Caput 12

CAPUT XII. DE MODO PROCEDENDI PER VIAM SPECIALIS INQUISITIONIS, AUT JUDICIALIS DENUNTIATIONIS AUT ACCUSATIONIS.

1. Prima assertio quee probatur auctoritate. —CFEfugiwn. — Alius ergo modus inquirendi Praelatorum , quem in prima parte tituli proponimus , est interrogando in particulari de tali persona , an fecerit tale vel tale delictum. Et in hoc processu dicendum primo (estque regula generalis pertinens ad obligationem ipsius Praelati, etiam regularis) non posse Praelatum ita inquirere, nisi supposita infamia taIis personae : ita D. Thom., dict. art. 7, ad ult.; Cajet., ibi; et Soto, dict. quaest. 4; et ibi Corduba, in Additionibus ; Div. Antonin., 3 p., tit. 6, cap. 7, 88; Summistae omnes, verb. 7nquisitio ; Angelus, n. 2; Armilla, n. 11; Sylvest., Inquisitio, 1, quaest. 35 et Inquisitio, 2, q. 1; Doctores Canonistae communiter, in cap. Qualiler, 2, de Accusationibus, et in cap. Licet Heli, de Simonia; Panorm., in cap. Olim, de Accusationibus, n. 4; Navar., in cap. Znter verba, corol. 63, per totum, et specialiter num. 293; Navar., lib. 2 de Restitutione, cap. 4, n. 174; Umbertus, super regulam D. Augustini. Habeturque haec regula in jure, in dict. cap. Qualiter, et cap. Cum oporteat, et cap. Znquisitionis , de Accusatiouibus, ubi decernitur non posse judices procedere ad inquisitionem particularem, nisi praecedat infamia.

2. Effugium. — Dices, illud procedere in judicio scculari, non vero in regulari, nam idem Innocentius HI, in eodem cap. Qualiter, in fine, dicit non esse necessarium servare ordinem ibi propositum cum personis regularibus. Sed contra hoc est, primo, quia in dicto cap. Licet Heli, de correctione regulari tractabatur, et tamen Pontifex ait necessariam esse clamorosam insinuationem , id est infamiam. Deinde, quia, ut Doctores exponunt, quod Innocentius IlI ait de processu circa regularcs, intelligitur quoad solemnitates accidentales judicii, non quoad substantialia, quae ad veritatem et justitiam servandam necessaria sunt, ut ibi notant Panormitanus, num. 10, et Felin., num. 16. At vero quod ad inquisitionem particularem praecedat infamia, est de substantialibus judicii, quod per talem modum inchoatur, et magis ex natura rei necessarium, ne innocentes infamentur, quam ex jure positivo ; et ideo jura citata indifferenter de omni judicio ioquuntur, et ita intelligenda sunt.

3. Effugium alterum.—bices rursum : esto hoc sit verum in aliis religionibus, tamen in Societate non videtur habere locum, eo quod censeantur in ingressu renuntiare juri suo quoad famam, ut superius, in cap. 7, n. 18, in secundo modo defendendi regulam, visum est. Respondetur non habere quidem locum in Societate, quoad fraterpam correctionem propter dictam saltem renuntiationem juris ; habere tamen quoad judicialem. Nam in S 8, c. 4 Examinis, unde maxime illa renuntiatio elici potest, dicitur, Ad majorem in spiritu profectun, qui est finis correctionis fraternae; non ergo renuntiatur in ordine ad punitionem, qui est finis inquisitionis judicialis. Et ideo neque in Societatis, neque alicujus religionis regula hoc permittitur Pralatis ; neque habent aliquod privilegium quod eos eximat ab obligatione servandi hunc ordinem in judicio, ut praedicti auctores, praesertim Antoninus, Sylvester et Armilla advertunt. Dices: in canone 10 Congregationis sextae , cum in $4 ageretur de denuntiatione secreta, ac facienda Praelato ut patri, statim subditur in $5.si credatur non profecturam correctionem paternam, teneri delatorem denuntiare juridice; ergo renuntiatur juri famae in Societate etiam in ordine ad judicialem correctionem ; probatur consequentia, quoniam circa talem renuntiationem injuria fieret delinquenti, cujus secretum delictum in judicio propalaretur. hespondetur falsum esse injuriam fieri reo, qui corrigi privatim non vult, si juridice deferatur, quia sibi imputare debet juridicam manifestationem sui delicti. Supponit autem citatum decretum concurrere debere omnia, qua licitam faciant juridicam delationem.

A. Prima exceptio a superiori assertione seu regula explicatur. — Objectio contra procime dicta. — Hesponsio. — Ab hac vero generali regula excipi solent nonnulli casus. Pri- mus est, si delictum vergat in commune damnum Reipublicae, ut maxime esse solet peccatum haeresis, de quo hic non loquimur. quia illud Inquisitoribus statim denuntiandum est. De qua exceptione videri potest Simanquas, de Catholicis instit., titul. 19, ubi et alios auctores et optimas sententias Patrum refert; videri etiam possunt quae diximus tractatu 1, de Fide, disp. 20, sect. 4, et in tractatu de Charitate, disp. 8, sect. 6, a num. 3. In praesenti autem censendum erit delictum contra commune bonum religionis, quando vel directe continet machinationem alicujus gravis nocumenti contra religionem, vel periculum imminet alicujus gravis infamia, aut scandali religionis. Sed objiciet aliquis, quia haec exceptio magis spectat ad viam denuntiationis, vel inquisitionis generalis , quam particularis. Iu denuntiatione enim, ut supra, c. S, n. 14, insinuavimus, non requiritur praecedens infamia , sed monitio; haec autem in hujusmodi delictis omitti potest vel etianr debet. In inquisitione autem generali ex parte judicis non fit exceptio; tamen ex parte eorum qui interrogantur, fit exceptio, ut teneantur particulares personas aperire, etiamsi infamat:e non sint, in hujusmodi delictis. At vero in particulari inquisitione non videtur habere locum illa exceptio ; quomodo enim potest in particulari interrogare de persona, quam omnino ignorat commisisse tale delictum, solum propter delicti qualitatem? alias posset Praelatus visitans de quacumque persona particulari suo arbitrio inquirere, an machinetur aliquid contra religionem, vel aliquid simile, quod absurdum plane est,et scandalosum ; ergo qualitas delicti non saiis est ut Praelatus ex officio procedens per viam inquisitionis interroget de particulari persona dcterminate. Respondeo necessarium sine dabio esse ut aliquid praecedat, quod Praelatum moraliter inducat ad hujusmodi interrogationem. Differentia ergo solum esse potest, quod in his delictis aliquid sufficere potest sine infamia ad interrogandum in particulari , quod in aliis non sufficit. Quid autem illud sit, et an pertineat ad solum progressum per viam inquisitionis particularis, vel participet aliquid de aliis viis seu modis procedendi, statim explicabitur a n. 7.

5. Secunda quorumdam exceptio simpliciter refellitur per dilemmina. — Secundo excipi solent vitia nimis gravia et atrocia, ut propter corum qualitatem possit de illis in particulari inquiri absque praecedente infamia ; ita significat Angles , quaest. de Correctione fraterna, articulo tertio , conclus. 1, in fin., et refert csse opiuionem communem in dicto eap. Qualiter et quand». Adhibetque exemplum in peccato nefando, de quo dicit posse iuquiri in speciali sine infamia, quia est contagiosum et atrocissimum, quodque moraliter non praebet spem correctionis ; idem dicunt aliqui de peccato blasphemiae , ob easdem rationes. Idem de sacrilegio fornicationis in persona religiosa. Verumtamen haec exceptio habet eamdem diflicultatem quam praecedens. Et deinde eo modo quo praecedens declarata , non debet, nec potest admitti tanquam distincta a praecedenti. Aut cnim sunt atrocia delicta, quia bono communi nocent, vel directe et ex objecto, ut proditio, seditio, assassinium, vel indirecte et per redundantiam , ut peccatum grave cum gravi scandalo, aut cum gravi infamia communitatis. Et si peccatum dicatur atrox propter hujusmodi circumstantias, continetur sub priori exceptione, et habet idem fundamentum , scilicet quia illa non tantum est punitio criminis, sed multo magis defensio boni communis, cujus major ratio habenda est quam famae delinquentis. Quo argumento inducor ad extendendum banc exceptionem ad peccata quae vergunt in aliquod grave damnum alicujus innocentis, cui alia via subveniri non potest, quia tunc etiam defensio iunocentis praeferenda est famae hominis iniqui. Ac denique idem erit quotiescumque sufficiens ratio intercedit ad contemnendam famam proximi propter aliud majus bonum, quod saepe licere constat ex communi doctrina, cum D. Thom. 2. 2, q. 73, art. 2.

6. At vero si peccatum nullo modo redundet in damnum aliorum, sola gravitas ejus non sufficit ut de illo in particulari inquiratur, si non praecessit infamia : ut satis grave erat peccatum filiorum Jacob, et tamen D. Thomas 2.2. q. 33, art. 7, ad 2, existimat praecessisse infamiam, et fuisse publicum, et alias non potuisse denuntiari, scilicet, patri, ut judici ; et Innocentius IlI, in c. Qualiter et quando, 2, de Accusat., adducit in esemplum illum Genes. 18: Descendaon, et videbo utrum clamorem, qui venit ad me, opere compleverint. Ubi per clamorem intelligit significatam infamiam, et tamen agebatur de atrocissimo delicto Sodomorum. hatio vero est, quia atrocitas delicti non dat licentiam infamandi proximum, si alias occultum sit, nec minora incommoda et absurda inde sequi possent in Republica. Item quia illa inquisitio tunc solum ordinatur ad punitionem, et propter hunc finem non li- cet infamare proximum, de illo inquirendo; debet ergo supponi infamia. Unde quoad hoc parum refert quod sic peccans credatur incorrigibilis, cum haec inquisitio non ordinetur ad correctionem, sed ad punitionem. Verum est quidem esse quaedam delicta natura sua adeo occulta, quae vix possunt corrigi aut puniri, si expectanda esset infamia, ut est peccatum nefandum, in quibus aliquid dispensari potest, ut sic dicam ; semper tamen necessaria est aliqualis iufamia, vel aliquid quod ejus vicem suppleat, nimirum nocumentum communitatis, aut alicujus innocentis, ut explicatum est numero praecedenti.

