Caput 23

CAPUT XXIII. UTRUM LEX CIVILIS IN PRAESUMPTIONE FUNDATA OBLIGET IN CONSCIENTIA.

1. Quando lex fundatur in presuwnptione, non obligare in conscientia, veritate mon concordante praesumptioni, sentiunt plures—Manc dubitationem postulabat primum ex argumentis secundo loco propositis in praecedenti capite; et in ea frequenter doctores docent, quando lex fundatnr in praesumptione non obligare in conscientia, si veritas non concordet praesumptioni, quia conscientia nititur veritati, et quia non est intentio legislatoris tunc obligare. Ita Sylvest. verb. Lex. q. 9, casu 2; Adrian. quodlib. 6; Soto, dicto lib. 4, q. 6, art. 4, in fine, et in 4, dist. 22, q. 1, art. 3; Richard. in 4, d. 98, art. 1, q. 3 et 4; Castro dicto c. 5. Indicant Navar. in sum. cap. 17, n. 184, et Covar. in c. Cum esses, de Testam., n. 9, et in Epitom. 4. p. 1, cap. 4. S 1, n. 9. Idem sentii Bald. in Authen. 7agressi,, de Sacros. Eccles., n. 49. ubi ait dispositionem juris civilis quae non fundatur in prassumptione procedere etiam in conscientia, et refert D. Thomam: expressius id docet idem Bald. in l. Cum quis, c. de Jur. et fact. ign., n. 19; Jas. inrubr., ff. de Acqui. haered. n. 25, ubi alios refert. Idem Panorm. in cap. 1 de Constit., n. 10; et ibidem Felin. n. 3et 40; Deci., leci. 1, n. 18, et sumitur ex Innoc. in cap. Quia propter, de de Elect., de Joan. Andr. in cap. 7s qui fidem, Sponsal., quos cum aliis Felin. supra refert. Alleganturque pro hac sententia cap. 7s qui fidem et cap. Tua nos, de Sponsal., quatenus in priori dicitur, per copulam subsecutam post sponsalia praesumi matrimonium contractum, et nihilominus dicitur in posteriori, si re vera non adsit consensus, tale matrimonium in re ipsa non esse validum. Haec tamen jura nihil ad rem praesentem facere videntur, quia ibi non praecipitur ut in eo casu matrimonium valeat, sed solum dicitur quod praesumitur valere; certum est autem actum non statim fieri validum, quia in jure praesumitur validus, nisi forte talis sit actus ut sola juris auctoritate possit validus fieri, ut statim magis declarabitur. Matrimonium autem non est talis actus, qui possit fieri sola efficacitate canonis sine consensu contrahentium, et ideo merito in illis juribus dicitur sponsalia consummata per copulam transire in matrimonium praesumptione juris, et de jure ; illam tamen praesumptionem non sufficere ad valorem matrimonii coram Deo, si re vera defuit consensus. Non potest tamen inde inferri legem in praesumptione fundatam non obligare in conscientia, quoties veritas non concordat praesumptioni.

2. Legem in praesumptione fundatam esse duplicem : una quae servari potest sine peccato, alia que non: prima potest obligare conscientium,secunda vero minime.—Ut ergo vera resolutio intelligatur, advertendum est praeceptum superioris vel legem in praesumptione fundatam duphlicem esse posse. Una est quae servari non potest sine peccato, quando praesumptio legislatoris in veritate rei non subsistit: alia est quando, licet res ipsa non sit ut praesumitur, nihilominus lex potest sine peccato servari. In priori casu, vera et necessaria est dicta sententia, quod talis lex vel praeceptum non possit in conscientia obligare ; imo vero nec possit in conscientia servari, ut recte convincit dictum cap. Tua nos, de Sponsal., et cap. Inquisitioni, de Sentent. excommunic., et ratio est clara, quia nemo potest obligari ad peccatum committendum, sed illud potius vitare tenetur, non obstante quocumque praecepto et praesumptione humana, quia potentior est lex veritatis naturalis, aut divina, quae tunc obligat ad vitandum talem actum, ut in simili August. tradit, et habetur in cap. Feritate, dist. 8. Exemplum commune est : nam Ecclesia juste praesumit esse veros conjuges illos qui in facie ipsius legitime contraxerunt, et nullum verum impedimentum irritans aut defectum consensus ostendere possunt , ideoque illos suis legibus et censuris cogit ad cohabitandum, et utendum matrimonio; et nihilominus in eo casu, si revera defuit consensus, vel adfuit impedimentum irritans, non possunt copulari conjuges scientes postea tale impedimentum, quia agerent contra veram conscientiam. Idem ergo est, quoties praesumptio est contraria veritati necessariae ad honestatem actus.

