Caput 7

CAPUT VII. SITNE RELIGIO VIRTUS A POENITENTIA DISTINCTA.

1. Quaestionis status expenditur. — De hoc puncto tractavi in 4 tomo tertiae partis, et plenam ejus resolutionem in hunc locum remisi, solum quoad distinctionem inter virtutem religionis et poenitentiae. Nam de aliis opinionibus, et variis modis explicandi poenitentiae virtutem, et reducendi illam ad alias virtu- tes, vel charitatis, vel justitia commutativae, vel vindicativae, vel in universum ad omnes virtutes secundum varios actus et materias poenitentiae , ibi satis dixi. Quapropter nunc supponimus proprios actus poenitentiae, qui reducuntur ad voluntatem efficacem satisfaciendi Deo, et recompensandi injurias ei factas, et destruendi illas, in quantum in nobis est , suppono (inquam ) hos actus, ut tales sunt, non elici a charitate, nec a justitia morali et propriissima , neque ab aliqua alia virtute particulari, excepta religione. De hac ergo virtute sola videndum est an eliciat illos, et consequenter an, praeter illam, non sit necessarium, ponere aliam virtutem propter illos actus, sed illamet secundum quemdam inadaequatum conceptum vocetur poenitentia.

2. Opinio Cajetani de unitate religionis et poenitentiee. — Ratio Cajetani. — Cajetanus ergo, 3 part., quaest. 85, art. 2, asseruit relicionem ipsam elicere ipsum affectum poenitentiae, ideoque non esse necessariam aliam virtutem. Fundamentum Coajetani praecipuum, quo dicit convinci intellectum suum, est, quia actus poenuitentia non potest esse primarius, seu per se primo conveniens alicui virtuti, sed tantum secundarius alicujus virtutis ; ergo poenitentia non est virtus specialis, condistincta ab omnibus alns; ergo maxime cum religione coincidit. Primum antecedens probat, quia nulla virtus, ut sit, vel ut operetur simpliciter et absolute, necessario supponit peccatum, aut actum sibi contrarium in tali persona praecessisse. At poenitentia quoad actus proprios poenitentiae , ut sic, supponit praecessisse peccatum ; ergo signum est virtutem, a qua illi actus procedunt, non respicere illos actus per se primo, nec ut primarios , sed habere alios, ratione quorum potest et esse, et operari in subjecto suo, etiamsi in illo actus peccati non praecesserit.

3. Aliquorum responsio. — Cui rationi aliqui satisfactum iri putant, excipiendo poenitentiam in hoc a ceeteris omnibus virtutibus. Nam caeterae (inquiunt) non sunt primario ad destruendum malum, sed ad bonum per se primo tendunt, consequenter autem aversantur malum, prout tali bono contrarium. At poenitentia tanquam medicina quaedam per se primo est ad destruendum malum, ideoque nil mirum est quod peccatum in subjecto supponat, ut in eo sit, vel saltem ut operari possit. Sed hoc modo, ut existimo, non evacuatur difficultas argumenti. Nam de omni virtute in universum, verum censeo nunquam ita versari per se primo vel adaequate circa destructionem mali, quin principaliter intendat bonum, vel ut introducendum, vel saltem ut conservandum. Hoc late probavi in dicto tom. 4, sumiturque satis aperte ex D. Thoma, 9. 2. qusest. 19, art. 1, ubi in principio articuli ait : Sà loguamur de bono et malo in communi, fucere bonum et vitare malum pertinet ad omnem virtutem ; et infra dicit : FEjusdem virtutis est constituere aliquid, et constitutum conservare. In his quee sunt ad alterum, constituit quis wequalitatem justitiee fuciendo unwm, id est, reddendo alteri quod ei debet): conservat autem «equalitatem justitiee jam constitute, declinando a malo, id est, mullum nocumentum promimo inferendo.

4. Haec doctrina applicari potest ad poenitentiam cum proportione. Nam si ad illam pertinet facere bonum, et constituere aequalitatem ad Deum, prout potest, recompensando offensam, ad eam etiam spectat declinare a malo, nullam injuriam ei inferendo, quod non importat negationem, sed motum voluntatis repudiantis malum, ut in eodem articulo ad 2, D. Thomas dicit ; ergo ex hac parte non supponit illa virtus, quae est poenitentia, peccatum, vel injuriam, quae praecesserit in tali subjecto, quia per se potest conservare illud jus divinum illassum, et ad hoc afficere voluntatem. Quod etiam expresse docuit Alens., 4 p., q. 12, membr. 1, art. 1, S Ad ult., alias q. 54, membr. 1, art. 4, ubi respondet poenitentiam esse in eo qui non peccavit, ad actum detestandi peccatum simpliciter.