7. Tertia exceptio.—Vertio, excipiuntur crimina publica, seu notoria ; haec potest fundari in c. Licet Heli, de Simonia, ubi dicitur, contra quos (ut de notoriis emcessibus taceatur ) tribus modis procedi potest, eic., ubi gloss. et Doctores notant excipi notoria, quia in lllis necessarium non est aliquem ordinem ex dictis tribus servare, c. Ad nostran, 3, de Jurejur. ; et ita significat Navarrus, corollar. 48, num. 181 et 184; sed non est exceptio necessaria, quia vel solum delictum est publicum, et non delinquens, vel utrumque; in priori casu potest Praelatus incipere inquirendo, ut est communior doctrina, licet pauci contradicant, ut Cajetanus 2. 2, quaest. 69, art. 2; Soto, 5 de Justit., quaest. 6, art. 2, et dict. Relect. Praedictam vero- sententiam tenent plures alii statim citandi, et videri potest Navar., in d. c. Inter cerba, concl. 6, corol. 56, num. 213, et Petr. Navarra, lib. 2 de hestitutione, c. 4 et sequentibus ; Corduba, in Summa Hispana, c. 64. Et quamvis de modo inquirendi, quem judex in eo casu servare debet, sit controversia inter auctores, mihi tamen ea sententia omnino probanda videtur, quae negat posse Praelatum inquirere de aliqua persona particulari, de qua infamia talis delicti commissi non praecessit. Quod tenet Sylvester, verb. Correctio, S 8; Armilla, verb. Accusatio, S 28; Cajetanus 2. 2, q. 69, art. 2; Soto et Corduba, dict. Relect., membr. 2,q.6, concl. 1, dub. 4; plures jurisperiti, quos refert et sequitur Navar., corol. 50, et aperte colligitur ex juribus supra citatis, quae docent de occultis delictis non esse interrogandum, nisi praecedat infam:a, et expresse habetur in legibus Hispaniae, l. 3, tit. 17, partit. 3.

8. Objectio Soti contra dictam partem.—Sed objicit Soto supra, nam licet interrogatio fiat in genere ex parte personarum, vel interrogatus tenetur manifestare personam in parti- culari, et hoc intendit judex, quamvis persona sit occulta, atque hoc injustum est ; vel so'um intendit scire delinquentem in communi, et hoc inutile est. Respondetur sensum interrogationis esse, an sciat testis quis commiserit delictum, ita ut illum juste manifestare possit, et in eo sensu non est inutilis inquisitio, quia, licet persona sit occulta, fieri potest ut sit de illa aliquis rumor sufliciens, ut possit manifestari, et quod hoc ipsum Praelatus ignoret. Neque etiam est injusta interrogatio, quia nulli personae fit injuria, et interrogatur de eo quod publicum est. Solum cavendum est quod supra, c. praecedent., n. 7, diximus, ne subditus sic interrogatus exponatur periculo imprudenter revelandi personam occultam, ignoranter existimans se posse aut debere, ideoque melius faceret Praelatus interrogando distiucte de infamia, an, scilicet, noverint esse rumorem vel murmur contra aliquem de tali delicto, aut nonnulla gravia indicia quae generent alicujus suspicionem, juxta ea quae statim dicemus, in num. 11. Sie ergo loquendo de publico delicto, illa non est exceptio, quia revera talis inquisitio particularis non est, sed generalis, ut supra dixi, c. praecedenti, numero quario.

9. Publicum delictum dupliciter. — Si autem delictum non solum est publicum, sed etiam delinquens, tunc procedit quod jura dicunt, contra illum posse judicem progredi, non servato ordine juris; illa vero non est exceptio, quia praecedit plusquam infamia, scilicet, publica notitia personae, et in hoc conveniunt omnes in cap. Zcidentia, de Accusationibus, et videri potest Navar. supra, corol. 48, num. 184 et 185; statim vero occurrebat tractandum quando dicatur publicum delictum. Dupliciter enim dicitur apud Doctores delictum notorium. Primo notoreitate juris, et de hoc non est sermo in praesenti, quia agimus de delicto publico ante officium judicis ; notoreitas autem juris sequitur post officium judicis per sententiam ejus, vel per confessionem rei, aut per sufticientem probationem testium, juxta cap. ult., de Cohabit. cleric. et mulier., juncto cap. Cum olim, de Verborum significatione. Alio ergo modo dicitur notorium notoreitate facti ; et definitur in eisdem juribus esse illud quod per evidentiam rei ita notum est, ut nulla tergiversatione possit celari: de quo dicitur in cap. Foidentia, de Accusationibus : Evidentia patrati sceleris non indiget clamore accusatoris ; et 9, q. 1, c. IT, dicitur: De manifesta et nota 1luribus causa non sunt quaerendi testes, ctc. ; et intra : Neque testibus opus erat, neque tergiversatione poterat tegi crimen.

10. Primo. — Quot persone sufficiant ad notoriumn. — Quia vero in hoc textu dicitur nota pluribus, est communis dubitatio quot esse oporteat illos quibus notum sit crimen. Sed, ut 4 tom., tertia parte, disp. 30, sect. 2, dixi, sentitque Soto, in 4, d. 12, quaest. 1, art. 6, non potest hoc revocari ad certum numcerum personarum ; quia in uno loco minori potest etiam minor numerus sufficere, quam in alio ; prudenti ergo arbitrio hoc sestimandum est, ut etiam attigi lib. 6, capit. 10, num. 20, sufficietque ut coram majori parte viciniae delictum patratum sit, et in universum, si decem personae illud viderunt, moraliter dici potest notorium, quia illud moraliter non potest celari. Et quamvis proprie dicatur notorium, seu publicum, quando multi viderunt, et evidenter cognoverunt personam committentem delictum, tamen in praesenti satis erit si aliqui viderint, a quibus per publicam famam divulgatum sit, ita ut per moralem certitudinem pluribus nota sint et delictum, et persona delinquens, et quod aliqui illam viderint committentem delictum.

11. Quarta exceptio. — Quarto excipi solet casus in quo praecedunt sufficientia indicia personae delinquentis, nam illa censentur sufficientia ad inquirendum in particulari de illo, etiamsi infamia non praecesserit ; itasentit Cajetanus 2. 2, quaestione sexagesima nona, articulo secundo, et Soto, d. helect., membr. 2, quaestione sexta, dubio tertio. Ratio est, quia manifesta indicia aequipollent infamiae. Unde S. Thomas, d. q. sexagesima nona,articulo secundo, ait reum juridice interrogari, si testis, infamia, aut manifesta indicia praecesserunt. Hanc autem sententiam improbat Navar. supra, corol. 48, n. 182. Primo, quia illa exceptio nullo jure vel sufficiente ratione fundatur; jura enim absolute requirunt infamiam ad procedendum via inquisitionis, et nunquam dicunt indicia aequipollere infamiae. Nec ratio id suadet, quia quantumvis indicia sint manifesta, possunt esse occulta et paucis nota; ergo adhuc crimen erit occultum ; ergo non est cur illa indicia aequiparentur infamiae, nec cur possit inquiri de tali crimine, cum non sit extra latitudinem occulti. Secundo indicia, quaptumvis manifesta, non faciunt plenam probationem in judicio, neque aequivalent duobus testibus ; sed duo testes etiam oculaves et jurati non satis sunt ad inquirendum de delicto, ut dicitur in cap Inquisitionis, § 1, de Accusationibus, quod Panormitanus intelligit, etiamsi contingat deponerc de tali delicto in judicio, in quo non de veritate delicti, sed de sola infamia interrogabatur; ergo multo minus possunt sufficere indicia sola ad inquirendum. Nec D. Thomas de processu per viam inquisitionis locutus est, sed de juridica interrogatione rei, de qua est longe diversa ratio. Nam reus legitime interrogatur quoties post accusationem vel denuntiationem semiplena probatio praecessit ; faciunt autem semiplenam probationem illa tria, unus testis, infamia, vel vehementia indicia ; et quoad hoc tantum a D. Thoma aequiparantur. Dices : si infamia non facit majorem probationem quam indicia, cur indicia non sufficient ad inquirendum sicut infamia? Respondeo idem posse interrogari de uno teste, vel multo magis de duobus. Dico ergo infamiae proprium esse, ut et testis et accusatoris vicem subeat ; nam, quatenus veritatem rei aliquo modo ostendit, habet vicem testis, et in hoc convenit cum indiciis; quatenus vero infert publicum scandalum, et quasi clamorem petentem judicium, habet vim denuntiationis ; et in hoc superat indicia, et unum, imo et duos testes.

12. Judicium auctoris in promimo dissidio. — Ex quo infero possc fortasse illas sententias in concordiam redigi, si distinguamus inter indicia occulta et publiea. Navarri enim sententia sine dubio est vera, quando indicia, etiamsi sint sufficientia ad vehementem suspicionem efficiendam, paucis tamen nota sunt; tunc enim licet in notitiam judicis devenian:, non potest de persona in particulari inquirere, et hoc probant evidenter fundamenta adducta pro opinione Navarri. At vero si indicia sint publica simul cum ipso delicto, sufficientia erunt ad inquirendum, et possent hoc modo exponi Cajetanus et Soto, siquidem vocant illa indicia manifesta. Verum est in hac voce posse esse aequivocationem: possunt enim indicia vocari manrifesta, vel quia manifeste ct satis clare ostendunt delictum, quo sensu locutus est D. Thomas, loco citato, et clarius illa vocavit indicia expressa, quamvis Cajetanus vocem postea mutaverit. Alio ergo modo possunt dici manifesta, quia ipsamet omnibus nota sunt, et sic de illis dicimus sufficere ad inchoandam viam inquisitionis. Verumtamen in hoc sensu non est haec propria exceptio a regula proposita. Nam si illa indicia sufficiunt, ex eo est quia generant publicam infamiam de tal persona, quod pertinet ad aliam dubi- tationem, quae, scilicet, infamia satis sit ad hujusmodi inquisitionem, de qua inferius dicemus.

