Caput 2

CAPUT II. QUOT MODIS DICATUR RELIGIO AD DEUM, ET SUB QUO ILLORUM VIRTUS VEL STATUS SIT.

1. Religio in veram et falsam lipartitur.— Religionem qui attribuerint intellectui, et qui voluntati. — Ludovicus Vives in Scholio ad 4 cap., lib. 10 de Civit. Dei. — Religio a sapienLia distinguitur, sed se invicem comitantur. — Primum omnium notanda est divisio religionis valde usitata ab antiquis Patribus, in veram et falsam, quam supponit Lactantius in suis Institutionibus ; nam in primo libro agit de falsa religione, in quarto vero et sexto agit de vera sapientia et de vero cultu. Augustinus etiam, in libro de Vera religione, in ipso titulo tacite indicat dari etiam religionem falsam, seu per errorem introductam, et statim in capite primo significat, et in discursu operis latius prosequitur. Cum autem verum et falsum proprie ad intellectum referantur, et rebus etiam tribui soleant, declarare oportet quo ex his modis religioni accommodentur. Pro quo est animadvertendum religionem, juxta modum etiam loquendi antiquorum, aliquando tribui intellectui, aliquando vero affectui. Priori modo dixit Mercurius Trismegistus, éucégew qvóou éct 0ov. Quem imitatus Salvianus, lib. 9 ad Ecclesiam Catholicam, non longe a fine, dixit : Beligio scientia est Dei. At vero Lactantus, lib. 4 de Vera sapientia, cap. 4, religionem aperte tribuit voluntati, dum ait religionem et sapientiam ita esse conjunctas, ut nunquam separentur, quia idem Deus est, qui intelligi debet, quod est sapientiae, et honorari, quod est religionis: Sed sapientia, inquit, preecedit, religio seguitur, quia prius est Deum scire, consequens colere. Sicut ergo voluntas intellectum, ita religio sapientiam sequitur. Statim vero videtur haec duo confundere, dicens: 7ta in duoDus nominibus una vis est, quamvis diversa esse videantur. Sed non negat haec duo esse distincta, nam subdit: Alterum est in sensu, alterum in actione, id est, in intellectu et af- fectu, sed illa unum appellat in radice et fundamento, nam similia sunt, inquit, duobus rivis ex uno fnte manantibus, fons autem sapientiee et religionis Deus est. Clemens etiam Alexandrinus, lib. 2 Stromat., num. S$, religionem a sapientia distinguit; significat autem religionem esse priorem, dum ait, religionem esse initium sapientie ; sed aliter loquitur de sapientia quam Lactantius; nam hic sapientiam vocat fidem ipsam, seu quamcumque veram Dei cognitionem; Clemens vero loquitur de sapientia perfecta, quae cum charitate conjuncta est, cujus initium dicitur esse religio, vel eodem modo quo timor, vel quia a Deo est impetranda per orationem, quae est actus religionis.

2. Religio, secundum id quod in intellectu suppouit, formaliter d cétur vera vel falsa. — Ex hac ergo conjunctione inter sapientiam et religionem, ortum est ut aliquando sapieutia ipsa vocetur religio, et religio sapientia. Hoc enim sensisse videtur Clemens Alexandrinus supra, dicens: Zntelligentia est. rerum sanctarum cura et providentia, quod est religionis munus, juxta illud Ciceronis in principio citati: Heligio est quae divine nature cultum ceremoniamque affert. Haec autem cura proxime quidem affectus est ; tamen quia ex vera Dei cognitione nascitur, intelligentia vocatur. Sic igitur, si religio sumatur secundum id quod in intellectu supponit, vera vel falsa appellatur proprie ac formaliter, prout haec attributa in intellectu inveniuntur. Atque ita cera religio erit veri Dei, cerique cultus illi deliti vera cognitio. Atque hoc modo fides christiana solet frequenter a Patribus appellari sola et vera religio, quia veritatem continet in ostendendo Deo, qui colendus est, et in proponendo modo quo colendus est; utrumque enim ad veram religionem necessarium est. Est enim fides simul et eminenter speculativa et practica : speculativa quidem, ostendens Deum esse, et dignum esse omni honore; practica vero, quatenus etiam docet modum et obligationem colendi illum, et in utroque munere veritatem requirit, ut simpliciter vera religio sit.

3. Quibus modis falsa est religio ex parte cognitionis. — Unde e contrario falsa religio ex parte cognitionis duobus modis potest conüngere (nam malum ex quocumque defectu). Primo, quando pro Deo habetur et colitur quod Deus non est, et hoc modo fuit falsa religio apud Gentiles, colentes falsos Deos, et est apud omnes illos qui divinum cultum creaturae aut daemonibus aliquo modo communicant, ut late prosequitur Augustinus, libro secundo de Doctrina Christiana, cap. 19 et sequentibus. Alio modo contingit error in ipso cultu, quia, licet colatur verus Deus, honor tamen ejus in eis rebus ponitur, quibus revera non colitur neque adoratur. Et hoc modo est nunc falsa religio apud Judaeos et paganos, et omnes illos infideles et haereticos, qui unum verum Deum et creatorem recognoscunt, et se colere profitentur, re tamen vera non colunt, quia vel falsis signis ad Deum colendum utuntur, maxime Juda:; vel caeremoniis superfluis, et ad salutem anima nihil conferentibus, ut pagani, et multi ex haereticis; vel certe quia in his omnibus nunquam deest aliquis error circa ipsius Dei cognitionem, neque illi mentem subjiciunt, quod esse debet verae religionis fundamentum. Propter quod Divus Thomas dixit, dicto Opusculo 19, capite primo, primum vinculum quo Deo ligatur homo, esse fidem, scilicet veram, et quae ita in ipso Deo fundetur, ut in nulla re aberrare possit.