3. Auctores vero allegati non solum loquuntur in illo casu, sed etiam in alio, quando, non obstante falsitate rei praesumptae, lex potest sine peccato servari, et indistincte docent (praesertim Abb. et Felin.) etiam in eo casu legem non obligare. Unde inferunt , etiamsi lex humana irritet talem actum, scilicet, venditionem, electionem, vel similem, ex simili praesumptione, nihilominus actum esse validum, si re vera habeat illas conditiones quae ex jure naturae sufficiunt ad valorem ejus; sed de legibus irritantibus in lib. 5 ex professo dicemus; nunc vero de sola obligatione legum tractamus. Esse autem potest vulgare exemplum hujus sententiae de lege civili, quae jubet haeredem adeuntem haereditatem , non confecto inventario, solvere debita etiam ultra vires haereditatis ; et nihilominus communis interpretatio est illum non teneri in conscientia solvere debita in ea quantitate quae re vera superat vires haereditatis. Quia lex fundatur in praesumptione, quod ille qui neglexit facere inventarium usurpare voluit pinguem haereditatem et non integre solvere debita, quae praesumptio in eo casu cessat, et consequenter cessat etiam obligatio in conscientia, ut est communior sententia Bartoli, et Daldi, et aliorum quos refert et sequitur Jason in rubrica ff. de Acquirend. haeredit., a n. 23. Idem ergo erit in omnibus similibus. Fundamentum enim generale est, quod veritas praefertur praesumptioni, et ideo intentio legislatoris, qui in praesumptione fundatur, non creditur extendi ad casum in quo veritas non subsistit.

4. Sed nihilominus doctrina haec non potest indistincte et generaliter approbari, quia sine dubio aliqua ex adductis exemplis falsa sunt, ut infra lib. 5 dicemus de aliquibus. De renuntiatione autem filiae dote contentae, et de alienatione fundi dotalis ab uxore facta, et de similibus actibus per leges humanas irritos esse, quamvis fiant cum vero consensu, et aliis conditionibus ex vi solius juris naturalis sufficientibus, in t. 2 de Relig. tract. de Juram. latius diximus. Denique (quidquid sit de particularibus exemplis), certum videtur posse legem civilem, etiamsi (juxta modum loquendi illorum auctorum) in praesumptione fundetur, simpliciter ferri ita ut obliget et habeat totum suum effectum, etiam in casibus in quibus praesumptio non subsistit, quando in observatione legis nullum intervenit peccatum, quia potest ad commune bonum pertinere ut talis lex absolute feratur et obliget, etiamsi in particulari casu ratio ejus deficiat : ergo non potest generaliter et indistincte defendi, quod lex in praesumptione fundata nunquam obliget vel habeat effectum in conscientia, quoties veritas non consonat praesumptioni, licet fortasse sint aliquae leges quae in hoc sensu ferantur.

