascitur, sed ut stabilior sit et non facile abrogetur, ut supra tactum est.

10. Post legem sufficienter promulgatam pro tempore quo potest obligare, peccare subditos qui in principio illam non observant solum quia illam acceptare nolunt. — Unde consequenter dicendum est post legem sufficienter promulgatam et propositam pro eo tempore pro quo potest obligare, peccare subditos qui in principio illam non observant, solum quia illam acceptare nolunt. Hoc docent communiter doctores, et sequitur necessario ex dictis; nam lex obligat ad sui acceptationem: ergo qui legem statim violat contra illam delinquit, et qui non acceptat etiam in hoc legem transgreditur. Nihilominus tamen fieri potest ut, si illa non receptio seu violatio legis valde sit frequens et in majori parte populi, et legislator sciens dissimulet et non cogat ad observationem legis, lex facile desinat obligare: non quia acceptata non fuit, sed quia ex tacito consensu principis revocata fuit, in quo fere omnes doctores consentiunt, ut videre licet in Felino supra, etlatius dicturi sumus infra l. 7, tractando de consuetudine, ubi etiam dicemus quod tempus sufficiat ad revocationem legis, et quae scientia tum in principe tum in subditis non servantibus illam requiratur.

11. Lex injusta non est lex. — Haec autem regula generalis pati potest nonnullas excep- tiones. Una est, silex sitinjusta, sed haec revera non est exceptio : nam lex injusta non est lex. Praesertim quando ex parte materiae est injusta, quia rem iniquam praecipit : tunc enim non solum ad acceptandum non obligat, verum etiam neque si sit acceptata. Quia non solum non tenentur subditi acceptare illam, verum etiam non possunt, quando est clare et manifeste de re iniqua. Quando vero tantum est injusta respectu subditorum, quia illis infert gravamen injustum, etiamsi ab eis sine peccato servari possit; tunc etiam non obligat ut acceptetur, tum quia excedit potestatem legislatoris, tum quia nemo patiens injuriam per legem potest per illam obligari. Imo, etiamsi subditi acceptent, non obligabuntur lege ut lex est: an vero possint obligari, vel per modum pacti, aut promissionis, vel donationis, aut tandem praescriptionis, quaestio est alterius loci, quam fortasse attingemus in sequentibus.

12. Prima exceptio in dicta regula, si lea sit nimiwmmn gravis, licet non injusta. — Aha exceptio est, si lex, quamvis non sit injusta, sit tamen nimium dura et gravis, et talis communiter a populo seu republica judicetur : tunc enim verisimile videtur non obligare populum ad acceptandum, nec peccare eos qui incipiunt non servare legem. Quia tunc verisimiliter praesumitur non esselatam legem illam a principe cum intentione absolute obligahdi, sed solum experiendi quomodo talis lex a populo recipiatur : unde etiam subditi videntur simili intentione posse incipere non servare legem, ne sibi gravamen inferant, vel certe unusquisque poterit licite expectare, in quam partem communitas populi inclinet, et interim non servare legem. Quae exceptio est probabilis, praesertim utendo in hoc sensu priori sententia, quia saltem sub hoc praetextu videtur multum usu recepta. Tamen in rigore juris aliud videbatur dicendum, quia si lex censetur ita dura, ut excedat potestatem, jam est injusta, et procedit prima limitatio: si autem illa difficultas semper est intra latitudinem justae legis, videtur parendum legi, juxta illud UIpiani in l. Prospexcit, ff. Qui et a quibus: Quod quidem perquam durum est, sed ita lem scripta est. Nam licet durum sit superioris mandatum, obediendum est, ut dixit Glossa in cap. E parte, 2 de Offic. delegat. Quapropter in hujusmodi casu consultius erit instare coram principe ut legem auferat vel moderetur, interim servando illam, si tempus urgeat, et princeps interdum tenebitur connivere; si tamen in sen- tentia persistit, servanda est lex et acceptanda, quia in rigore supponitur esse valida, cum non Ssupponatur injusta.

13. Tertia exceptio, si de facto major pars populi non servat legem.— Tertia exceptio esse potest, si de facto major pars populi non servat legem : nam, licet forte illi peccaverint qui inceperunt, et qui primum secuti sunt, tamen postquam res ad eum statum pervenit ut de facto a majori parte non servetur, tunc alii sine pecccato poteruntjmajori parti conformari et excusari, licet forte les nondum plene revocata sit, quia pro tunc non possunt pauciores commode servare legem, et habent commodam causam excusationis (ut Navar. ait), quia observantia privata talis legis jam non pertinet ad commune bonum , nec videtur velle princeps obligare unum vel alium, quando communitas non observat legem. Verumtamen hoc etiam indiget magna moderatione , alioqui multae leges humanae non obligarent timoratos et justos, quia major pars reipublicae eas non servat, quod absurdissimum esset : solum ergo potest hoc habere locum quando non solum non servatur lex a majori parte, sed etiam ejus observantia perturbationem generat in republica cum periculo seditionis vel scandali: tunc enim merito excusabuntur particulares personae, quia jam talis observantia non esset utilis communi bono, et princeps ipse tenebitur tunc legem tollere, saltem propter majora mala vitanda. Quando vero censenda sit lex derogata per hanc subditorum resistentiam, dicemus commodius in libro sequenti , capit. decimo-sexto, quia in hoc communis est doctrina utrique legi canonicae et civili.