4. Vera religio, quae in cera fide fundatur. — Atque hinc ulterius religio, prout spectat ad affectum (quae est propria et formalis religio) denominabitur vera vel falsa, vel in esse rei, vel (quod perinde est) per habitudinem ad suum fundamentum, quod est fides, aut cognitio Dei. Erit ergo vera religio quae in vera fide fundatur, et consequenter circa verum cultum veri Dei versatur; falsa autem erit omnis illa quae in errore fundata est, quae etiam solet superstitio appellari, de qua postea dicemus. Unde in priori est verum esse religionis, quia constat ex illis principiis, quae vera religio postulat, et ideo dicitur vera in esse rei, et per conformitatem ad veras causas religionis, quae sunt verus Deus, veraque cognitio ejus. Alia vero solum habet nomen et apparentiam religionis, et ideo falsa dicitur, vel potius nulla, nam religio simpliciter dicta solum est illa quae vera existit. Unde etiam constat religionem falsam non esse virtutem ; imo, nihil, quod ad veram virtutem spectet, in ea, quatenus talis est, reperiri. Nam (ut recte dixit Lactantius, dicto lib. 4, cap. 4): Fons sagientiee et religionis Deus est, u quo hi duo rici, si aberraverint, arescant necesse est ; nihil ergo verae virtutis fructificare possunt. Virtus enim opus honestum requirit; in cultu autem falsi Dei, vel in falso et superstitioso cultu, nulla honestas esse potest, cum rectae rationi repugnet; quidquid ergo virtu- tis in religione esse potest, in vera religione quaerendum est.

5. Religionis nomen non solum interno affvctui, sed etiam externis actibus atque doctrine quibus Deus colitur, tribuitur. — Rursus vero circa veram religionem (et cum proportione idem est in falsa), advertere oportet nomoen religionis non solum interno affectui, sed etiam exterioribus actionibus, imo et rebus quibus Deus colitur, tribui solere, atque etiam doctrinae quae talem cultum vel caeremoniam docet. Hoc constat ex communi usu loquendi etiam Scripturae. Nam Exodi duodecimo, de Phase dicitur: Quae est ista religio? id est, quid est ista caeremonia sacra, et actio religiosa? et Num. 19: ZIsta est religio victime, etc., ubi sermo est de sacrificio vaccae rufae. Sic etiam Exodi 29, Lev. 7 et 16, dicitur aliquid esse faciendum reigione perpetua, id est, lege stabili ad religionem et cultum Dei pertinente. Sic etiam dixit Clemens Alexand., lib. 2 Strom., num. 5: RNligio est actio quae Deum sequitur. Denique sicut fidei nomine significari solet et doctrina fidei, et actus vcl habitus fidei, vel sicut votum dici solet. et res qua: vovetur, et ipsa promissio, ita etiam religio dicitur, ct cultus ipse, seu modus colendi Deum, sive in hominis actibus, sive in rebus quae talibus actibus deserviunt, consideretur, et actiones ipsae sive exteriores, per quas talis cultus exercetur, sive interiores, a quibus proficiscuntur, et consequenter etiam habitus, a quo tales actiones proprie et sub ratione cultus efficiuntur.

6. Quomodo aliqua honestas reperiatur in iis omnibus, quibus religionis nomen attribuitur. — Atque in his omnibus, prout ad veram religionem pertinent, aliqua honestas reperitur, sed diverso modo. Nam in ipso cultu reperitur tanquam in objecto et materia circa quam aliquae actiones humanae versantur. Est enim illud objectum quoddam rectae rationi consentaneum, id est, secundum rectam rationem amabile, seu eligibile. In actionibus autem, quatenus voluntarie seu libere exercentur, invenitur moralis honestas, quia studiosae sunt et divinae legrconformes. In habitu etiam reperitur rectitudo, quatenus connaturale et proximum principium est talium actionum, praebens optimum modum illas operandi.

7. Ex supra dictis, constat aliquem esse habitum religionis qui vera virtus sit.— Religionis vox pro statu em sententia Abulensis, est vquivoca.— Unde tandem constat, ex his omnibus quae vera religio complectitur, et quae nomen religionis aliquo modo participant, aliquid esse, quod vera virtus sit, nempe habitus ille qui ad tales actiones inclinat; nam virtus simpliciter dicta nihnil aliud est quam habitus per se studiosus et honestus, qualem hunc esse constat ex dictis, ampliusque ex discursu materiae constabit. Atque in hac significatione, qua hujusmodi habitum designat, fere semper voce religionis utemur; dico autem fere, quia non possumus aliam omittere, in qua etiam pro stetu religionis sumitur, quae licet ex priori derivata sit, ut supra tetigimus, et ideo analogiam quamdam continere videatur, tamen jam vox illa accipitur, ut omnino aequivoca, proprie, et simpiciter utrumque significans, statum, scilicet, et virtutem, et ita etiam nos illa utemur: nam ex materia subjecta constabit in qua significatione accipiatur. Quin etiam religionis vox, prout statum significat, aequivocationem continet, ut notavit Abulensis, Levitivi septimo, circa finem. Nam generalis status Ecclesiae Catholicae, quae talem doctrinam, talemque modum colendi Deum profitetur, religio Christiana dicitur, imo et unica et sola religio dici potest. quia extra illam nulla esse potest vera religio. Et eodem modo ante legem gratiae synagoga Judaeorum erat vera religio, quamvis non esset unisersalis, sicut nunc est Ecclesia Catholica; specialiori autem modo religionis vox applicata est ad significandum peculiarem vivendi modum et statum, in quo aliqui fideles congregantur ad perfectiori modo colendum Deum, et haec significatio nobis deserviet simul cum alia priori, quae virtutem indicat.