5. Cajetani principium recipitur, improbatur illatio et probatio. — Instantia pro Cajetano. — Responsio aliorum. — Fundamentum ergo Cajetani non deficit in antecedente quod assumit, sed in illatione, vel saltem in ejus probatione videtur deficere. Esto enim, poenitentia sit talis virtus, quae non necessario praerequirat quod praecesserit peccatum in subjecto suo, non inde immediate sequitur esse religionem ; quia potest esse alia species virtutis, ad quam pertineat continere voluntatem, ne Deum offendat, et intendere in omnibus vitare divinam injuriam, divinumque jus illasum conservare, quae ratio objectiva videtur diversa a ratione cultus, quam attendit religio; ac proinde religionem non esse illam virtutem, ad quam actus poenitentiae spectant. Sed contra hoc urgere possumus argumentum in favorem Cajetani. Quia religio habet pro fine intrinseco et adaequato reddere Deo debitum proprium et legale; sed sub hoc debito includitur vel recompensatio injuriae commissae, vel obligatio ne fiat; ergo totum hoc pertinet ad religionis munus. Confirmatur primo, quia religio est justitia ad Deum vera ac propria, quantum inter Deum et homines esse potest; sed ad virtutem justitiae respectu alicujus pertinet recompensatio debiti, tam contracti in actione alteri involuntaria, ut est injuria, quam ex quocumque alio titulo; ergo. Respondent aliqui, poenitentiam in hoc differe a justitia, quia non pure intendit redditionem debiti, sed intendit destructionem peccati, ne Deus nobis amplius iratus sit, sed placatus : justitia vero solum intendit aqualitatem facere, sive alter, accepta satisfactione, maneat offensus, sive placatus. Dude aiunt recompensationem pro injuria Deo facta peccando, ut praecise reddit debitum Deo, pertinere ad religionem; ut vero tendit ad placandum Deum offensum, pertinere ad poenitentiam.

6. Urgetur instantia in favore Cajetani. — Sed certe D. Thomas, 3 part., quaest. 85, art. 3, plane fatetur esse poenitentiaa munus reddere Deo quoddam debitum, ideoque esse partem justitiae, solumque deficere a perfecta justitia in reddendo aquale; nunquam vero distinxit poenitentiam a justitia vel religione, in hoc quod intendit placare Deum, ne peccatori amplius iratus sit, et ad hunc finem intendit destructionem peccati. Nec potest revera ex hoc fine poenitentia distingui ab aliis virtutibus. Quia placare Deum ne nobis amplius iratus sit, ex duplici affectu potest in nobis procedere. Primo ex affectu benevolentiae ad Deum in se, seu ex complacentia ad ipsum, et sic intendere illum finem est proprius actus charitatis, ad quam pertinet, et velle Deo omne bonum ejus propter seipsum, et complacentia in ipso propter ipsum, et auferre omnia impedimenta amicitiae ejus, quatenus talia sunt. Unde si in actione et satisfactione poenitentiae, interdum ex hac intentione homo operatur, quae optima est, ex imperio et motione charitatis operatur. Secundo, potest quis intendere placare Deum antea offensum, ne sibi amplius iratus sit, ex benevolentia ad seipsum, et propter proprium commodum, quia magnum suum detrimentum reputat, et merito, habere Deum sibi iratum. Et hic affectus, sicut non est justitiae, ita non est proprius poenitentiae, sed est amoris propri commodi, qui est benevolentia quaedam ad seipsum, quae concupiscentia nominatur. Quod si supernaturaliter habeatur, pertinet proprie ad virtutem spei, ad quam pertinet (ut alibi dixi ) supernaturalis amor concupiscentiae sui ipsius. Unde illa intentio placandi Deum sic accepta non differt ab eo quod Concilium Tridentinum dixit, veram poenitentiam debere esse cum spe veniae. Quid est enim placere Deum, nisi intendere consequi veniam ab illo? Intendere autem veniam, et sperare illam, idem sunt; habere autem spem venia, omnes fatentur esse actum spei praevium ad poenitentiam, et quasi imperantem illam. Non ergo debet illud motivum placandi Deum, poni ut peculiare poenitentiae, neque involvi cum proprio ejus motivo, quod est recompensare Dei offensam propter justitiae aequitatem.

