Caput 5

CAPUT V. UTRUM LEX HUMANA POENALIS POSSIT OBLIGARE IN CONSCIENTIA AD ILLAM SOLVENDAM, VEL EXEQUENDAM, SEU OBSERVANDAM ANTE JUDICIS CONDEMNATIONEM ET EXECUTIONEM.

1. Prima sententia affirmativa, excepta actione que intrinsecam malitiam includeret. — Diximus de obligatione legis poenalis ad actum, vel omissionem prohibitum ; nunc superest dicendum de altera parte talis legis, quae est impositio poenae: quae, scilicet obligatio ex illa nascatur, et dicemus prius de possibili, deinde de facto, habetque locum quaestio, tam in lege pure poenali, quam in mixta, eademque proportione in utraque definienda est. Prima igitur sententia docet indistincte legem humanam posse obligare in conscientia transgressorem, ante omnem sententiam ad omnem poenam quantumcumque gravem exequendam, etiamsi actionem ipsius rei requirat, illa tantum actione excepta quae intrinsecam malitiam includeret, si ab ipsomet delinquente fieret, ut esset, verbi gratia, occidere aut mutilare seipsum. Hanc opinionem tenere videtur Castro toto lib. 2, de Lege poenali, qui maxime loquitur in particulari de poena confiscationis omnium bonorum. Putat enim obligare in conscientia delinquentem, qui illam ipso facto incurrit, ad tradenda omnia bona sua fisco, etiam ante sententiam declaratoriam. Ex quo exemplo plane sequitur dicta universalis regula, praesertim quoad poenas quae corporales non sunt, et rationes quibus utitur generaliter procedunt. Sequuntur hanc sententiam magna ex parte Panor., Felin. et alii canonist. in cap. 1 de Const., et plures sumi possunt ex Tiraq. in lege Si unguam, verbo Revertatur, n. 291 et sequentib. Fundamenta hujus sententiae sunt multa, quae late refert et solvit Simancas infra citandus.

2. Non deesse in lege humana potestatem obligandi ad penam et ejus emecutionem ante sententiam, cum hoc possit comveniens esse commnuni bono aliquando. — Quibus omissis, quia in sequentibus attingentur, duae partes distingui possunt in hac sententia. Una est indefinita, scilicet, non deesse in lege humana potestatem obligandi ad poenam, et ad poenae executionem seu observationem ante omnem sententiam, et hoc tanquam verum admittimus; quia nulla in eo potest ostendi repugnantia, et praeterea ex dicendis constabit. Altera pars est, hanc potestatem extendi ad omnem poenam cum sola exceptione poenae includentis malitiam, quia non potest alia cum fundamento excipi. Quod probatur, quia lex humana potest directe praecipere quidquid honestum est, si sit necessarium ad bonum commune reipublicae : ergo etiam potest id in poenam praecipere dicto modo, quia potest etiam esse necessarium ad commune bonum. Neque obstabit acerbitas poena,, tum quia tale potest esse delictum ut totam illam mereatur, tum etiam quia lex humana potest obligare ad rem etiam difficillimam, si bono communi expediat; tum denique quia judex per sententiam declaratoriam potest ad hoc obligaze, ut constat in poena illa de confiscatione bonorum : ergo lex poterit.