13. Vera quaedam exceptio consurgens eac quatuor praecedentibus. — Unum etiam occurrit addendum circa has quatuor exceptiones, quamvis singulae per se non sufficiant ad aliquam propriam exceptionem faciendam, nihilominus cx omnibus simul sumptis posse admitti aliquem casum in quo possit de aliqua persona in particulari inquiri, etiamsi sufficiens infamia de illa non procedat ; nimirum si delictum sit publicum et enorme, et judici constet esse suffieientia indicia de aliqua persona, et aliunde judicet moraliter esse necessarium ad bonum commune auctorem delicti cognoscere, vel ad praeveniendum aliquod malum quod in futurum timetur, vel quia delictum pendet in futurum, et vergit in damnum aliorum, vel alicujus innocentis, vel talis conditionis est, ut nisi de illo inquiratur cum similibus indiciis, publice vindicari non possit, et ideo serpat, seu frequenter fiat ; quando enim haec omnia concurrunt (quod non raro accidere potest), ratio boni communis obligat ut ejus cura et providentia habeatur, contempta particulari fama unius personae; tunc enim delictum publicum provocat sufficienter judicem ad inquirendum generaliter ; indicia vero, quantum est de se, determinant ad talem personam; gravitas autem delicti et necessitas boni communis faciunt ut in tali deIieto indicia habeant sufficientem rationem accusatoris ; quia naturale praeceptum obligans ad non obscurandam aliquo modo famam proximi non est de re adeo intrinsece mala, quin ex justa causa desinat interdum obligare ; vel solum obligat quando sine debito fine et circumstantiis fit, ut docet D. Thom. 2. 2, quaestione 13, et per se facile constat; si qua autem ratio justa esse potest ad faciendum aliquid non obstante fama proximi, est necessitas boni communis ; ergo propter illam censeri potest illa sufficiens provocatio judicis ad inquirendumin particulari, non obstante fama proximi. Et tunc subditus interrogatus tencbitur revelare personam, ctiamsi infamia non laboret, quia juste interrogatur, et non habet rationabilem causam se excusandi, neque probabilem sensum, in quo possit fugere mendacium, si veritatem cognitam neget. Mendacium autem illud perniciosum est, utpote contra bonum commune, et contra obedientiam debitam Praelato in re gravi. Et praeterea crit perjurium, imo etiam tenebitur revelare, quamvis non possit probare delictum, quia tunc ille non interrogatur ut accusator, sed ut testis, qui tenetur verum testimonium dicere, quamvis aliter probare illud non possit, nisi sua fide et juramento.

14. Neque haec exceptio est contra jura superius citata, quae requirunt infamiam ad specialem inquisitionem ; tum quia illa expresse excipiunt publica delicta, d. c. Licet Heli, et cap. Ad nostram, 3, de Jurejur., quae licet potissimum intelligantur de criminihbus notoriis quoad factum et personam, tamen extendi possunt ad omnia publica, in quibus sufticiens ratio boni communis intercedit, et alias persona non est omnino occulta, quia saltem sunt de illa indicia probabilia; tum etiam quia regula generalis non excludit specialem exceptionem in casu raro et ad bonum commune pertinente. Praesertim, quia illa non tam videntur condere jus novum, quam explicare naturale, ut in eisdem decretis indicatur. Et ideo ubi ratio naturalis ostendit cessare regulam illam, quia cessat injuria proximi, non procedunt illa jura; et hanc sententiam praeter auctores citatos indicat Palud., in 4, d. 15, quaest. ultim.; Armilla, verb. Accausatio, S28, et alii, quos refert Petrus Navarra supra, et faciunt ea quae tractat Navarrus supra, 50 corol., n. 187, 188et 189; Aragon., 2. 2, q. 69, articulo secundo; et Soto, dicta quaestione sexta, circa finem tcrtiae conclusionis.

15. Quinta exceptio eacluditur per dilemma.— Posterius membrum dilemmatis capenditur.— Quinta exceptio additur ab aliquibus, nisi judex procedat ad inquisitionem ad instantiam alicujus, quia tunc sufficienter provocatur judex ad interrogandum de tali persona ; significat Sylvest., Inquisitio, 9, dicto 8; sed haec exceptio admittenda non est; nam ille, qui judiceimn provocat, vel vult subire vicem accusatoris ac denuntiatoris, vel non , sed tantum defert crimen ad aures Praelati, ut ipse suo munere fungatur et inquirat. In hoc posteriori casu, nullo modo licet judici procedere ad inquisitionem specialem de tali persona, si non praecessit infamia, quia cst expresse contra jura citata, quae negant sufticere unius vel duorum testimonium ad inquirendum hoc modo. Quin potius, si delictum ipsum alias publicum non est, aut famosum, tunc nec generaliter quoad personas, et specialiter quoad tale delictum debet judex inquirere seu interrogare, nisi juxta modum inquisitionis generalis, superius declaratum ; quia unius vel alterius personae elamor per se non est sufficiens ratio inquirendi. Unde in legibus Hispaniae, lib. 8 Novae recopilationis, tit. I, libr. 6, ordinatur ut in eo casu judex non audiat denuntiantem, nisi ipse ad probationem se offerat ; excipit tamen, nisi delictum noctu aut loco deserto factum esse dicatur, tunc enim commendatur judici ut veritatem inquirat, non quidem incipiendo ab speciali inquisitione, sed prius inquirendo an tale delictum vere factum fuerit, deinde a quo factum fuerit tale delictum ; et postea si aliquem laborare infamia intellexerit, poterit de illo particulariter interrogare.

16. Expenditur prius membrum.—Quo casu fiscalis adhibeatur ut enuntians fiat testis. — Si autem persona illa, quae manifestat Praelato alium delinquentem, velit sustinere munus accusatoris et denuniiantis, tunc procedere quidem potest judex ad interrogandum in particulari de tali persona; sed tunc jam non procedit via inquisitionis, sed via denuntiationis vel accusationis, de qua nunc non agimus, et ita illa non est exceptio a proposita regula. Solet autem interdum, quando persona, quae rem manifestat judici aut Praelato, non vult sustinere munus denuntiatoris, necse offerre ad probandum, si potest esse testis sufficiens, et omni exceptione major ad faciendam semiplenam probationem, solet, iuquam, creari a judice fiscalis, qui causam promoveat, et munus accusatoris suscipiat, et priorem denuntiatorem ut testem praesentet, ut ita fiat scmiplena probatio, et possit procedi ad interrogationem rei et aliorum testium ; tunc autem jam relinquitur via inquisitionis, et fit transitus ad aliam accusationis. Hoc tamen non fit in omnibus criminibus, sed in his quae contra commune bonum, aut contra rcligionem aut fidem vergunt, ex quo capite posset haec exceptio, si aliquo modo admittenda est, ad superius positam revocari.

17. Sexta exceptio quorumdam Doctorum. — Vltimo excipiunt omnes, ut videre licet in Soto, Navarro, et aliis citatis supra, et apud Sancium, lib. 3 de Matrim., disput. 13 et 14, casus illos, in quibus non fit inquisitio ad punitionem inquisiti, sed ad alios fines justos, ad quos est necessaria cognitio talis personae et qualitatum ejus; ut cum inquiritur de impedimento matrimonii inter Petrum et Mariam, vel de causa ejus, etiamsi peccaminosa sit, vel cum inquiritur de irregularitate, aut inhabilitate ad beneficium, vel ad suffragium ferendum, vel cum inquiruntur mcrita alicujus ad oflicium, vel ministerium, etc.; in his enim casibus habet Praelatus jus interrogandi de tali persona, quia non potest aliter convenienter exercere munus suum, quod necessarium est ad commune bonum, quia plerumque ipsemet, de quo fit inquisitio, voluntarie se immiscet tali negotio, et vult aut contrahere, aut suffragium ferre, etc., et consequentcr etiam virtute consentit ut de ipso inquiratur, unde etiam fit ut ipsemet teneatur saepe respondere, et veritatem apcerire. Haec vero exceptio licet veram doctrinam contineat , proprie non est a regula posita, cum in ea tantum sit sermo de inquisitione judiciaria, quae ad vindictam delicti ordinatur. Aliae praeterea exceptiones fieri solent, quas attingit Soto, dict. quaest. 6, concl. 3; et latius Navar., corol. 63; sed quae tactae sunt ad rem praesentem sufliciunt, reliquae vero ex sequenti asscrtione notoriae erunt.

18. Secunda assertio tripartita.— Secundo vero dicendum est, pracedente infamia de delicto et de persona, juste posse, imo et debere Praelatum inquirere interrogando in particulari de tali persona, et obligando subditos etiam sub juramento ad dicendam veritatem. Est certa sententia omnium, et colligitur plane ex juribus citatis; nam dum ncgant sine infamia posse inquiri hoc modo, cum illa affirmant posse. Ratio autem est primo, quia tunc infamia merito supplet vicem accusatoris, quia ipsa vox publica, quae infamat personam, contra eam clamat, postulando justitiam, ut indicant jura, et verba illa Domini, Gen. 18 : Clamor Sodomorum et Gomorrle multiplicatus est ; descendam , et videbo utrum clamorem, qui venit ad me, opere compleverint. Secundo, quia tunc judex ratione officii habet jus inquirendi, et ratione infamiae nullam facit injuriam tali personae, inquirendo de illa; ergo juste id facit. Tertio, quia hoc est necessarium ad bonum commune, alias vix possent delicta puniri aut impediri. Quae ratio probat Praelatum non tantum posse, sed etiam debere ita inquirere ; quia tcnetur habere curam boni communis ; hoc autem medium est moraliter necessarium ad illud bonum. Unde si Praelatus in simili casu esset remissus, aliis daret grave scandalum, quod est magnum argumentum obligationis ejus.