7. Durandi locutio recipitur. — Illatio refutatur. — Et quoad hoc melius locutus est Durandus aequiparando poenitentiam cum justitia humana. Nam sicut respectu hominis, cui injuriam intuli, illud motivum resarciendi inaequalitatem factam est per se honestum, et constituit justitiam ad hominem, ita respectu Dei simile motivum est sufficiens ad aliquam virtutem constituendam, quae non est nisi poenitentia. At inter homines, licet etiam possit quis intendere per satisfactionem simul placare personam, ne sibi amplius sit offensa, vel irata, hoc per se non spectat ad justitiam humanam, nec potest aliunde procedere, quam vel ex amore benevolentia erga personam offensam, propter puram amicitiam, vel gratitudinem, vel aliquid hujusmodi, vel ex timore humano illius, radicato in amore concupiscentiae, seu proprio. Sic enim interdum quis procurat placare amicum quem offendit, solum quia illum illiusque amicitiam amat; aliquando vero intendit quis placare regem offensum, quia illum timet. Neque hinc multiplicantur aliae virtutes, praeter justitiam elicientem, et amicitiam, vel amorem sui imperantem. Ita ergo contingit profecto in recompensatione divina offensa, nec quoad hoc ratio aliqua diversitatis reddi potest. In hoc ergo nihil erravit Durandus, sed in eo quod inde intulit identitatem inter justitiam humanam et divinam, falsum dixit, quia non attendit altiorem rationem debiti ex parte Dei, et inaequalitatem recompensationis ex parte hominis, quae postulant justitiam alterius et altioris rationis, ut supra dixi.

8. Discursus pro Cajetani sententia, quo tandem probabilis judicatur. — At vero haec omnia videntur suadere opinionem Cajetani, quia haec justitia excellentior erga Deum non videtur esse, nisi religio. Et confirmatur, quia vel redditio debiti ad Deum, in hac generali et adaequata ratione sumpta, est specifica in ratione objectiva, ita ut unam tantum et specialissimam virtutem justitiae constituat, et sic non distinguentur poenitentia et religio; vel est generica, et sub illa distingui possunt rationes debiti ad Deum speciales, quae sufficiant distinguere essentialiter plures virtutes reddentes debitum Deo, et sic non solum duae distinguendae erunt, scilicet religio et poenitentia, sed plures aliae, puta, gratitudo ad Deum, fidelitas ad Deum, observantia ad Deum, quae specialissime videtur dici religio. Patet sequela, quia sicut aliud est debitum quod nascitur ex injuria illata, ita aliud est quod nascitur ex beneficio accepto, aliud ex promissione facta, aliud ex dominio vel excellentia personae; ergo vel haec omnia distinguunt virtutem, vel nullum : multiplicare autem tot virtutes videtur difficile et inusitatum; ergo sistendum est in una virtute, quae hoc totum munus exerceat, totumque revocet ad cultum adaequatum Dei. Quia cum Deus nonsit capax boni utilis, vel alterius commodi, quidquid illi redditur ut debitum, quocumque titulo, ad gloriam et cultum ejus pertinet, nec potest esse aliquid hujusmodi, quod non iunitatur divinae excellentiee, eamque respiciat.

9. Sic igitur videtur fieri verisimilis et probabilis opinio Cajetani, quod religio sit unica virtus specialissima habens innumeros actus reddendi debita Deo, ex quibus quidam pertinent ad reddendum debitum pro peccato, sub qua habitudine peculiari, et per conceptum inadaequatum illa virtus denominatur poenitentia, re tamen vera est ipsa religio. Est ergo haec opinio probabilis.

10. Unica assertio- religio a virtute panitentie distingutur.— Probatur primo assertio ex diversa consideratione divini juris, quod vesgicit utruque vcirtus. — Nihilominus existimo non fuisse opinionem D. Thomae, nec antiquorum Theologorum, ut in 4 tom. probavi, ideoque probabilius censeo, justitiam ad Deum, seu virtutem, quae reddit debitum Deo, ad minus distinguendam esse in duo membra essentiahter distincta, ut species sub proximo genere, sive singula membra sint species specialissimae, sive subalterna, de quo statim. Illa autem duo membra, usitatis nominibus, dici possunt religio et poenitentia. Quarum distinctio ex duobus attendi potest: primo ac principalius in ratione debiti, nam licet conveniant, quod utraque respicit debitum Dei, tamen strictius ac rigorosius videtur esse debitum poenitentia quam religionis. Quod ita potest expiicari, nam duplex jus ex parte Dei considerare possumus: unum, quod habet tanquam proprius et peculiaris dominus, vel famae suae, vel honoris, vel aliorum rerum externarum, ad quod specialiter pertinet dominium vitae et mortis humanae, et jurisdictio suprema quam in omnes homines habet ad praecipiendum, etc. Aliud jus est, quod praecise ratione suae excellentiae, potentiae et operationis habet, ut ab omnibus colatur et honoretur. Ex quibus duobus juribus primum videtur rigorosius, et inducere quamdam majorem rationem debiti. Unde etiam violatio prioris juris videtur esse ex genere suo magis propria injuria, seu injustitia contra Deum. Quomodo dixit D. Thomas 2. 2, q. 94, art. b, ad 1, occidere seipsum esse actum injustitia contra Deum, quod videtur intelligendum de altiori injustitia quam sit centra hominem. Quia sicut dominium Dei in vitam hominis altius est, ita violatio illius domiui est injustitia altioris et gravioris rationis. Sic etam in speciali disputatione de justitia, sect. 2. dixi infamationem Dei, vel detractionem de Deo esse propriissimam injuriam Dei altioris rationis quam sit erga homines. Unde dici potest non solum injuria, sed plusquam injuria, ut in simili loquitur Cajetanus 2. 2, quaest. 51, art. 4. Igitur, juxta has duas considerationes divini juris, videntur satis probabiliter distingui duo genera virtutum, unum religionis, quod reddit Deo debitum ratione excellentiae suae; aliud, quod illaesum servat jus divinum in tota latitudine dominii, et jurisdictionis ejus, quod dici potest esse ejusdem strictioris justitiae, ad quam pertinet poenitentia.