3. Praedictam potestatem non extendi ad omnem ponam evcepta pona includente malitiam, cum sint aliae nimis acerbae et repugnantes nature humane .—PNihilominus sententiam hanc non probo quoad hanc unicam exceptionem, cum tanta generalitate in caeteris poenis; quia, ultra poenas quas ipse reus licite in se non potest exequi, sunt aliae ita acerbae, et tam repugnantes naturae, ut praeter humanam potestatem sit illas dicto modo imponere. Cujus non minimum signum est nullam talem inveniri legem humanam. Nam quod dicitur de confiscante bona, quod ratione illius reus teneatur illis se spoliare, verum non est, tum quia consuetudo oppositum docet et tenet, et nullus vir aut confessor doctus obligat hujusmodi delinquentes ad se spoliandum suis bonis priusquam judicentur ; tum etiam, quia in c. Cum secundum leges, de Haer., in 6, declaratum est non licere fisco vel judicibus usurpare bona haeretici, etiamsi de ejus delicto alias constet, donec per sententiam declaretur: ergo signum est ipsum non teneri in conscientia ad se spoliandum. Ex hoc autem usu satis probabiliter colligitur non cadere hoc sub humanam potestatem, quia si hactenus factum non est, etiamsi commissa fuerint delicta gravissima, quantum esse possunt, et satis frequentia, signum morale est fieri non posse. Item quia hactenus non fuit necessarium nec expediens ad commune bonum, signum est, et nunquam futurum, et natura sua non esse tale: ergo etiam est signum non esse materiam vel effectum accommodatum legi humanae. Confirmatur, nam hac ratione dicimus, materiam propriam consiliorum non esse accommodatam praecepto humano, quia, licet actus sit bonus, tamen obligatio per absolutam legem est ultra humanam consuetudinem et utilitatem : ergo similiter non satis est quod actio poenalis non sit mala, vel quod sit honesta, si obligatio est extra humanam consuetudinem et utilitatem. Et haec est ratio a priori hujus partis, quae in sequentibus magis explicabitur.

4. Secunda opinio universaliter negans posse legislatorem obligare ad penam ante sentenLtia. — Secunda opinio principalis est extreme contraria, nam simpliciter negat posse legislatorem humanum obligare in conscientia subditos delinquentes ad poenam ante sententam. Pro qua referri possunt Cov. in Epitom. quarti, p. 2, cap. 6, S 8, et alii infra citandi. Tamen nullus est qui non addat aliquam exceptionem, et ita non videntur ita generatim loqui, quanquam plures eorum rationes, si efficaces essent, id probarent. Potest ergo haec sententia suaderi, primo, quia contra justitiam est ut aliquis non accusatus et convictus condemnetur priusquam audiatur , et ideo hoc damnant omnia jura ; sed si quis obligaretur ante sententiam, damnaretur non auditus et non convictus ; ergo esset contra justitiam ; ergo excedit omnem potestatem. Secundo, quia cogere ad observantiam legis est officium judicis, qni ab Aristot. propterea vocatur justum animatum ; sed contra naturam est obligare reum, ut in se exerceat officium judicis, et sibi inferat vim et coactionem; ergo etiam est contra naturam obligare illum, ut poenam in se exequatur, quia per poenam fit coactio. Unde argumentatur tertioSoto, nam poena consistit in passione ; ergo natura abhorret ut aliquis cogatur eam in se exequi, quia non debet simul esse agens, et patiens. Quarto, argumentantur multi: lex humana debet esse tolerabilis, ut supra dictum est, imo et facilis, ut regulariter observari possit, non enim est praecipiendum multis, quod pauci possunt efficere; sed exequi in se poenam ante omnem condemnationem, est res valde difficilis, quam moraliter loquendo pauci implebunt ; ergo non est materia accommodata legi humanae.