5. Duplex presumptio legis, una facti, altera periculi moralis. —Quapropter distinctione utendum videtur, quam sumere possumus ex D. Thoma 2. 2, q. 60, art. 4, ad 3, ubi ipse loquitur de interpretatione alicujus rei in deteriorem partem, quam dicit posse dupliciter fieri, scilicet, praesupponendo posse ita esse, vel definiendo ita esse. Ita ergo in praesenti duplicem praesumptionem legis distinguo : unam vocare possumus praesumptionis, aliam definitionis, vel unam facti, aliam periculi moralis, secundum id quod frequentius accidit, si tamen haec posterior praesumptio et non potius certa scientia dicenda est :loquimur tamen vulgari modo. Prior ergo modus est, quando praesumitur opus tali vel tali modo esse factum, ut in casu illo de matrimonio per sponsalia consummata, praesumitur copula facta affectu maritali et cum vero consensu contrahendi matrimonium. Posterior autem erit, quando solum praesumitur in tali modo contrahendi, verbi gratia, inesse dubium, aut timorem, vel imperfectionem consensus ex defectu judicii , quia plerumque ita accidit in simili eventu. Unde semper inest periculum morale, quod ita sit sicut praesumitur. Et hoc modo fundantur in praesumptione lex irritans professionem ante legitimum tempus aetatis, aut probationis, et similes.

6. Prima conclusio. —Dico ergo primo leges fundatas in praesumptione ratione solius moralis periculi obligare in conscientia, et habere suos effectus, etiamsi in particulari casu factum non sit consentaneum periculo, nec revera interveniat quod timeri poterat. Hoc probant quae ultimo loco adduximus. Nam lex prohibens fieri professionem ante decimum sextum annum expletum obligat, etiamsi puer sit doli capax, et habet effectum irritandi professionem antea factam, ita ut in conscientia nullam obligationem inducat. Similiter, lex statuens ut votum factum a filio impubere ante decimum- quartum annum possit irritari a parente, suam vim habet, etiam in conscientia, quamvis certo constet talem puerum in talh aetate habuisse perfectum judicium. Et sic de aliis. Ratio vero est, quam notavit D. Thom. 2. 2, q. 88, art. 9, quia leges humanae attendunt ea quae frequentius accidunt, et id satis est ut generaliter obligent. Confirmatur primo, quia ob hanc rationem, deficiente fine legis in particulari, non cessat obligatio legis : sic autem se habet in praesenti defectus praesumptionis in particulari casu, quia ibi tantum cessat ratio legis in particulari, et mere negative, quando quidem potest lex sine injustitia vel alia malitia servari, ut supponitur.

7. Objectio. — Sed contra hoc objici potest, quia quando lex aliquid prohibet propter vitanda aliqua incommoda , si in particulari casu cessant, seu non inveniantur illa incommoda, non obligat talis lex , etiamsi posset sine incommodo executioni mandari, ut sentit Panorm. in c. Quoniam contra , de Probat., n. 6 : Dummodo (ait) lex non contemnatur. Et idem sentit Navar. in sum. cap. 16, n. 37, cum Cajetan., tom. 1 Opusc., tract. 12, q.2 de Matrimon., qui specialiter tractant de lege prohibente clandestina matrimonia, quam dicunt non obligare quando cessant omnia illa incommoda quae lex illa vitare intendit. Et ratio reddi potest, quia tunc inutilis est observantia talis legis, nullamque honestatem habet; ergo similiter in praesenti, quando lex fundatur in praesumptione generali ratione periculi potius quam facti, non obligabit in particulari casu, ubi constiterit nullum esse tale periculum : est enim eadem ratio.

8. Respondetur negando antecedens generaliter sumptum. Nam lex prohibens deferre arma noctu propter incommoda jurgiorum vel injuriarum quae inde sequi solent, obligat omnes, etiamsi nulla rixa timeatur. Item, lex prohibens habere plura officia reipublicae , propter vitandum incommodum indebitae administrationis, obligat etiam illum in quo tale incommodum cessat, quia suflficiens est ad illa perfectissime administranda. Unde potius potest retorqueri argumentum ad confirmandam assertionem. Nam si lex prohibeat aliquid propter incommoda vitanda, obligat in particulari casu, etiamsi in illo non inveniantur ; ergo similiter, etc. Praeterea retorquetur ratio illius sententiae, quia, licet cessent pericula vel incommoda, semper est honestum servare legem, et est utile ad majorem legis vigorem et observantiam. Item quia ut lex universaliter obliget, satis est quod plurimum sequantur incommoda ex contrario actu. Quocirca, ut in aliquo casu cesset obligatio legis latae ad vitanda incommoda, non satis est ut incommoda cessent, sed oportet ut occurrant aliqua gravia incommoda, quae in tali casu sequantur, si lex servetur, et ideo per modum epiikiae cessare censeatur. Et ita videtur interpretari Navarr. suam sententiam, de quo puncto plura dicemus infra, tractando de interpretatione vel cessatione obligationis legis.