11. Secundo probatur em diverso genere actuum, et inequalitate debiti. — Potest praeterea discrimen aliud inter haec duo genera virtutum considerari: nam haec virtus, quam generico nomine justitiam ad Deum appellamus, per se non exercet erga Deum, saitem ex necessitate, actum positivum in effectu, seu objecto aut materia, sed solum in affectu, quia ex vi talis virtutis homo declinat ab omni injuria Dei, habetque affectum conservandi illaesum jus divinum. Religio autem per se postulat ex parte objecti et materiae positivos actus quibus colatur Deus, gratiae agantur, etc. Tamen, supposita laesione justitiae divinae priori modo sumptae, ipsamet obligat ad positivos actus, quibus illa injuria recompensetur, et ad aequalitatem reducatur, quoad fieri possit. Et ideo tales actus censentur esse praecipui in tali virtute, et ab illis maxime denominatur poenitentia. Hinc ergo intelligitur altius et rigorosius esse debitum prioris justitiae quam religionis, licet utrumque proprium et gravissimum sit. Nam respectu superioris, et maxime Dei, majus est debitum non violandi jura ejus, et non inferendi illi injuriam, quam sit reddendi ei cuitum positivum, et demonstrationem servitutis. Eademque ratione debitum recompensaudi injuriam, quod est proprium poenitentiae, ut sic, videtur ex suo genere altius quam sit debitum colendi (ubi injuria non praecesserit), solum ex observantia debita tali excellentiae.

12. Tertio probatur ex iuequalitate selutionis utriusque virtutis. — Taudem m constituenda aequalitate videtur esse alia diversitas inter has virtutes. Nam respectu Dei potentior est homo ad injuriam faciendam, quam ad resarciendau, ut in 1 tomo tertiae partis, disput. 4, late tractavi. Nam homo per se potest injuriam facere Deo suo modo infinitam, recompensare autem aequalitatem non potest, non solum per seipsum, suisque viribus (sic enim in hoc negotio nihil potest), sed nec per auxilium gratiae, quia semper iufinite distat a persona offensa, ex qua magnitudo injuriae pensatur. Quocirca, si homo consideretur antequam injuriam Deo inferat, peccando in ipsum eumque offendendo, non potest proprie per justitiam ad Deum aequahtatem aliquam cum illo constituere, sed ad summum potest nonfacere summam maequalitatem, abstinendo ab omni injuria Dei. quantum est ex affectu, et propensione talis virtutis. Quod idcirco addo, quia homo per se neque hoc simpliciter potest, nisi per Dei gratiam sibi donetur. Postquam autem homo injuriam in Deum commisit, etiamsi per illam virtutem ad recompensandam injuriam affticiatur, et hoc intendat, non potest quidquam facere, quo eequaliter tale debitum solvat ; tum quia non solum habet naturalem conditionem infimam suae personae, sed etiam superadditam indignitatem peccati; tum etiam quia infinitis aliis titulis Deo debet, quidquid in satisfactionem offerre illi potest. At vero religio, seclusa omni culpa et injuria , potest aliquid Deo reddere pro suo debito, quod licet non sit omnino aequale, saltem continet aliqualem solationem primi debiti ad Deum, et in eo solvendo servat aequalitatem, quam po- test. Haec ergo videntur sufficere ad intelligendam differentiam aliquam essentialem inter has virtutes. Quia vero communiter non solent distingui virtutes quae justitiam quamdam ad Deum servant, nisi sub nomine poenitentiae et religionis, ideo his nominibus semper utemur. Et omnes actus, qui ad poenitentiam proprie non spectaverint, sub religione comprehendemus, et eamdem proportionem in pertractandis vitiis religioni contrariis observabimus.