5. Refutatur ab exemplo excommunicationis. — Haec sententia non potest universaliter defendi, et ita a nullo doctore catholico, quem viderim, universaliter, vel sine limitatione asseritur. Quia excommunicatio est poena, et gravissima, ut jura docent, et tamen certissimum est saepe imponi ipso facto, et incurri ante sententiam judicis, et idem est de alis censuris. Ex quo exemplo constat, rationes factas non habere vim, nam qui excommunicatur ipso facto, condemnatur antequam in exteriori judicio audiatur, accusetur, et convincatur ; ergo vel illa poena injusta est, quod dicendum non est, vel hoc non est intrinsece malum, nec per se injustum; ergo ex hoc capite non recte probatur esse supra potestatem humanam obligare ad poenam antesententiam: ratio autem hujus est, quia accusatio, etc., debet esse accommodata condemnationi; quando autem quis per legem poenalem obligatur ipso facto, non condemnatur in foro exteriori, sed in conscientia ; ergo in illo debet accusari, audiri, et convinci. Hoc autem modo constat, eum, qui sibi conscius est delicti contra legem commissi, in sua conscientia accusari, et si aliquam excusationem habet, audiri, et cum rationabilis non appareat, convinci; ergo non est alienum a justitia, quod tunc etiam in conscientia obligetur. Non ergo cogit prima ratio: nec etiam secunda, quia, licet judex eo officio debeat cogere ad leges servandas, tamen etiam legislator ipse potest aliquam coactionem per se adhibere, praesertim pro his casibus pro quibus viderit officium judicis non sufficere ; et hoc facit Ecclesia quando imponit censuras ipso facto; ergo etiam potest id facere quicumqne alius legislator, si aliunde non repugnet. Ex tertio etiam capite agentis et patientis non repugnat, tum quia in viventibus et praesertim in liberis non repugnat idem esse agens et patiens; tum etiam quia interdum potest poena in actione consistere, si voluntaria est; tum denique quia saepe lex ipsa secum affert executionem, et imponit poenam, unde ipsa est agens, et homo patiens. Denique difficultas non est tanta, quae superet conditionem humariam : nam excommunicatio satis gravis poena est, et ad multa obligat satis ardua, ut sunt, privari omni usu rerum sacrarum, et omni humana communicatione , et fructibus beneficiorum etc., et nihilominus ad haec obligatur homo ante sententiam; ergo imponere hoc onus non est supra potestatem legis humanase, nec repugnat in omni poena, licet in aliqua repugnet, ut diximus.

6. Sotus negans de omnibus aliis penis, asserit censuras posse poni ipso facto, ob exemplum regis non admittentis ad mensam suamn nisi cum tali conditione. — Est ergo tertia sententia, quae a priori solum differt, quia excipit solas censuras. Ita sentit Soto lib. 1 de Justit., quaest. 6, art. 6, et lib. 4, p. 6, art. 3, qui singularis est in hoc quod licet fateatur censuras posse per legem imponi ipso facto (id enim negare non poterat) de omnibus aliis poenis id negat, solum propter fundamenta proxime soluta in praecedenti paragrapho. Constituit autem differentiam, quia per censuras, inquit, privat Ecclesia fideles quibusdam bonis communibus, quod potest facere quotiescumque ex parte illorum suffticiens causa fuerit, nullo spectato eorum consensu, neque interveniente alia actione, praeter ipsam sententiam legis : sicut potest (inquit) rex non admittere ad publicum convivium de bonis suis eum qui hanc vel illam conditionem non habuerit, nulla interveniente sententia, sed ipso facto. Alia item ratio, et fortasse probabilior, reddi posset, quia censurae non tam sunt poenae vindicativae quam medicinales; ut autem medicina adhibeatur, non est necessaria sententia judicis, sed unusquisque tenetur eam assumere, maxime praecipiente medico, seu doctore; aliae vero poenae sunt vindicativae, et ideo majorem coactionem requirunt. Alia item ratio reddi posset, quia censurae inducuntur per modum praecepti superioris vetantis talem actionem, receptionem, aut communicationem, vel quid simile, et ideo non sequuntur conditiones peenarum, sed praeceptorum, quae obligant virtute ipsius legis, absque alia sententia. i

7. Refutatur Soto.— Nihilominus haec sententia defendi non potest, ut opinor; sunt enim multae aliae poenae, quae non solum de possibili, sed etiam de facto imponuntur per ipsam legem ante sententiam hominis, et consequenter imponunt aliquam obligationem in conscientia. Hoc patet imprimis in poena irregularitatis, quae non solum potest ipso jure imponi, sed etiam hoc includit in ratione sua, ut ex propria materia suppono, et cousequenter ante omnem sententiam obligat in conscientia ad abstinendum ab omni usu, et re- ceptione ordinum. Scio ipsum Sotum hanc irregularitatem poenalem vocare censuram, sed in hoc etiam falsa est ejus sententia: et contra cap. Quaerenti, de Verbor. significat., et contra communem usum rescriptorum Pontificum et romanae curiae. Et in hoc exemplo deficit secunda ratio facta, quia irregularitas non est medicinalis poena, sed vindicativa, et ideo est de se perpetua.