19. Denique inde etiam facile concluditur tertia pars assertionis, nimirum obligatio subditorum ad veritatem dicendam. Primo, quia, per se loquendo (licet nonnulli moderni contrarium sentiant), optima est regula, quoties Praelatus juste interrogat, teneri subdi- tum ad respondendum, ne detur bellum justum ex utraque parte, nulla interveniente ignorantia, neque alia legitima excusatione, ut est in praesenti; quia supponimus subzaiium scire se juste interrogari, et nullam fieri injuriam reo, veritatem fatendo. Praeterea esset inutilis et inefficax interrogatio Praelati, si non posset cogere subditum ad veritatem dicendam; non cogit autem per poenam, imo nec juste potest, donec alias constet ipsum falsum respondisse; quae non erit coactio ad cognoscendam veritatem, sed punitio delicti, quae supponit illud alias cognitum; ergo ut interrogatio possit esse efticax ad veritatem inveniendam , necesse est ut Praelatus possit obligare subditum in conscientia. Denique tale praeceptum est de re justa, et bono communi necessaria; cur ergo non poterit Praelatus illud ita imponere ut obliget ? Omitto casus speciales, in quibus potest quis excusari, vel ne se prodat, si sit complex, vel propter alias rationes extrinsecas, quas nunc tractare necessarium non est.

20. Dubium primum circa promimam assertiorem.— Unum pronuntiatum pro resohutione. — Quaeret autem aliquis, primo circa positam conclusionem, quaenam irfamia sufticiat ad hujusmodi inquisitionem. Quam rem late tractant citati auctores; breviter tamen dico necessarium imprimis esse, ut infamia sit de tali persona circa tale delictum; itaque non satis est quod religiosus, verbi gratia, male audiat, vel generatim de vita sua, vel speciatim de aliquo delicto, ut de illo inquiratur an commiserit aliud delictum, cujus auctor ignoratur; ita docent omnes, praesertim Navar., corollar. 51, num. 190, referens S. Thomam 2. 2, quaest. 70, art. 1; et Cajetanum ibi, et quaest. 69, art. 2, et in opusc. 17 Responsionum, respons. 5, dicentem saepe in hoc multum errari, etiam a religiosis Praelatis; Adrian., Quodlib. 11, quaest. 1; Soto, dict. quaest. 6, dub. 5, et alit communiter contra Paludanum, in 4, d. 19, quaest. 4; et colligitur ex cap. Cum oporteat, ibi: INisi super predictis fanam ipsius lesum esse noveritis; et cap. Znquisitionis, de Accusationibus, ibi: ullum esse pro crimine, super quo non laborat infamia ; nam illae particulae, super quo et super quibus, aperte significant infamiam debere esse de eodem crimine de quo fit inquisitio. Et ratio est manifesta, quia alia infamia impertinens est, quia non accusat vere ant ficte talem personam de tali crimine, unde sicut in via accusationis, accusatus de uno crimine non potest interrogari de alio, iia nec in via inquisitionis. Addunt Doctores, nisi crimina ita sint conjuncta, ut unum sit circumstantia alterius, vel, prout hic et nunc factum est, generet generalem suspicionem de alio; ut si Petrus inveniatur mortuus in via, et spoliatus, et Joannes laboret infamia, quod spoliaverit illum, consequenter est suspectus de homicidio. In hoc autem et similibus casibus non fit inquisitio de delicto sine infamia de illo; quia, licet non sit de illo per se primo, ut sic dicam, in illud redundat, quia infamatus de uno delicto est etiam infamatus de circumstantiis ejus, quando alias constat vel ex natura rei, vel ex evidentia facti, de connexione unius cum alio.

21. Alterum pronuntiatum. — Deinde pronuntio infamiam debere esse talem, ut generet publicam et probabilem suspicionem, et (ut jura loquuntur) clamorosam insinuationem. Haec enim duo, infamia, scilicet, et clamorosa insinuatio, non sunt duo ita distincta, ut unum possit ab alio separari quoad praesentem effectum, licet aliqui oppositum sienificent, quod sentit Navarrus, corol. 63, num. 299, contra multos, quos refert et sine fundamento; nam jura, quae citat, potius probant oppositum. ld vero constat ex dicto cap. Inquisitionis, ibi: Super quo aliqua non laborat infamia, seu clamorosa insinuatio non praecessit , nam illa particula seu indicat illa esse aequivalentia; et infra subdit : Cum inquisitio fieri debeat solummodo super illis de quilus clamores aliqgui precesserunt. Ubi nulla fit mentio de infamia, quia clamores indicant ilam, atque ita illam includunt vel supponunt ; et e converso in dicto cap. Cum oportcat, fit mentio solius infamise, quamvis sine clamoribus non sufficiat, quia debet esse publica; fit autem publica per publicum rumorem seu clamorem, per quem supplet etiam vicem accusatoris. Unde hoc modo loquendo de fama, in definitione ejus poni solet, ut sit commnunis opinio ea suspicione generata, et voce manifest ta , quae si sit de malo, dicitur infamia, ut tradit Bartolus, in lib. de Minore, § Tormenta, numer. 7, ff. de Quaestionibus.

22. Quae communis opinio de malo sufficiat ad infamiam. — Circa quas tres particulas breviter advertendum est, in prima non esse certam aliquam regulam ad definiendum quam communis debeat esse opinio, quae ad infamiam sufhiciat, sed prudenti arbitrio esse determinandum, ut ait Soto supra; quia, licet aliqui dicant requiri denarium numerum per- sonarum, nullo jure vel necessaria ratione id ostenditur; ipse vero Soto pro regula assignat, quod rumor sit sparsus per majorem partem viciniae, aut collegii, aut universitatis, in qua quis commoratur, et citat glossam ultimam in dicto capit. Inquisitionis, quae requirit majorem partem viciniae : quam viciniam recte exponit Soto cum proportione esse intelligendam; nam in religionibus, de quibus agimus, non est necessarium ut infamia extra monasterium egrediatur, sed totum monasterium tanquam quaedam vicinia reputatur, et merito; cum enim inquisitio intra illud tantum fiat, saiis est quod in illo sit sparsa infamia; unde secus esset si inquisitio de religioso esset inter seculares, seu in populo aliquo facienda, tunc enim necessarium esset infamiam etiam ad eos redundasse, alias non solum religioso, sed etiam religioni injuria fieret. Quod autem debeat esse haec opinio majoris partis viciniae, nullo jure probatur, sed solum ait dicta glossa, ideo majorem partem viciniae requiri, quia fama loci requiritur, non fama aliquorum, argumento cap. Illud, de Praesumptionibus, ibi, quia fama vicinie magis debet attendi, si fama loci habet, etc. Verumtamen non existimo esse necessariam majorem partem viciniae, quoad numerum personarum, nam in dicto cap. 72quisitionis, solum dicitur, propter dicta paucorum non reputari aliquem infamatum, cujus apud bonos et graves lesa opinio non ecisLit, in quibus verbis, sirecte attendantur, potius insinuatur paucos sufficere, si probi et graves sint; non est cergo semper necessarius major numerus personarum. Quod sentit Navar., in dict. corollar. 48, in fine, dicens non oportere ut fama sit in aliquo loco, sed ut sit communis opinio eorum ad quos spectat hoc scire, ut in hac universitate Conimbricensi dicetur aliquis scholaris bonae vel malae famae in litterarum profectu, si inter magistros suos vel condiscipulos habet illam communem opinionem, quae est doctrina Bartoli supra, numero 10 et 11.

23. Idem vero Navarrus, in Commentar. de fama et infamia, num. 7, 8 et 9, necessarium esse putat ad famam, ut sit omnium, vel majoris partis eorum, apud quos allegatur esse illa, citans Bartolum supra, num. 13, et glossam ac eumdem Bartolum, in lib. 3, § Ejusdam, ff. de Testibus. Fundamentum corum est, quia communis opinio tunc dicitur esse, quando est omnium, vel majoris partis universitatis ad quam spectat, ex qui- busdam legibus quas citant; sed neque hoc videtur mihi satis probari, quia, ut aliqua vere dicatur communis opinio, non oportet ut major pars auctorum illam teneat, alias quis posset nisi temere aliquam opinionem vocare communem, cum nullus possit ita recensere et conferre inter se auctores utriusque partis? ergo ad opinionem communem, satis est quod absolute multi auctores illam teneant ; praesertim si sunt graves. Hinc de eadem re dicunt saepe Doctores dari opiniones communes contrarias, quod esse non posset, si sola major pars faceret communem opinionem; sic etiam in praesenti de eadem persona, et secundum idem, possunt dari duae famae contrariae. Quod tenect Felin., in c. Cwumn oporteat, n. 5, in fin., de Accusationibus, citans Zochum, in cap. Cum in tua, de Sponsalibus, et plures alios.

24. Non ergo videtur semper ponderandus numerus personarum; quare si talis opinio sit apud graviores et meliores, licet non sint plures numero, dummodo sint absolute multi, existimo sufficere ad mfamiam. Si autem quoad qualitatem personarum essent caetera paria, probabile est requiri opinionem majoris partis, vel (quia de hoc, ut dicebam, moaliter constare non potest), sufficiet ut vel probabiliter id credatur, vel certe quod censeatur esse vulearis opinio, quia haec facile diffunditur ad majorem partem. Addit praeterea Navar., dict. Comment., num. 9, opinionem pauciorum quam decem non sufticere ad infamiam, etiamsi sit major pars illius loci, vel communitatis, vel tota communitas, in qua versatur fama; quod non probat nisi auctoritate Panormitani et Ananiae; sed plane est incredibile in materia de qua tractamus; alias si in monasterio essent quindecim religiosi, et unus esset diffamatus apud novem illorum de aliquo delicto, non posset Superior de illo inquirere, quod est contra omnem rationem vel bonos mores; cur ergo illud credendum est, cum nulla ratione vel textu sit fundatum? Praeterea jura supra citata solum requirunt illam infamiam, quae sufhicit ad publicum scandalum communitatis; in eo casu revera est publicum scandalum, et novum sequeretur, si nullum remedium illi malo adhiberetur; ergo, etc. Oportet igitur ut ad primum responsum revertamur, prudenti, scilicet, judicio opus esse, considerata qualitate communiltatis et conditionc personarum.