9. Secunda conclusio. —Dico secundo: quando lex fundatur in praesumptione definitiva, seu facti, non obligat non subsistente praesumptione seu veritate facti. Juxta hanc assertionem procedere potest communis sententia supra citata, eamque significare videtur Felinus dicto n. 40, verb. Hanc fallentiam, ubi numerat tres casus in quibus lex non obligat in conscientia; et omissis secundo de lege injusta, et tertio de lege poenali quoad solutionem poenae, qui ad rem praesentem non pertinet, primus et unicus apud illum est, quando lex fundatur super presumptis, et non super certis, ut ille loquitur; ut quando lex praecipit obedire sententia quam praesumit justam : nam si constet non esse justam, non obligat talis lex ad observandam illam sententiam, quia fundatur in praesumptione talis facti in individuo, scilicet, quod talis sententia justa sit. Et idem significat Baldus in dicta leg. Cuum quis, in exemplis omnibus quae adducit ; quamvis alii utantur aliis exemplis, quae plus indicant et admittenda non sunt, ut in libro quinto latius dicam. Exemplum autem de haerede non faciente inventarium, admissa illa opinione, ad hunc sensum debet accommodari. Et habet fundamentum in Authentica de Haeredibus et Falcid., c. 2, ibi: Ft non per ea que forte surripiunt, vel malignanter introducere pertentant. Vt infra: Cum utique si nihil maliguuati essent, non forte competeret, vel forte illa lex quasi poenalis est propter negligentiam faciendi inventarium, et ideo non obligat in conscientia ante judicis sententiam ; poterit autem tunc juste cogi haeres per judicem, et tunc tenebitur in conscientia parere. Neque aliud disponi videtur per illam legem. Omissis vero exemplis, ratio assertionis est, quia quando lex fundatur hoc modo in praesumptione, deficiente veritate, tollitur omnino fundamentum legis, et ideo necesse est ut cesset obligatio ejus. In quo est magna differentia inter hanc legem et illam, quae fundatur in prassumptione periculi: quia in priori, cessante veritate, deficit fundamentum legis: in posteriori autem minime, quia semper est verum dicere actum esse periculosum, etiamsi non eveniat effectus. Unde proprie loquendo, illa ratio periculi non tam ex praesumptione, quam ex vero et certo judicio de tali periculo timetur : secus vero est, quando praesumptio est de ipso facto, quod simpliciter incertum est, licet praesumatur : unde cum non tantum periculum, sed etiam ipsummet factum sit fundamentum talis legis, merito, cessante veritate facti, cessat obligatio legis. Accedit quod etiam tunc cessat materia legis, ut, in casu de matrimonio, si lex praecipiat permanere cum muliere cognita post sponsalia, et contingat non fuisse cognitam affectu maritali, cessat in conscientia obligatio talis legis, quia re vera cessat materia ejus: nam intentio illius legis est praecipere accessum ad suam conjugem, et illa non est conjux: ita ergo est in omnibus similibus.

10. Ex verbis legis, usu, et interpretatione doctorum colligendum, quando lem fundetur in praudicio periculi vel in presumptione facti. —Solum potest ulterius interrogari quomodo discernendum sit, quando lex fundetur in praejudicio periculi tantum, seu in eo, quod frequentius accidit, vel etiam in praesumptione facti, quod ita in re ipsa esse supponatur. De hoc vero non possumus certam regulam in particulari assignare. Dicimus ergo ex materia et verbis legis, adjuncto usu, et interpretatione doctorum id esse colligendum. Altera dubitatio de intentione legislatoris, quae in alio argumento superioris capitis petebatur, post sequens caput commodius tractabitur.