8. Idem est de privatione beneficii, etiam juste prius possessi ; nam potest imponi ipso facto ante omnem sententiam, ut fatetur Navar. in Sum, cap. 23, n. 67, ubi de possibili loquitur ; tamen n. 110, versic. Nota decimo, notat duos casus simoniae confidentialis, in quibus juxta decreta Pii IV et Pii V quae ibi refert, haec poena ipso facto incurritur. Et quamvis Syl., Covar. et alii dubitent de facto, maxime in intelligentia unius vel alterius textus, tamen quod id facere possit Ecclesia non dubitant. Estque casus satis expressus in cap. Licet, de Elect., in 6, ubi id notat Glossa verb. Privatus, et Navar., cap. 25, n. 118, dicens, eum qui intra annum post obtentum beneficium parochiale non ordinatur, amittere illud ipso facto, ita ut non possit in conscientia illud retinere. Et eodem modo intelligit poeonam amissionis Episcopi, qui intra sex menses non consecratur, in Concil. Trident., ses. 23 de Reformat., cap. 2. Responderi autem potest ex eodem Navar. et Soto supra, illam non esse propriam poenam, sed quasi conventionem, quia, verbi gratia, qui recipit beneficium parochiale priusquam sit sacerdos, sub hoc tacito pacto illud recipit, ut intra anpum ordinetur, alias illud amittat, et hoc modo eludit Soto alia similia exempla ; sed non satisfacit, tum quia similes leges non tantum habent efficaciam in eos qui post illam legem receperunt beneficia, sed etiam in eos qui jam illa habebant, in quibus nulla conventio praecessit; tum quia licet is qui recipit beneficium, ignoret talem legem, et nullo modo consentiat tali conventioni, manet obnoxius illi obligationi et poenae; ergo est ex efficacia legis, non ex conventione.

9. De pena confiscationis bonorum. — De alüs penis privationum fructuum, irritationunm et inhabilitatum. — Tertium exemplum est in poena confiscationis bonorum, quae ipso facto imponit cap. Cum secundum leges, de Haeret., in 6, cum similibus. De qua potissimum disputant doctores relati et ferendi, et inter eos est controversia, an reus teneatur in conscientia se spoliare bonis confiscatis, in qua concedimus veriorem esse partem negantem, quae communior est, ut videmus. Est etiam controversia, an reus ipso facto amittat dominium suorum bonorum, esto non amittat justam possessionem , usumfructum, et usum; tamen fortasse est quaestio de modo loquendi, quia dubitari non potest quin reus ipso facto amittat aliquod jus, quod antea in suis bonis habebat, et fiscus illud acquirat. Nam ratione juris, quando postea fertur sententia declaratoria criminis, retrotrahitur executio poenae, et fiscus recuperat omnia bona rei, ubicumque et quomodocumque illa invenerit; ergo talis lex infert aliquam poenam statim ac fit crimen, ante omnem sententiam. Unde etiam ex illa nascitur obligatio in conscientia ad non dilapidanda ea bona in detrimentum fisci, et ad non faciendos contractus qui possint in damnum tertii redundare. Sed de hac poena in materia de Haeresi, Deo dante, latius dicturi sumus. Praeter has denique sunt multae aliae poena privationum fructuum, irritationum contractuum et inhabilitatum, ad quas saepe lex poenalis obligat in conscientia, ut constat de aliquibus impedimentis ex delicto, ita inhabilitantibus personam ad matrimonium, ut ante omnem sententiam irritent subsequens matrimonium, ex recepta et indubitata sententia, quam ipse Soto in 4 amplectitur. Inhabilitas etiam ad donandum, acquirendum, vendendum, et similia, saepe inducitur per legem humanam ipso facto, ut infra videbimus. Cur ergo, sicut hoc facit lex ipso facto propter alias rationes, non poterit etiam id efficere propter delictum ? Non est ergo sufficiens illa exceptio quam facit Soto.