25. De duobus aliis reguisitis ad infaniam positis in n. 22.—Adit etiam Bartolus supra, et cum eo reliqui, considerandam esse radicem infamise ; nam oriri potuit ex odio et inimicitia alicujus, vel ex levibus indiciis, et vulgi suspicione ac locutione, et tunc non est vera infamia, quia non potest probari per opinionem generalem, quare si de tali radice constet, non sufficiet ad inquirendum, sed oportet ut suspicio, quae generavit infamiam, ex justa et probabili causa processerit, et inter probos et non suspectos homines divulgata sit, ut ex dictis capitulis 7nquisitionis, et Qualiter et quando, 2, aperte colligitur.

26. Dubium secundum circa eamdem assertionem. —Cusaeri secundo potest circa eamdem secundam conclusionem, quomodo debeat judici de infamia constare, ut tunc possit juste inquirere; aut enim debet constare in judicio, vel extra; si in judicio, procedemus in infinitum, unde enim illud aliud judicium incipiet? oportebit enim alia infamia praecedat, alioqui non poterit ex officio judex inchoare processum; si autem sufficit u: extra judicium cognoscatur, accusatio extra judicium facta sufliciet ad procedendum ad interrogandum reum vel testes judicialiter, quod est falsum. Sequela vero patet, quia fama supplet vicem accusatoris. Item est similitudo rationis, quia privata notitia non videtur sufficiens ad exercendum officium judicis ut sic. Circa boc Angelus, verb. Inquisitio, num. 4, sentit necessarium esse, ut infamia deferatur ad judicem, ut de illa primo juridice cognoscat, et num. 2 ait oportere ut fama deferatur ad judicem sedentem pro tribunali, citatque juris peritos; sed hoc non potest in universum probari, ut noiavit Sylvest., verb. 7Inquisitio, 1, quaest. 8, num. 14, alias nunquam possent judices inchoare inquisitionem specialem, nisi ad petitionem vel denuntiationem alicujus: quod est contra jura, et contra bonum regimen Reipublica.

27. Adaequata dubii responsio. — Illud ergo habet locum, quando fama per seipsam, seu clamor ejus non pervenit ad aures judicis, sed unus vel alius illi denuntiant Petrum esse infamatum de tali delicto ; tunc enim priusquam de illo inquirere incipiat, necesse est ut infamia juridice probetur; quia cum respectu judicis per se non sit publica, oportet ut per publicam probationem de illa constet, et hoc probat ratio facta, idemque sentit Navar., dict. corollar. 63, in fin. Nec tunc sequitur processus in infinitum, quia initium tunc sumitur a via denuntiationis , non a via inquisitionis; et illa prima causa, quae tunc tractatur, non est de ipso delicto, sed de infamia delicti, an sit, necne; et illa sufficienter probata juridice , incipit inquisitio de delicto, de quo videndus Sylvest., Inquisitio, 2, dict. 5; Antonin., 3 part., titul. 9. At vero interdum fama per seipsam pervenit ad aures Praelati, et clamat contra reum; et de hac loquuntur frequentius jura citata, quae propterea cum infamia conjungunt clamorosam insinuatiouem. Tunc ergo non oportet ut praecedat judicialis probatio infamiae, ut sentit Sylvester, et tenet Navarrus et alii, et probat plane ratio facta, quia alias nunquam posset Praelatus incipere ex officio ab inquisitione spcciali. Ratio vero a priori est, quia in publicis et evidentibus non est necessaria specialis probatio; tunc autem infamia est per se evidens et publica, et ideo non est simile, quod afferebatur de privata accusatione; infamia enim clamat et accusat publice, et ideo per se sufticit ad inchoandam inquisitionem.

28. Interest inter Praelatum et ejus delegatum in inquirendo de infamia. — Unde fit, si Praelatus ordinarius ex officio procedat ad inquisitionem , satis esse quod sit certus de infamia , et tunc sua assertione suflicienter illam probet et confirmet. Quapropter si munus inquirendi deleget alteri, instruens illum, et affirmans sibi constare Petrum esse infamatum de tali delicto, id satis esset ut delegatus possit immediate incipere, inquirendo in speciali de delicto talis personae, non inquirendo de infamia, nec probationem ejus investigando: quod tamen facere non posset, si delegatio simpliciter facta fuisset, et delegans nihil de infamia affirmasset ; tunc enuim oporterct delegatum inchoare ab inquisitione infamiae, nisi tanta illa essct, ut per se ctiam nota esset et evidens delegato ; ut, verbi gratia, si committeretur delictum inquirendum in tali loco, et delegatus ad illum locum perveniens statim intelligercet per publicum rumorem et sermonem multorum Petrum esse intfamatum de tali delicto, statim posset inquirere de delicto, et de persona ; quod insinuatur in cap. Cuin oporteat, de Accusationibus, ubi sermo est de judice delegato, et illi dicitur : NVisi super preedictis famam ipsius lesam esse uoveritis, vos ad inquisitionem illius non subito procedalis ; ergo si novisset famam esse laesam, statim procedere posset. Neque ibi postulatur ut illa notitia sit per aliud judicium et probationem in illo; sufficit ergo quod sit publica et morahter evidens.

Praxis inquisitionis specialis post sufficientem infamiam.

29. De examine testium. — De juramento. —Praeceptum aliud absque juramento an sufficiat. — Supposita ergo sufficiente infamia et notitia ejus, procedere potest Praelatus ad inquisitionem specialem de subdito, sive speret ejus emendationem, sive non; quia jam non intendit principaliter emendationem, sed punitionem, et remedium scandali, quod ex infamia oriri solet, ut Antonin. supra, 88; et Sylvest., Inquisitio, 9. dicto 3, notant. Modus autem procedendi ad praedictam inquisitionem, quamvis in religione non requirat omnes juris subtilitates, tamen esse debet sufficienter juridica, ita ut faciat publicam fidem; et ideo, supposita infamia, cxaminari debent testes coram notario, seu secretario quem ipse Praelatus ex suis religiosis ad hoc munus constituerit, ut omnes actus inquisitionis fideliter conscribat , eisque simul cum ipso Praelato subscribat ad eorum probationem. Interrogandi etiam sunt distincte et clare per articulos et capiwula , quae ad hunc finem ab ipso Praelato cum notario erunt distincte confecta. Et quamvis dixerimus, proclamante fama , non esse necessariam aliam probationem ejus, hoc maxime intelligendum est, ut judex juste possit inquisitionem incipere, et testes ad respondendum obligare. Nihilominus tamen optimum est nonnullos testes saltem in principio, non solum de delicto, sed etiam de infamia interrogarce, ut de utroque magis convincatur reus. Debent ctiam interrogari sub juramento , quia alias non facit testis suflicientem fidem in judicio, quod etiam in regulari judicio verum habet; quia illa conditio tanquam substantialis reputatur. Significat vero Sylvest., uguisitio, 2, dicto 6 (ubi de reo loquitur, est autem eadem ratio de testibus), sufficere ut Praelatus in virtute obedientia vel sub excommunicatione praecipiat dicere veritatem. Ego tamen consulerem juramentum dari, juxta cap. Cum delicti, de Accusationibus, nisi recepta consuetudo religionis allum modum teneret ; et juramentum non est tam substantiale , quin possit renuntiari per partes, cap. 7wis, de Testibus. llla autem consuetudo renuntiationi aquivalet ; nam consuetudo dat jus, et tollit, ac renuntiat, quod perinde est.

30. Licet testes reum non damnent, interrogari adhuc potest juridice, si dentur indicia cel infaania. — Infamia subit vicem accusato- ris et testis. — Reo legendus processus.— Non oportet ei aperire testes aut transsumptum. — Postea vero procedendum ulterius est juxta merita causae ex testium interrogationibus resultantia. Nam si nullus testis condemnat reum de delicto, ita ut insurgat saltem semiplena probatio, non potest reus ipse legitime interrogari, et ita ulterius inquirendum est ab aliis testibus vel non ultra procedendum; tamen existimo suflicere infamiam probatam sufficienter , praesertim si accedant indicia gravia, ut citari possit, et interrogari reus, quia infamia talis facit semiplenam probationem. Nec refert quod in hoc processu infamia habeat vicem accusatoris, et ideo vidcatur non posse sustinere locum testis; nam (ut bene sentit Navarrus, corol. 63, num. 294) sub diversis rationibus utrumque potest, praesertim cum non sit verus accusator, sed fictus. Quatenus ergo antecedit clamando ad judicem , habet vicem denuntiantis ; quatenus vero veritati facti aliquod testimonium publicum praebet, facit scemiplenam probationem. Vel aliter, infamia secundum se et per se cognita accusat; ut vero per testes probata in judicio, et praesertim indiciis etiam probatis contfirmata, facit semiplenam probationem. Itaque existente semiplena probatione post aliquam inquisitionem, debet citari, vel (ut Sylvester ait) vocari religioso modo inquisitus, et de veritate sub juramento interrogari; ut autem ad respondendum obligetur, necesse est ut illi constet de legitimo proccssu contra illum facto, et probatione quae contra illum resultat. Debet ergo illi legi, ut colligitur ex Divo Thoma 2. 2, quaest. 69, artic. 1, ad 2; et ex Cajetano, ibidem; Soto, dict. membro 2, quaest. 7; Navarro, in Summa, c. c. 25, num. 36, et in diet. cap. 7nter eerba, in antiquo, corol. 64, numer. 730; Bernard. Dias, in Practica, c. 126, n. 4; et ibi Salzedo, qui advertit satis csse ut notarius legat coram reo depositiones tcstium, tacitis eorum nominibus, neque oportere corum transsumptum dare, nam potest cogi statim ad respondendum, cum jam illi sufficienter constet de legitima interrogatione, quam essc communem statuit Julius Clarus, libro quinto, § fin., q. 45, n. 7 et 8..