10. Accedit praeterea quod generalis regula a Soto constituta nulla sufficienti ratione probatur; nam potissimae sunt quas adduxi in prima sententia, et ostendi nihil probare. Denique differentia, quam adducit Soto non est constans ; tum quia censurae etiam privant propriis bonis, ut fructibus beneficii, usu proprii muneris, seu officii, et aliquarum actionum, quarum homo est dominus; tum etiam quia per alias leges inhabilitantes interdum privatur homo bonis, seu jure proprio, ut est habilitas ad contrahendum matrimonium, vel quid simile, quod tamen per legem fieri solet in poenam, ut dixi; tum praeterea quia dum Ecclesia privat bonis communibus, non se gerit ut domina, sed ut fidelis dispensator, et judex: ergo sicut potest per legem ferre sententiam qua privet hominem bonis communibus ad quae habebat jus ab ipso domino, ita etiam potest privari bonis propriis, quia non plus aliquando aestimantur, nec magis utilia sunt bona propria, quam communia, ut cathedrae suffragia, et similia: ergo de his omnibus possunt ferri leges poenales operantes ipso facto, quod Soto negat. Et probatur consequentia ad hominem, quia in hoc aequiparentur censuris. et nulla alia ratio differentiae ab eo redditur. Ad secundam vero, quam nos adduximus, respondetur, etiam alias poenas esse posse medicinales, et e converso etiam censuras esse poenas vindicantes delicta, praeterquam quod vindicatio respectu unius, est medicina praeservativa respectu aliorum, et ideo postulare potest eamdem vim et efficaciam. Tertia item differentia nulla est, quia etiam inhabilitas ad matrimonium per legem imposita includit praeceptum non contrahendi cum irritatione, et e converso privatio inducta per censuram, saepe non solum praeceptum, sed etiam irritationem includit; est ergo eadem ratio.

11. Quarta sententia de pena in actione consistente ad quam nemo obligatur ante sentenLtiam ; secus de ea quae in sola passione consistit. — Quarta sententia distinguit duplicem poenam, una est, quae in sola passione consistit, nec requirit actionem, seu executionem hominis. Alia, quae sine hominis actione, et executione fieri non potest. De priori affirmat haec opinio, posse per legem ita imponi, ut ante omnem sententiam obligetur homo in conscientia ad servandam illam : de posteriori autem negat. Haec fuit opinio Cajet. 2. 2, q. 62, art. 3, et in Summa verb. Pona, ubi videntur ita sentire Angel., Armil. et alii Summistae. Approbat etiam distinctionem Cajetani Simanc. de Catholic. instit., tit. 9, n. 31 et sequentibus, et inclinat Sylvest., verb. Assassinus, n. 4, in fine; tamen n. 4in ea non persistit. Citatur etiam Victor. in Rel. priori de Indis, n. 14; Adrian., quodlib. 6, q. 4; Conrad., de Contract., q. 7; Cord., l. 1 Quaest., q. 36, et plures ex jurisperitis, praesertim Bartol. in l. 7n quod pauperibus, c. de Episcop. et Cleric.; Joan. And., cap. 1 de Homic. in 6, et Anchar. inc. Felicis, de Poenis, in 6. Sed hi auctores revera non loquuntur generaliter, sed de una vel alia gravi poena. Prior ergo pars hujus sententiae de poenis consistentibus in passione sufficienter probatur argumentis factis contra secundam opinionem. Aliqua vero ex fundamentis illius secundae opinionis applicantur ad posteriorem partem suadendam.Sed illa jam soluta sunt, unde unicum superesse potest hujus partis fundamentum, scilicet, quia leges humanae debent esse tolerabiles, et accommodatae humanae conditioni, c. Erit autem lex, d. 4, c. Alligant, 26, q. 7, cum supra notatis de hac re; sed lex quae obligaret hominem in conscientia ad exequendum in se poenam, quae propriam ejus actionem requirit, esset nimis gravis et intolerabilis, et aliena a communi hominum usu; ergo talis modus legis excedit humanam potestatem. De qua ratione praeter citatos videri potest Nav. in Comment. de Datis et promissis, n. 44.

12. Refutatur praedicta sententia evemplo paenc damnantis ad mortem ex fame, vel non fugiendum e carcere, et non celebrandi cum adsit infamia.—Nihilominus haec sententia universaliter et indistincte sumpta probari non potest, nec distinctio data potest subsistere. Quod ita declaro, quia vel prior pars de poenis pure passivis seu negativis intelligitur universaliter, et sine ulla exceptione, vel cum hac moderatione, nisi pona contineat nimiam acerbitatem repugnantem humane conditioni. In priori sensu non est vera prior pars. Nam si quis per legem damnetur ut fame pereat, non potest in conscientia obligari ad non comedendum, quamvis illud non requirat actionem, sed carentiam actionis, cujus manifestum argumentum est, quia etiam post sententiam judicis ad id non obligatur reus in conscientia, ut traditur 2. 2, q. 64, et bene Victor. in relect. de Homicid., n. 28. Idem est si per legem quis obligatur ad non fugiendum e carcere, in quo timet aliquod grave nocumentum; nemo enim ad hoc in conscientia obligatur, ut ibidem docet Victor. et infra attingemus, et tamen illa poena non requirit actionem, vel motum, sed quietem. Idem est, verbi gratia, de poena non celebrandi, aut non communicandi ; nam si ex effectu secuto, verbi gratia, infamia fiat nimis acerba, non obligatur quis in conscientia ad servandam illam. Propter quod dicunt omnes auctores, excommunicatum occultum posse licite publice communicare, quando sine gravi infamia id vitare non potest. Praeterea, ratio quam dicta sententia pro se adducit, persuadet in illa priori parte necessariam esse hanc moderationem, quod poena, licet sit pure passiva, nihilominus debeat non esse nimis acerba et inhumana. At vero posita hac moderatione, etiam erit adhibenda in altero membro distinctio et sic erit falsum, et ruet tota distinctio. Nam, pari ratione, dicendum est poenam quae requirit actionem, tuac solum non posse dicto modo in conscientia imponi quando est nimis gravis, et propter humanam fragilitatem : secus autem esse si intra latitudinem illius generis poenae moderationem retineat. Tum enim cessat fundamentum illius sententiae, cessat etiam omnis ratio justitiae, quia lex humana potest praecipere quidquid nec malum est, nec nimis grave aut repugnat naturae, si aliunde possit habere aequitatem et utilitatem boni communis.

13. Non repugnare poenam requirere actionem ipsius sontis, et tamen esse moderatam. Sic enim est in privationibus que non sunt minus graves. —Superest tamen ut probemus haec duo non repugnare, scilicet, poonam requirere actionem ipsius rei, et nihilominus esse moderatam et humanam ; id autem multipliciter ostendo. Primo, quia dicti auctores fatentur per sententiam declaratoriam criminis incurri posse aliquam poenam in conscientia sine alia condemnatione, vel executione judicis, aut ministrorum ejus ; ergo idem posset facere lex non postulando sententiam declaratoriam. Probatur consequentia, quia per sententiam declaratoriam non fit coactio physica, ut sic dicam, et reus ipse obligatur ut sit executor poenae in seipsum, et nihilominus mandatum ipsum non censetur intolerabile, ut procedit a judice; ergo nec respectu legis ille modus poenae est nimis acerbus, si alias ex parte materiae boni communis sit sufficiens ratio utilitatis. Secundo, quia moraliter loquendo non minus grave et onerosum est homini libere se privare aliquibus actionibus, ad quas habet vel propensionem, vel jus, vel ex quibus sperat fructum, quam aliquas actiones exercere, quae poenales vel sibi graves sint; ergo si non est pomna nimis rigorosa, obligare hominem in conscientia, ut se privet multis actionibus, ut communicatione humana et divina, usu sui officii, etiam cum privatione fructus, non erit etiam nimis durum, quod obligetur aliquando ad actionem poenalem moderatam. Probatur consequentia, quia, quod sit actio positiva, non includit specialem malitiam, ut suppono, propter quam ab homine fieri non possit ; in reliquo autem aequalis est ratio, praesertim cum voluntaria omissio moraliter sit quaedam actio, quatenus non fit sine voluntate continendi seipsum. Unde confirmatur: nam secundum aestimationem moralem plus vellet homo tantam pecuniae quantitatem solvere, quam privari suffragio activo vel passivo circa tale munus; sed potest per legem in conscientia privari suffragio activo, vel fieri inhabilis ad passivum ; ergo etiam poterit imponi pecuniaria poena ipso facto solvenda, etiamsi in actione consistat.