31. Quid agendum quando reus fatetur delictuin. —Quid quando negat. — Sumpta igitur confessione a subdito, vel ipse fatetur delictum, vel negat; si confitetur, posset in rigore statim contra cum ferri sententia; nihilominus non eo rigore utendum est, sed terminus est ei concedendus, ut si quam habet excusationem, quae saltem minuat delictum, eam afferre possit. De quo videri potest Julius Clarus, libro quinto, § fin., quaest. 65; et Antonius Gomez, tom. 3 Variarum, cap. 12. Si autem reus interrogatus neget, procedi ulterius debet ad convincendum illum, tam ratificando priora testimonia, quam alia de novo examinando, si necessarium visum fuerit ad moralem certitudinem veritatis ; hic enim debet esse praecipuus scopus in hoc regulari judicio, in quo non sunt ita necessariae illae circumstantiae iterum interrogandi, seu ratificandi, quando de fide testium moraliter constat ; et hoc praecipue debet animadvertere Praelatus, scilicet, ut testes suspecti non sint de inimicitia aut levitate, vel de alia occasione falsitatis, et ut plene interrogentur de omnibus circumstantiis ; et ob eamdem rationem, quamvis in secularibus judiciis (excepta inquisiticne in crimine haeresis) soleant nomina testium manifestari reo, juxta cap. Qualiter et quando, 2, S Debet igitur, de Accusationibus, tamen in nostro judicio regulari id non est necessarium , sed satis est dare reo copiam testimoniorum ut possit se defendere, tacitis nominibus propter vitanda majora incommoda, et quia in regulari judicio non est necessarium omnes has circumstantias servare, ut dicitur in dict. c. Qualiter et quando; quod si aliqua omitti potest, maxime haec. Unde etiam in generalibus visitationibus non servatur, ut notavit Simanquas, de Catholic. inst., tit. 64, n. 30.

32. Detortura rei ctiam religiosi negantis delictum. — Cur etiam in religiosum cadat tortara.— Tortura religiosi qualis. — Addunt Doctores, etiam inter regularcs posse habere locum torturam, quando subditus est semiplere, non tamen plene convictus, et adhuc negat delictum: ita Bernardus Dias, dict. cap. 125 et 126, et ibi Salzedo. Divus Antonin., 3 part., titul. 9, c. 7 et 8; Sylvest., 7nquisitio, 2. dict. 9; et Armilla, verb. 7nquisitio, numer. 12, quamvis aliqui ex his non loquantur in specie de regularibus, sed generatim de clericis, sub quibus personas ecclesiasticas, et consequenter regulares comprehendunt, quia non habent de hoc speciale privilegium ; quae est ratio a priori hujus assertionis; quia Praelatus habens potestatem coercivam perfectam, habet etiam potestatem torquendi ad veritatem comprobandam , si aliae cireumstantiae necessaria occurrant, et specialiter prohibitus non sit; sed Praelatus regularis habet hu- jusmodi potestatem, ut supra, tomo praecedenti, ostendimus, disputando generatim de potestate ejus, et nulla est de hoc prohibitio positiva, saltem jure communi, neque etiam jure speciali Societatis (de aliis enim religionibus proprii earum Praelati videbunt), neque etiam ex natura rei hoc prohibitum est magis in religioso quam in clerico, quia sicut peccatum facit dignam poena personam, etiam sacram, ita etiam facit dignam tortura. Verum est tamen modum torquendi regulares debere esse accommodatum statui et consuetudini eorum ; non enim per violentas actiones instar secularium, sed per strictiorem carcerem, humicubationes, strictiora jejunia, et similescorporis afflictiones torquendi sunt ; an autem per laicum fieri possit, diximus disputat. 92, de Censur., section. 1, numero 44. Si reus in confessione sua negavit, et per testes sufficienter convinci non potuit, regulari modo torqueri potest, si gravitas delicti id exigat. Quod si in tormentis veritatem adhuc neget absolvendus est; si autem confiteatur, et postea extra tormenta ratificet confessionem (quod necessarium est), debet procedi ad proferendam sententiam, justa ea quae tradunt dicti auctores, praesertim Bernard. Dias, Julius Clarus, Simanquas, tit. 65, n. 74 et sequentibus, et Greg. Lopez, in lib. 4, tit. 30, partit. 7.

33. Duo testes sufficiunt ad penam legis, si sint contestes. — Quid si sint singulares.— Per viam inquisitionis mitius agitur cun convicto. — Denique, quando delictum plene probatum est, neque est necessaria, neque juste potest adhiberi tortura, per seloquendo, quia jam cessavit finis ejus, ut iidem auctores dicunt; est autem delictum plene probatum, quando ad minimum per duos testes oculares et contestes, et omni exceptione majores convictus est reus, juxta illud Christi : 7n ore duorum vel trium stet omne verbum, et omnium sententiam ac praxim. Duo autem testes singulares, id est, de diversis numero factis, aut de distinctis temporibus, vel locis, imo nec plures sufficiunt ad plenam fidem faciendam, ut docet Divus Thomas, 2. 2, queest. 70, artic. 2, ad secundum, et ibi Cajetanus, et Soto, 5 de Justit., quaest. 7, art. 2, qui advertit, etiam in religione hoc servandum esse, ut testes singulares non sufficiant ad condemnationem, licet sufficiant ad torquendum, vel alio modo exquirendam veritatem; quia (ut dicitur 2, quaest. 1, cap. 1) nos in quemquam sententiamn (scilicet condemnatoram) ferre non possumnus, nisi aut in convictum, aut sponte confessum. Hoc autem intelligendum censeo quoad poenam integram. Nam quoad aliquam punitionem vel gravem correptionem, potest condemnari, quando, praeter famam satis comprobatam, sunt aliqua gravia indicia, vel gravis aliquis testis; quia, licet tunc non plene constet de delicto, est vehemens illius suspicio, vel opinio, quae ad aliquam poenam satis esse debet. Imo in hoc processu per inquisitionem, quamvis plena probatio obtineatur, mitius agendum est in poena imponenda, quam si per accusationem criminalem processum essct ; quia cum reus, neque accusatus sit ab aliquo, neque ipse confessus sit suum delictum, jura volunt ut judex prudenti arbitrio moderetur poenam, cap. 7nquisitionis, de Accusationibus ; consentiunt citati Doctores, Antonin., 3 p., titul. 9, cap. 7, 86; Sylvest.. Inquisitio, 1, quaest. ult.; Soto, dicto memb. 2, q. 6, dub. 1; Navar., cap. Znter verba, in antiquo, corollar. 48, num. 582; Anton. Gomez, tom. 3 Variar., c. 1, num. quinquagesimo primo.

34. Appellatio an in veligionibus locum habeat. — Post sententiam sequi solet appellatio in seculari foro; in regulari vero audiri non debet, nisi Praelatus manifeste et notabilter excedat modum in regula praescriptum, et praesertim in Societate est speciale privilegium Pauli Ill, ut in ea appellare non liceat a regulari correctione; est autem usus ut hoc servetur, quando correctio fit secundum ordinationes Societatis, ut constat ex Compendio privilegiorum , verbo Appellatio, S 1. Et ita non admittitur appellatio ab ordinaria correptione, reformatione, mandatis, et similibus, de quibus in d. verbo Appellatio, S 2. À sententia autem condemnatoria non negatur, nisi ipsamet appellatio sit manifeste frivola vel injusta ; plura de hoc appellationis puncto disi in tract. 8, lib. 2, c. 11.

De modo procedendi in regulari judicio per ciam denuntiationis judicialis.

35. Ad denuntiandum judicialiter non reguiritur infamig.— Duobus modis potest haec via inchoari, primo, per se et immediate, quando aliquis incipit causam sumendo munus denuntiatoris apud Praelatum seu judicem ; secundo, transeundo a denuntiatione Evangelica ad judicialem ; nam finis unius solet esse inchoatio alterius, ut in cap. 10, in tine, insinuavimus, remittendo in hunclocum exactam declarationem, quae eritfacilis, expli- cata prius denuntiatione ipsa secundum se. It ergo aliquis juste denuntiet judicialiter, necessarium non est ui praecedat infamia, ut constat ex juribus saepe citatis, cap. ZnguisiLionis, cap. Qualiter et quando, cum similibus, et ex omnibus auctoribus. Ratio vero est, quia in via inquisitionis infamia requiritur, ut suppleat vicem accusatoris; in hac autem via denuntiator sustinet vicem accusatoris, quamvis non omuino suscipiat totum onus illius, quia non ita obligatur ad probandum, sicut accusator.

36. An requiratur praemonitio secreta.— Responsio quando denuntiatio fit ad solam emendam cum spe ejus.— Data responsio valet etiam inter religiosos. — Est autem quaestio, an debeat praecedere monitio fraterna ante hanc denuntiationem, id enim significant jura citata. Et consequenter est dubium, utrum, si per solam admonitionem frater corrigatur, liceat nihilominus ad hanc denuntiationem procedere. Haec vero dubia ex dictis a c. 8 fere resoluta sunt. Aut enim talis denuntiatio ordinatur solum ad emendationem delicti, qui est ordinarius, et maxime proprius finis ejus, aut ad damnum tertii, vel communis boni nocumentum vitandum. In priori denuntiatione, quae Evangelica dicitur, si est spes emendae, sine dubio debet praecedere correctio fraterna ; nam et naturalis ratio charitatis et justitiae id postulat, cum talis denuntiatio (utpote judicialis) non fiat sine magna et publica laesione famae, quae tunc necessaria non est, et hic ordo est maxime consentaneus Evangelio; imo, juxta communiorem opinionem Theologorum, censetur in eo praeceptus, maxime pro hujusmodi casu spei emendae, conservata fama ; et jura canonica etiam hoc disponunt, praescrtim in c. Licet Heli, de Simonia, et notavit glossa, in cap.2, de Calumniatoribus, ex quo textumihi colligo, tam necessariam esse hanc admonitionem, ut si denuntiator in probatione deficiat, et non ostendat prius secrete monuisse, vix possit a calumnia purgari ; ideo enim videtur ibi denuntiator ab officio et beneficio fuisse suspensus, donec canonice suam purgaret innocentiam, quod non calumniandi animo adtalia crimina proponenda processisset. Nec religiosi ab hoc onere eximuntur, quia nullum de hoc habent privilegium, et alioqui est per se maxime consentaneum non solum perfectioni, sed ctiam necessitati charitatis. Unde etiam in Societate pro comperto est apud omnes, in ordine ad hanc judicialem denuntia- tionem, nullam esse renuntiationem famae, ut jam n. 3 attigimus, et servandum esse hunc ordinem.