14. Tertio, quia leges imponentes poenas privativas, seu passivas, consequenter obligant ad multas actiones homini involuntarias, si necessariae sint ad servandam privationem, vel ex illa consequantur. Ut excommunicatus si sit in Ecclesia, et Missa vel divinum officium inchoetur, tenetur egredi, vel si ei detur beneficium, tenetur non acceptare, quod licet videatur negativum, non fit sine positiva actone, et (quod difficilius est), quando quis per legem privatur beneficio, obligatur in conscientia relinquere illud secundum multos. Respondent aliqui per legem auferri titulum beneficii, quia haec est poena quae non requirit hominis executionem, inde autem sequi obligationem renuntiandi beneficium, quia ablato titulo perditur dominium beneficii, quia omnino pendet a titulo, argumento regul. 1 de Regul. jur. in 6, et c. unic. De eo, qui mittitur in pos. et cap. Aelatum, de Jur. patronat. Haec autem obligatio jam non est poena legis humanse, sed obligatio legis divinae, quia nemo potest retinere quod suum non est. Sed hoc non enervat, sed confirmat potius rationem factam : nam si lex potest a seipsa auferre titulum beneficii, etiamsi inde sequatur nocumentum illud renuntiandi beneficium, cur non poterit directe obligare ad hoc ipsum nocumentum? Item, quia eodem modo dicere quis posset legem privare omni dominio et jure in pecuniam, et illud in alium transferre, et inde sequi obligationem non retinendi rem alienam, sed tradendi illam vero domino, sicut in praescriptione lex privat priorem dominum omni jure, quod in re, vel ad rem habebat.

15. Resolutio prima. — Concludo igitur, ex omnibus his fere opinionibus aliquid sumendum esse ex quo vera doctrina consurgat. Primum itaque assero posse legem humanam obligare in conscientia ad poenam tam passivam quam activam, ante omnem sententiam, si aliunde servetur aequitas. Hoc probatur, quia legislator potest suo praecepto obligare non solum ad sustinendam poenam, sed etiam ad agendum quando poenalis actio potest licite ab ipso reo exerceri, et non est nimis acerba, et inhumana; ergo potest per legem ita hoc praecipere, ut statim obliget absque alia declaraüone. Etenim superior potest propter alias rationes justas ita obligare subditum ad similem actionem; cur ergo non poterit propter justam causam ex delicto ortam? Certe non potest probabilis ratio reddi, ut ex dictis etiam contra alias sententias constat.

16. Resolutio secunda.— Tertia.—Secundo, dicendum est hunc modum obligationis habere locum in poenis moderatis, non vero in quibuscumque gravissimis, praesertim quando requirunt hominis executionem; hoc etiam proxime probatum relinquitur. Tertio, dicendum est hunc modum obligationis facilius posse imponi in poenis privativis, quam in his quae requirunt actionem hominis qui punitur, et inter privativas facilius in censuris, et irregularitatibus quam in aliis. Hanc assertionem damus auctoribus secundae et tertiae sententiae, et eam suadent rationes eorum, maxime tamen usus, ut statim videbimus, et illius alias congruentias afferemus. Atque haec sententia sic moderata est sine dubio communior inter modernos auctores, ut videre licet in Corduba, dicta quaest. 36, fere in principio; Navar., citatis locis, et idem tandem dicunt expresse Covar. et Simanc.; et existimo antiquos doctores nihil ab hac sententia discrepare.