37. Primum corollarium ex predicta responsione.— Secundum corollarium, Pralatum servare debere ordinem Ecangelii cum denuntiato secrete. — Quid si denuntiatus fateatur. —Quid si neget. — Atque hinc scquitur multo minus posse fieri hanc denuntiationem post monitionem secrctam, si suum cffectum consecuta est; nam emendato fratre cessat finis talis denuntiationis, et ideo jam non esset denuntiatio, sed gravis detractio. Sequitur ctiam Pralatum in hujusmodi denuntiatione praecise propter hunc finem facta teneri ad servaudum Evangelicum ordinem et totum illum quem charitas postulaverit. Itaque facta denuntiatione, non potest de subdito inquirere, cum non laboret infamia; debet ergo illum ad se vocare, et cum illo de cmendatione agere. Quod si recognoscat delictum, et emcndationem ac satisfactionem offerat, non potest puniri publice, quamvis occulte, praesertim inter regulares, possit aliquam secretam poenitentiam injungere, magis in medicinam praeservativam, quam in vindictam ; si vero reus sit pertinax, negando delictum, adhibendi sunt unus vel duo testes, ut convincatur, si delictum non sit omnino occultum. Atque si denuntiator antequam rem ad Superiorem deferret, servato Evangelico ordine, unum vel duos testes adbibuit, illi prius vocandi sunt, ne infamia ulterius crescat ; sin autem illud fuit praetermissum (interdum enim, ut satis constat ex cap. 9, fieri potest sine culpa), Praelatus arbitrio suo prudenti poterit duos viros graves vocarc, et subditum gravius etiam reprehendere, et minis etiam terrere, quia ad haec omnia habet jus, et propter spirituale bonum illa qualiscumque infamia admittenda est. Necessarium autem est, regulariter loquendo, delictum non esse adeo occultum, ut solus denuntiator illud noverit, propter periculum calumniae, quod esse potest, et ne forte innocens amplius infametur; oportet ergo ut concurrant aliqua vehementia indicia de quibus certe constare possit, vel certe ut persona denuntiantis tantae sit fidei, integritalis et auctoritatis, ut faciat magnam probahilitatem. Cum cnim in hoc progressu solum commodum subditi quaeratur, non est integra probatio exigenda, neque ctiam impedit quod ipsemet denuntians, quoad subeat vicem testis, ut propter solum testimonium ejus possit secretum illud remedium adhi- beri, ex cap. In omni, de Testibus, dicente: In omni negotio (scilicet causa denuntiationis, ut exponit glossa) principalis persona dicens veritatem de re sibi nota, rectissime habenda est pro teste; quod ex verbis Christi Domini optime ibidem colligitur.

38. Quid agendum quando reus convinci uequit. — Praeterea contingere potest ut subditus post totam hanc diligentiam, quia convinci non potest, pertinax sit negando, et tunc putat Soto, dict. membr. 2, q. 4, concl. 8, nihil posse facere Praelatum, nisi monere subditum, et orare pro illo. Sensus autem ejus est non posse procedere Praelatum ad inquirendum amplius de subdito, qui non laborat infamia, neque etiam posse illum publice punire. Poterit tamen (ut cap. 10, num. 13, dixi) pro qualitate semiplenae probationis eum severereprehendere, et correctionem aliquam secrctam ad terrorem et medicinam in futurum adhibere. Pcotest etiam ministerium auterre, quod pendet ex voluntate Praelati, si absque scandalo et infamia fieri possit, et fuerit necessarium ad tollendas illi occasiones peccandi, non tamen in vindictam commissi; et idem est de mutatione loci, et similibus. Contingere ulterius potest ut subditus duplici testimonio suflicienter convincatur, et nihilominus ipse sit pertinax negando, vel certe licet recognoscat delictum, illud defendat, et satisfactionem aut emendationem non promittat, neque illius spem praebeat, sed potius indurationis, si asperius cum illo agatur. Et tunc dissensio est inter Doctores, quomodo se debeat gerere Praelatus. Panormitanus, in cap. Novit, de Judiciis, num. 46, dicit posse tunc Praelatum excommunicare, vel aliis censuris ligare subditum, et beneficio privare; quia potest illum tractare sicut ethnicum et publicanum, juxta Evangelium, et num. 53 dicit posse ctiam cogi ad rem restituendam, vel solvendum debitum, si de co convincatur; et in hoc ultimo omnes videntur convenire, si probatio est sufficiens, et subditus nullam affert sufficientem excusationem. Soto etiam, dict. conclus. 8, videtur priorem partem admittere, dum ait in denuntiatione fraterna omnia csse agenda propter emendationem fratris; in judiciali autem contra pertinacem procedendum esse via juris, etiam ad incarcerationem et torturam. Alüs autem videtur tunc non posse Praelatum ulterius procedere ; quia cum delictum sit occultum, licet probabile, non debet publice puniri, quia nullum generavit scandalum, et ideo non postulat pu- blicam satisfactionem, nec tum pertinet talis poena ad bonum communc. Poena autem occulta non est etiam imponenda, nisi propter utilitatem spiritualem ipsius rci: quia etiam hoc judicium ad hunc finem ordinatur, ut diximus; ergo si nulla est spes hujus fructus, sed potius timetur major induratio, cessandum omnino est a punitionc. Ita insinuat Bannes 2. 2, queaest. trigesima tertia, articulo octavo, dub. quarto.

39. Ego vero censeo in neutra parte istarum esse intrinsecam injustitiam , et ideo pendere ex prudenti arbitrio, servando leges non solum justitiae, sed etiam charitatis. Dcclaro hoc, nam imprimis si delictum est probatum per dictos testes, praeter denuntiantem, potest Praelatus sub excommunicationem latae sententiae praecipere subdito reo ut fateatur veritatem, et si fuerit contumax, revera incurrat illam in conscientia, ita ut denuntiator et testes possint illum ut excommunicatum habere, et juxta antiquum jus tencrentur vitare, licet hodie, propter Extravag. Ad evitanda, non tencantur. Similiter si reus confiteatur delictum, nolit tamen emendari, potest sub eadem censura cogi ad acceptaudum et offerendum satisfactionem; quod si nolit, incurrct eodem modo excommunicationem occultam. Hoc totum suflicienter probatur cx verbis Christi : Si Ecclesiam non audierit, sit tibi tanguam ethnicus, etc. Et ratio est, quia Praelatus in eo casu habet jus cocendi subditum ad emendationem per media ab Ecclesia instituta, et a Christo insinuata; illud autem medium hujusmodi est, atque ita docuit Soto, lib. 5 de Justitia, q. 6, art. 2, citans D. Thom., Palud. et Cajetanum. Addit tamen posse hoc facere Praelatum, etiamsi nulla sit spes cmenda,, ex cap. Tam Sacerdotes, 94, q. 3, ubi dicitur, inquit, hujusmodi incorrigibiles esse ab Ecclesia separandos ; sed illud procedit (ut existimo) quando illa scparatio ad aliorum bonum est ncecessaria ; vel quando per illam speratur correctio ipsiusmet incorrigibilis. Si autem primum necessarium non est, nec secundum speratur, non video qua honesta rationc possit inferri illa censura ; nam, licet non appareat contra jusitiam, quia ille revera est dignus illa coercitionc, repugnuaret charitati, quia augetur subdito periculum gravius peccandi, sinc spe fructus. Quia vero moraliter vix potest desperari uterque fructus, quia vexatio solet dare intellectum, ideo absolute dici potest, posse Pradatos tentare hoc medium: nam in po- testate corum manet auferre vinculum, si viderint nocere potius quam prodesse.

40. Praelatus potest secrete delatum et concietum punire in vindictam.— Eadem ratione, censeo posse Praelatum secrete punire subditum, ctiam in vindictam peccati commissi ; quia de illo convictus est, in tali foro et modo procedendi; cur ergo non poterit digna et proportionata poena punire, absquc nova infamia vel scandalo? praesertim inter regulares, ubi simpliciter et de plano proceditur, et nunquam oflticium judicis separatur ab officio patris, quamvis non e contra. Item, licet talis poena non prosit aliis per exemplum, quia illis non manifestatur, tamen in genere proderit scire delicta non debere relinqui impunita, si suflicienter probantur, praesertim quando subditus pertinax aut incorrigibilis ostenditur. Item quia licet videatur talis poena in praesenti non prodesse ipsi reo, tamen moraliter semper debct et potest sperari fructus in futurum, nam saltem timebit similem poenam. Unde confirmatur: nam quando est probabilis spes quod poena proficiet in praesenti, et inducet subditum in meliorem mentem, onmnes fatentur posse Praelatum subditum convictum punire; sed non debet esse melioris conditionis, co quod se durum et incorrigibilem ostendat ; ergo tunc etiam puniri potest. Quae ratio probat manifeste talem poenam non esse contra justitiam. An vero ex charitate suspendenda sit, prudentia docebit, considerata conditione personae, et aliis circumstantiis.

41. Dicta punitio erit secreta, nisi fiat transitus ad accusationem. — Nunquam vero licet Praelato ad publicam punitionem procedere, nisi ad commune bonum necessarium judicctur, quia talis poena non est proportionata huic judicio; interveniente autem necessitate boni communis, habebit locum haec poena, ut auctores citati fatentur; quia bonum commune praefertur particulari famae. Tunc autem oportet transitum facere a via denuntiationis ad viam accusationis. Nam vel dcnuntiator, vel alius fiscalis tanquam minister publicus sumere debet oflicium accusatoris, et formare processum, sicut in via accusationis, de qua statim; et aliquando tanta et tam cravis est necessitas communis boni (sicut est in peccato haeresis, vel proditionis) ut, existente tantum scmiplena probationc, possit hoc ficri, et tunc habet locum quod Soto supra citatus dixit, posse incarcerari rcum et torqueri, si ncecesse sit. Tandem vero in fe- renda sententia condemnatoria mitius semper agendum est in hoc progressu, quam in rigorosa accusatione, ut similiter dicebam in num. 32, nisi ratio boni communis cogat rigorem retinere. Et ita intelligendum puto quod Soto docet utroque loco supra citato, et Navar., in antiquo coroll. 48, n. 583.

42. Resolutio ejusdem dubii in n. 35. — Quando fit denuntiatio ad vitandum nocumentum aliorum. — Atque hinc facile intelligitur quomodo procedendum sit, quando a principio denuntiatio principalius fit propter commune bonum, seu ad evitandum damnum tertii, quam (ut num. 33 dixi) multi vocant denuntiationem canonicam ; tunc enim, moraliter loquendo, non est necessaria praevia monitio secreta, non quia omittenda sit, si credatur allatura sufficiens remedium, sed quia moraliter non potest ita sperari, ut bonum commune vel innocentis illi periculo exponendum sit; bonum autem commune vel innocentis praeferendum est commodis et famae nocentis. Et eadem ratione debet tunc Praelatus procedere non respiciendo principaliter ad emendationem subditi, sed ad indemnitatem communitatis, vel innocentis; quia vero proprium bonum ipsius subditi, quantumvis delinquentis, nunquam separari debet a bono communi, quantum est ex parte Praelati, quia utrumque cadit sub ejus cura et obligatione. ideo, licet in rigore justitiae legalis possit Praelatus statim per rigorem juris procedere, praemissa alterius partis citatione, ad examinandos testes, et sumendam rei confessionem, etc., nihilominus si Praelatus speret per se posse emendare subditum, et illi malo sufflicienter occurrere ex charitate, et ex pastorali officio, tenetur illum prius secreto corripere et emendare. Quod si obtineat, non poterit ultra progredi ad publicum judicium vel punitionem; oportet tamen ut de aliorum indemnitate sit certissimus, et quod delictum non sit ex illis gravissimis quae statim ad judicium deferenda sunt, ut haeresis, vel proditio. Atque ita sentiunt Soto, dict. q. 4, concl. 7; et Navar., n. 230. Si autem secreta correctio non obtinet effectum, vel non reputatur sufficiens, procedendum ulterius est juridice ad punitionem, et ad subveniendum communi bono, vel innocentis, ad quod tenetur Praelatus ex peculiari obligatione justitiae, ratione sui officii; et denuntians justa superius dicta poterit subire officium testis, imo et ex charitate vel obedientia potest obligari, nisi habeat legitimam excusationem.

43. De transitu denuntiationis paterne ad judicialem illicito. — Ultimo intelligitur ex dictis, quid dicendum sit de transitu a denuntiatione paterna ad judicialem ; aliquando enim fieri potest, licet non semper.Cum enim illa fiat secreto propter solam emendatiónem subditi, et ad praecavendum omne malum futurum, obtento hoc fine non permittitur ulterior progressus, ut supra, n. 36, dictum est. Si autem post omnem paternam diligentiam Praelati, sobditus vel negat, vel incorrigibilis est, et alioqui nulla cst de illo infamia, non potest inde moveri Praelatus ad inquirendum de illo, ut ex superius dictis, eodem num. 3€, constat. Quapropter, si delictum sit omnino occultum, et non sit ex his quae vergunt in damnum communitatis, nihil amplius potest Praelatus facere, nisi orare et vigilare, et per suam providentiam tollere occasiones peccandi ; cum enim hoc secretum, de quo agimus, non sit confessionis sacramentalis, potest illo uti ad omnem effcctum qui possit subdito prodesse absque infamia ejus, vel scandalo, etiamsi fortasse illi molestus sit. Non poterit autem Praelatus ad judicialem progressum transitum facere, praesertim invito subdito denuntiante, cum ea non ut judici, sed ut pairi, et secreto locutus sit. Neque ctiam potest in praedicto casu subditum per praeceptum cogere, ut quod sibi dixit ut patri, dicat ut judici; vel ut tollat secreti obligationem ; tum quia si id frequenter faciat, terrebit subditos, ne ad ilIum ut ad patrem audeant accedere ; tum etiam quia tunc nulla est sufficiens ratio praecipiendi denuntiationem judicialem , quia supponimus delictum esse occultum, et nemini nocere nisi ipsi peccanti, et cum illo factam esse omnem diligentiam, quae ad secretam ejus emendationem fieri posset; ergo inutilis tunc esset judicialis denuntiatio, cum per illam ad meram punitionem progrediendum non sit, nec cogi possit subditus, ut propter solum hunc finem judicialiter denuntiet in hujusmodi criminibus. Atque idem censeo, etiamsi delictum sit probabile, nemini autem nocivum ; quia tunc etiam non potest obligari subditus ad denuntiandum judicialiter propter solam punitionem, cum de emendatione desperetur, quia ille finis est vaide extrinsecus denuntiationi nt sic, pertinetque ad accusationem, de qua nunc non agimus.

44. De transitu licito. — Comples clam deauntians cogi nequit ad hunc transitum. — Secus vero erit si delictum vergat in damnum communitatis ; nam tunc obligari potest subditus per praeceptum Praeiati, ut sibi denuntiet juridice delictum fratris, ut possit communitatem indemnem servare ; nam haec est legitima causa talis praecepti, et ideo, non obstante secreto prioris denuntiationis paternae, potest juste illud imponere. Imo si subditus suo praecepto nolit obedire, potest Praelatus judicialiter procedere, non via inquisitionis, quia non praecessit infamia (ut supponimus), sed via denuntiationis, creando fiscalem , qui causam assumat et denuntiet, et tunc poterit etiam interrogare primum denuntiantem tanquam testem, qui tenebitur sub juramento veritatem dicere, quia jam legitime interrogatur; et post testimonium ejus, si sit omni exceplione majus, poterit interrogari reus, ita ut obligetur ad veritatem fatendam, et ita ulterius procedi, justa superius dicta, a n. 29. Excusabitur tamen merito ab hoc onere subditus, qui paterne denuntiavit, si fuit complex ejusdem delicti, et ob affectum religionis vel perfectionis illud Praelato ut patri manifestavit, fortasse etiam manifestando seipsum; tunc enim obligari non potest ut alium denuntiet judicialiter, vel contra illum ferat in judicio testimonium, quia nemo tenetur se judicialiter prodere, et prodere complicem est moraliter prodere seipsum. Nemo etiam tenetur cum gravi suo detrimento vel infamia testimonium in judicio contra alium ferre, ut est communis senteniia, de qua videri potest Covarruv., in Praclicis quaestionibus, cap. 18, et D. Thom., cum interpretibus, 2. 2, quaest. 70, art. 1. Reliqua, quae ad hunc progressum pertinent, ex superioribus sumenda sunt. Et ideo haec de secunda parte tituli praesentis capitis dicta sufficiant.

De via accusationis.

45. Haec via non petit infamiam vel privatam monitionem. — Iniri potest illeesa etiam charitate. — Imo et aliquando estobligatoria. — Inter religiosos si aliter subvenitur, nunquam, accusatio obligat. — Quomodo procedendum in hac via. — Haec via minus est in religionibus usitata, non tamen omnino excluditur, quia potest, qui injuriam passus est, apud Praelatum accusare injuriantem, quod facere potest sine injustitia, etiamsi non praecedat iufamia, quia in hac via non est necessaria, et nulla praemissa correctione, siquicem, ut initio capilis 8 dicebamus, non ordinatur ad emendationem fratris, sed ad jus- tam vindictam. Potest etiam fieri sine peccato conitra charitatem, si non ex odio, sed vel ex affectu religionis, ne similes injuriae in ea introducantur, vel ex atfectu proprii commodi, scilicet, justi honoris, vel boni nominis, etc., talis accusatio fiat. Imo ex priori capite potest aliquando cadere in obligationem, ut est communis sententia Theologorum, in 4, d. 39, et 2. 2, q. 68, et Canonistarum, in c. JVocit, de Judiciis, a qua obligatione non liberantur religiosi, cum non minus teneantur ex charitate commune bonum suae religionis tueri, quam reliqui. Verum est tamen (quod Soto, Relect. de Tegendo secreto, membr. 2, quaest. 5, generatim adnotavil) si per denuntiationem sufhlicienter subveniant communi necessitati, excusari ab onere rigorose accusandi, quia quocumque medio sufficienti satisfaciunt suae obligationi; si tamen excogitetur casus in quo denuntiatio non sufliciat, tunc urgebit obligatio accusandi; raro tamen id contingit, et ideo (ut dicebam) non est frequens in religionibus hujusmodi accusatio. Nam accusare propter vindictam, et in recompensationem proprii nocumenti, quamvis per se malum non sit, est tamen periculosum, et regulariter alienum ab his qui statum religionis profitentur, et ideo a religiosis vitari debet. Nihilominus tamen si legitime fiat, debet Superior eam acceptare et per notarium scriptam eam recipere; ita enim jura disponunt, et licet regulares non teneantur ad omnes solemnitates juris, haec reputatur maxime substantialis ; quia (ut recte D. Thom. 2. 2, quaest. 68, art. 2, docuit) est moraliter necessarium, ut constet quid accusator probare teneatur, et ideo etiam in regulari processu non est praetermittenda ; postquam vero accusatio formata et recepta est, procedendum est in causa eodem fere modo, quo de denuntiatione diximus, citando reum, et interrogando illum, praemissa ul minimum semiplena probatione, et in reliquis usque ad sententiam, quae in hoc processu ferri debet (per se loquendo) secundum integritatem penae.